Supreme Court allows anniversary bonus claim by invalidating employee's waiver due to wage protection rules.

Sygn. akt I PK 517/02

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 21 października 2003 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Józef Iwulski (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Zbigniew Hajn

SSN Jadwiga Skibińska-Adamowicz

Protokolant Halina Kurek

w sprawie z powództwa E. C.

przeciwko "T. I." Spółce z o. o. w K.

o nagrodę jubileuszową,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw

Publicznych w dniu 21 października 2003 r.,

kasacji powódki od wyroku Sądu Okręgowego - Sądu Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych w K.

z dnia 5 czerwca 2002 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Okręgowemu - Sądowi Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w K. do

ponownego rozpoznania.

Uzasadnienie

Powódka E. C. wniosła o zasądzenie od pozwanej "T. I." Spółki z o.o. w K.

kwoty 18.268 zł, wskazując, że w listopadzie 2000 r. upłynęło 35 lat jej pracy

zawodowej i spełniła przesłanki do uzyskania nagrody jubileuszowej zgodnie z

regulaminem pracy. Pracodawca wypłacił jej natomiast jedynie kwotę 3.653,60 zł

tytułem nagrody jubileuszowej za okres 5 lat przepracowanych u pracodawcy na

podstawie regulaminu pracy zmienionego aneksem z dnia 1 stycznia 1999 r.

Sąd Rejonowy-Sąd Pracy w K. wyrokiem z dnia 20 grudnia 2001 r. oddalił

powództwo. Sąd ustalił, że powódka była zatrudniona w pozwanej spółce na

podstawie umowy o pracę na czas nieokreślony od dnia 15 października 1995 r. do

dnia 31 października 2000 r. W tym okresie obowiązywał regulamin wynagradzania,

wprowadzony w życie w dniu 1 kwietnia 1991 r. Regulamin ten w zakresie

dotyczącym nagrody jubileuszowej był dwukrotnie zmieniany: aneksem nr 2, który

wprowadził prawo do nagrody jubileuszowej, uzależniając jej wysokość od

ogólnego stażu pracy oraz aneksem nr 3, który z dniem 1 stycznia 2000 r. uzależnił

wysokość nagrody jubileuszowej od stażu pracy w pozwanej spółce. Aneksy zostały

podane do wiadomości pracowników poprzez ich wywieszenie na tablicy ogłoszeń

w siedzibie spółki. Podstawą rozwiązania umowy o pracę powódki było

porozumienie z dnia 15 listopada 2000 r., mocą którego pozwana spółka zgodziła

się na zmianę sposobu rozwiązania stosunku pracy, z wypowiedzenia dokonanego

przez pracodawcę na porozumienie stron. W porozumieniu powódka oświadczyła,

iż wszelkie jej należności jako pracownika spółki zostały zaspokojone i w

przyszłości nie będzie zgłaszać jakichkolwiek roszczeń. Po rozwiązaniu umowy o

pracę, powódka w dniu 4 stycznia 2000 r. zgłosiła roszczenie o wypłacenie nagrody

jubileuszowej za 35 lat pracy. W odpowiedzi spółka wypłaciła powódce nagrodę

jubileuszową zgodnie z obowiązującym regulaminem wynagradzania, zmienionym

wskazanymi aneksami, a więc za 5 lat pracy w spółce.

Sąd Rejonowy uznał roszczenie powódki za bezzasadne i stwierdził, że

nagroda jubileuszowa zgodnie z art. 772 k.p. jest świadczeniem związanym z pracą,

a nie wynagrodzeniem za pracę. W związku z tym ocenił za skuteczne prawnie

zrzeczenie się przez powódkę wszelkich roszczeń, w tym nagrody jubileuszowej.

Sąd uznał nawet, że wypłata nagrody jubileuszowej za 5 lat stażu pracy nie

wynikała z prawnego obowiązku strony pozwanej. Ponadto, Sąd Rejonowy wskazał

na art. 772 § 6 k.p. i ocenił, że regulamin wynagradzania w pozwanej spółce wszedł

w życie w terminie 2 tygodni od dnia podania go do wiadomości pracowników, a nie

ma znaczenia fakt, czy powódka w rzeczywistości się z nim zapoznała. Uznał, że

nie

było

konieczne

wypowiedzenie

powódce

warunków

umowy

w

celu

wprowadzenia zmian w regulaminie, z tego względu, iż nagroda jubileuszowa nie

jest wynagrodzeniem za pracę.

Wyrokiem z dnia 5 czerwca 2002 r. Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych w K. oddalił apelację powódki. Uznał za słuszną ocenę, że powódka w

dacie zawarcia porozumienia o rozwiązaniu umowy o pracę posiadała wiedzę co do

stażu pracy, jak również co do przysługującego jej roszczenia o wypłatę nagrody

jubileuszowej. Podpisując w tych okolicznościach porozumienie ostatecznie

regulujące roszczenia związane ze stosunkiem pracy, powódka zrzekła się

wszelkich roszczeń względem pozwanej spółki z tytułu umowy o pracę, a zatem

świadomie zrzekła się też przysługującej jej nagrody jubileuszowej. Sąd drugiej

instancji wywiódł, że nie sposób nie zauważyć, iż korzyści uzyskane przez powódkę

w rezultacie zmiany trybu rozwiązania umowy o pracę, z wypowiedzenia jej przez

pracodawcę na porozumienie stron, są na tyle istotne, że uzasadniają

ekwiwalentne zrzeczenie się przez powódkę roszczeń w stosunku do spółki. W tym

zakresie powołał się na wyrok Sądu Najwyższego z dnia 3 grudnia 1981 r., I PRN

106/81. Sąd drugiej instancji uznał za słuszną przyjętą przez Sąd Rejonowy

kwalifikację nagrody jubileuszowej jako świadczenia związanego z pracą, a nie

wynagrodzenia za pracę (powołał się na wyrok SN z dnia 24 marca 1999 r. I PKN

634/98). Dlatego przyjął, że art. 84 k.p. nie ma zastosowania do nagrody

jubileuszowej. Sąd wywiódł też, że nagroda jubileuszowa nie jest istotnym

elementem umowy o pracę i dlatego pozwana spółka nie miała obowiązku

dokonywać indywidualnego wypowiedzenia, skoro zmiana zasad przyznawania

nagród jubileuszowych została wprowadzona przez pracodawcę

w trybie

przepisanym dla zmiany "zakładowych systemów wynagradzania" (Sąd odwołał się

do wyroku SN z dnia 6 marca 1998 r., I PKN 551/97).

Kasację od wyroku Sądu drugiej instancji wniosła powódka, która zarzuciła

naruszenie: 1) art. 233 § 1 w związku z art. 382 k.p.c. przez dokonanie ustalenia

stanu faktycznego sprawy bez wszechstronnej oceny materiału dowodowego, 2)

art. 328 § 2 k.p.c. w związku z art. 382 k.p.c. przez niewskazanie przyczyn, dla

których Sąd odmówił wiarygodności twierdzeniom powódki, że aneks nr 3 nie

obowiązywał w spółce w okresie od 1 stycznia 2000 r. do 31 grudnia 2000 r. oraz

nieodniesienie się do zeznań przesłuchanych w sprawie świadków, które z

twierdzeniami powódki nie są sprzeczne, 3) art. 84 k.p. przez niewłaściwą

interpretację i przyjęcie, że dopuszczalne jest zrzeczenie się nagrody jubileuszowej,

4) art. 65 k.c. przez wyłożenie w sposób sprzeczny z tym przepisem pkt 5

Porozumienia z dnia 15 listopada 2000 r., 5) art. 77 2 § 5 k.p. w związku z art. 24113

k.p. przez niedokonanie wypowiedzenia powódce warunków płacy. W uzasadnieniu

kasacji powódka wywiodła w szczególności, że aneks nr 3 do regulaminu

wynagradzania nie obowiązywał w pozwanej spółce, gdyż nie wypłacano faktycznie

nagród na jego podstawie, a nadto nie był on znany pracownikom. Powódka

podniosła, że ocena Sądu Okręgowego, iż świadomie zrzekła się nagrody

jubileuszowej nie została poprzedzona ustaleniem rzeczywistej treści porozumienia

w oparciu o kryteria określone w art. 65 k.c., a ustalenie, że nastąpiło niejako

"zamienienie praw" na inne korzyści jest dowolne. Dotyczy to też oceny, że w

wyniku porozumienia powódka uniknęła ewentualnych poważnych konsekwencji

natury moralnej i majątkowej. Zdaniem powódki, Sąd Okręgowy błędnie interpretuje

art. 84 k.p., uznając, że nagroda jubileuszowa jest świadczeniem związanym z

pracą, a nie wynagrodzeniem, co oznacza, że może być przedmiotem zrzeczenia.

Nagroda jubileuszowa, przewidziana "zakładowym systemem wynagradzania"

stanowi wynagrodzenie w rozumieniu art. 84 k.p. i podlega ochronie (powódka

powołuje się na wyrok SN z dnia 13 października 1999 r., I PKN 159/99).

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W pełni zasadny jest kasacyjny zarzut naruszenia art. 77 2 § 5 w związku z

art. 24113 § 2 k.p. Zgodnie z art. 772 § 5 k.p. do regulaminu wynagradzania stosuje

się odpowiednio przepisy art. 239 § 3, art. 24112 § 2, art. 24113 oraz art. 24122 k.p.,

a więc postanowienia regulaminu mniej korzystne dla pracowników wprowadza się

w drodze wypowiedzenia pracownikom dotychczasowych warunków umowy o

pracę lub innego aktu stanowiącego podstawę nawiązania stosunku pracy (art.

24113 § 2 k.p.). Regulamin wynagradzania oprócz wynagrodzenia za pracę może

określać także inne świadczenia związane z pracą i zasady ich przyznawania (art.

772 § 2 k.p.). Z tego punktu widzenia bez znaczenia jest więc ocena, czy nagroda

jubileuszowa jest wynagrodzeniem za pracę, czy też innym świadczeniem

związanym z pracą. Jeżeli w regulaminie wynagradzania ustalono zasady

przyznawania nagród jubileuszowych, to zmiana regulaminu pogarszająca te

zasady zawsze wymaga dokonania wypowiedzenia zmieniającego. Pogląd ten jest

utrwalony w orzecznictwie. Wejście w życie regulaminu wynagradzania (jego

zmiany) nie zależy od tego, czy i kiedy pracodawca udostępnił pracownikowi jego

tekst (wyrok z dnia 21 lipca 1999 r., I PKN 165/99, OSNAPiUS 2000 nr 20, poz.

745), ale zmiana zasad nabycia prawa do nagrody jubileuszowej wynikających z

zakładowego układu zbiorowego pracy (zakładowego regulaminu wynagradzania)

na niekorzyść pracownika, po wejściu w życie ustawy z dnia 29 września 1994 r. o

zmianie ustawy - Kodeks pracy oraz o zmianie niektórych ustaw (Dz.U. Nr 113, poz.

547 ze zm.), wymaga dokonania wypowiedzenia warunków płacy - art. 24113 § 2

k.p. (wyrok z dnia 6 sierpnia 1998 r., I PKN 227/98, OSNAPiUS 1999 nr 17, poz.

543). Oznacza to, że w stosunku do powódki należało stosować zasady nabywania

nagrody jubileuszowej sprzed wejścia w życie zmiany regulaminu wynagradzania

(według ogólnego stażu pracy), gdyż zmiana regulaminu nastąpiła na niekorzyść, a

pracodawca nie wprowadził jej w drodze wypowiedzenia zmieniającego.

Zgodnie z art. 84 k.p. pracownik nie może zrzec się prawa do

wynagrodzenia ani przenieść tego prawa na inną osobę. Zrzeczenie się przez

pracownika w ugodzie prawa do wynagrodzenia powoduje więc nieważność ugody

lub jej części - art. 58 k.c. w związku z art. 300 k.p. (por. wyrok z dnia 1 lutego 2000

r., I PKN 503/99, OSNAPiUS 2001 nr 12, poz. 411). Sądy obu instancji odwołały się

do wykładni przedstawionej w wyroku z dnia 3 grudnia 1981 r., I PRN 106/81

(OSPiKA 1983 nr 10, poz. 212 z glosą W. Broniewicza), według którego, jeżeli

przez zawarcie ugody wnioskodawca uniknął poważnych konsekwencji natury

moralnej i majątkowej, jakie ponosi pracownik, z którym rozwiązano niezwłocznie

umowę o pracę z jego winy, rezygnując z ekwiwalentu za urlop, to uzyskał

jednocześnie konkretne i istotne korzyści (także majątkowe); wnioskodawca

„zamienił” więc niejako prawo do ekwiwalentu za urlop na korzyści majątkowe i

dlatego w tych warunkach nie jest uzasadniony pogląd, że zrzekł się on

ekwiwalentu za urlop i że z tej przyczyny zawarta przez strony ugoda jest

sprzeczna z prawem. Wykładnia ta budzi wątpliwości, gdyż w innych orzeczeniach

Sąd Najwyższy uważa, że ekwiwalent pieniężny za niewykorzystany urlop jest

wynagrodzeniem za pracę, podlegającym ochronie na podstawie art. 87 k.p. zakaz potrącania (por. wyrok z dnia 11 czerwca 1980 r., I PR 43/80, OSNCP 1980

nr 12, poz. 248). W ogóle z punktu widzenia ochrony wynagrodzenia za pracę w

orzecznictwie przeważa zdecydowanie interpretacja rozciągająca ochronę także na

świadczenia związane z pracą (por. wyrok z dnia 11 sierpnia 1981 r., I PRN 41/81,

OSPiKA 1982 nr 7-8, poz. 105 z glosą M. Piekarskiego, dotyczący wynagrodzenia

za dyżury pracownicze oraz wyroki z dnia 14 listopada 1996 r., I PKN 3/96,

OSNAPiUS 1997 nr 14, poz. 193 i z dnia 5 maja 1999 r., I PKN 665/98, OSNAPiUS

2000 nr 14, poz. 535, dotyczące odprawy z tytułu zwolnienia z pracy z przyczyn

dotyczących pracodawcy). Ochroną właściwą wynagrodzeniu za pracę obejmuje

się nagrodę jubileuszową (wyrok z dnia 25 listopada 1982 r., I PRN 118/82, OSNCP

1983 nr 7, poz. 102 oraz wyrok SA w Gdańsku z dnia 29 sierpnia 1994 r., III APr

44/94, OSA 1994 nr 10, poz. 79). Jest to trafny pogląd, choćby z tego względu, że

nagroda jubileuszowa jest z reguły wynagrodzeniem za pracę (premią), a nie

świadczeniem związanym z pracą. Sądy obu instancji odwołały się do wykładni

przedstawionej w wyroku z dnia 24 marca 1999 r., I PKN 634/98 (OSNAPiUS 2000

nr 10, poz. 383; OSP 2000 nr 12, poz. 178 z glosą J. Wratnego), według którego

przez „zasady wynagradzania” z art. 24126 § 2 k.p. należy rozumieć postanowienia

określające

warunki

przyznawania

wynagrodzenia

za

pracę

oraz

innych

(dodatkowych) jego składników. Przepis ten nie obejmuje „zasad przyznawania

innych świadczeń związanych z pracą” np. nagród jubileuszowych lub odpraw

pieniężnych w związku z przejściem pracownika na emeryturę lub rentę. Wykładnia

ta dotyczyła jednak art. 24126 § 2 k.p., a nie przepisów o ochronie wynagrodzenia

za pracę. Sąd Najwyższy w składzie rozpoznającym niniejszą sprawę uważa za

trafny pogląd wyrażony w wyroku z dnia 13 października 1999 r., I PKN 159/99

(OSNAPiUS 2001 nr 4, poz. 109), według którego postanowienia zakładowego

układu

zbiorowego

pracy

dotyczące

gratyfikacji

jubileuszowej

nie

mają

zastosowania do osób zarządzających zakładem w imieniu pracodawcy (art. 24126

§ 2 k.p.). W uzasadnieniu tego orzeczenie trafnie wywiedziono, że gratyfikacja

jubileuszowa, jeżeli przewidują ją przepisy płacowe, nie należy do „innych

świadczeń związanych z pracą”, lecz do „wynagrodzenia za pracę”. Charakter

prawny gratyfikacji jubileuszowej nie jest jednolity. Może ona stanowić składnik

wynagrodzenia za pracę, jeżeli odpowiada cechom pojęciowym premii, a więc

poddaje się kontroli co do przesłanek przyznawania i ustalenia jej wysokości. Może

być także świadczeniem pozbawionym cech wynagrodzenia, w sytuacji, gdy prawo

do niej nie zależy od spełnienia obiektywnie określonych przepisami płacowymi

warunków, lecz od jej przyznania; w takim razie jest nagrodą. Jeżeli więc

przysługująca powódce nagroda jubileuszowa była świadczeniem uzależnionym od

spełnienia kryteriów obiektywnych (stażu pracy), to jest premią, a więc

wynagrodzeniem za pracę, do którego ma zastosowanie art. 84 k.p. Jeżeli uznać,

że powódka rzeczywiście zrzekła się w ugodzie prawa do nagrody jubileuszowej

(co może budzić wątpliwości), to było to postanowienie ugody sprzeczne z art. 84

k.p. (niedopuszczalne).

Z tych względów na podstawie art. 39313 § 1 k.p.c. orzeczono, jak w

sentencji.