I PK 516/03 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt I PK 516/03

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 12 maja 2004 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Barbara Wagner (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Zbigniew Hajn

SSN Herbert Szurgacz

Protokolant Anna Pęśko

w sprawie z powództwa M.B.

przeciwko " M. Polska " Spółce z ograniczoną odpowiedzialnością w G.

o ustalenie, wynagrodzenie i odszkodowanie,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw

Publicznych w dniu 12 maja 2004 r.,

kasacji powódki

od wyroku Sądu Okręgowego Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w G. z

siedzibą w G. z dnia 3 czerwca 2003 r., sygn. akt VII Pa …/03,

oddala kasację, nie obciążając powódki kosztami postępowania

kasacyjnego.

UZASADNIENIE

Sąd Okręgowy - Sąd Pracy w G. wyrokiem z dnia 3 czerwca 2003 r., VII Pa

…/03, oddalił apelację M.B. od wyroku Sądu Rejonowego - Sądu Pracy w G. z dnia

19 marca 2003 r., IV P …/01, zasądzającego od „M. Polska” Spółki z ograniczoną

odpowiedzialnością

w

G. na

rzecz

apelującej

kwotę

4.500

zł

tytułem

odszkodowania za wadliwe rozwiązanie umowy o pracę i nadającego temu

wyrokowi

rygor

natychmiastowej

wykonalności, a

w pozostałym

zakresie

oddalającego powództwo.

Podstawę rozstrzygnięcia stanowiły następujące ustalenia faktyczne i ich

prawna ocena: M.B. została wyłoniona na stanowisko national sales manager w

wyniku rekrutacji prowadzonej dla „M. Polska” przez „A.” Doradztwo Personalne w

G. W dniu 3 sierpnia 2001 r., jako jedna z trzech kandydatów, odbyła bezpośrednią

rozmowę rekrutacyjną z J.F. - dyrektorem marketingu i sprzedaży pozwanej Spółki.

J.F. uznała M.B. za najlepszego kandydata i swoją opinię przekazała członkowi

zarządu - R.B., który pełnił jednocześnie funkcję wiceprezesa do spraw

operacyjnych. R.B. potwierdził wybór M.B., ostateczną decyzję o jej zatrudnieniu

pozostawiając J.F. jako ewentualnej przełożonej powódki. Wspólnie opracowali

warunki umowy o pracę z powódką, określając termin rozpoczęcia przez nią pracy

na 1 października 2001 r. R.B. upoważnił J.F. do przesłania powódce oferty pracy,

co nastąpiło za pomocą faksu w dniu 8 sierpnia 2001 r. W dniu 9 sierpnia 2001 r.

M.B. wyraziła - faksem - zgodę na zaproponowane warunki umowy. J.F. skierowała

dokumenty dotyczące zatrudnienia powódki kierownikowi działu zarządzania

zasobami ludzkimi – D. W. Ta przekazała je prezesowi zarządu A. R. W sierpniu

2001 r. D.W. przesłała J.F. kwestionariusz osobowy, który następnie pocztą

elektroniczną otrzymała powódka i po wypełnieniu odesłała tą samą drogą. W dniu

15 września 2001 r., D.W., działając z upoważnienia pracodawcy, zadzwoniła do

powódki i poinformowała ją, że „nie dojdzie do rozpoczęcia przez nią pracy”. W

okresie od 1 października 2001 r. do 30 kwietnia 2002 r. M.B. przebywała na

zwolnieniu lekarskim. W dniu 12 października 2001 r. D.W. skierowała do niej

pismo informujące o odmowie wypłaty wynagrodzenia i zasiłku chorobowego.

Stanowisko to potwierdzili pisemnie członkowie zarządu strony pozwanej 25

października 2001 r.

Procedura zatrudnienia M.B. odbywała się zgodnie z przyjętą u strony

pozwanej praktyką. Przeprowadzali ją kierownicy poszczególnych komórek

organizacyjnych, a wniosek zawierający propozycję warunków umowy o pracę

przekazywany był za pośrednictwem D.W. zarządzającemu kadrami prezesowi A.

R., który, po akceptacji, podpisywał umowę. R.B. nie miał kompetencji do

podejmowania czynności z zakresu prawa pracy. Do składania oświadczeń woli w

imieniu pozwanej Spółki uprawnieni byli dwaj członkowie jej zarządu działający

łącznie, a sprawami kadrowymi zajmował się prezes A.R. Umowy o pracę

podpisywał prezes lub dwaj członkowie zarządu.

W ocenie Sądu, analiza całokształtu materiału dowodowego zgromadzonego

w sprawie wskazuje, że strony zawarły umowę o pracę na warunkach określonych

w ofercie z 8 sierpnia 2001 r. poprzez jej przyjęcie przez powódkę 9 sierpnia 2001

r. Skutek zawarcia umowy należało oceniać z uwzględnieniem okoliczności w jakich

powódka prowadziła rozmowy dotyczące jej zatrudnienia. Zawarta w ten sposób

umowa o pracę została rozwiązana 15 września 2001 r., kiedy to, działająca z

upoważnienia pracodawcy, D.W. poinformowała powódkę, że umowa o pracę nie

dojdzie do skutku. Sąd zakwalifikował to oświadczenie jako ustne rozwiązanie

umowy o pracę bez zachowania okresu wypowiedzenia, a więc jako dokonane z

naruszeniem art. 30 § 3 k.p., i - na podstawie art. 56 k.p. w związku z art. 58 k.p. zasądził na rzecz M.B. odszkodowanie równe wysokości wynagrodzenia za okres

wypowiedzenia. Uznał, że bez znaczenia jest, iż powódka dowiedziała się o

pełnomocnictwie upoważniającym D.W. do działania w imieniu pracodawcy dopiero

w

trakcie

procesu.

Istotne

jest

natomiast,

że

„w

momencie

składania

przedmiotowego oświadczenia D.W. była upoważniona do działania w imieniu

pracodawcy”. Pogląd, że skutkiem oświadczenia złożonego przez D.W. w dniu 15

września 2001 r. było rozwiązanie umowy o pracę, jest konsekwencją przyjęcia, że

strony łączyła umowa o pracę. Decydujące znaczenie dla oceny charakteru

prawnego tego oświadczenia miał zwłaszcza „fakt, iż wynikało z niego, że strona

pozwana z chwilą jego złożenia nie wyrażała woli pozostawania z powódką w

stosunku pracy”.

M.B. zaskarżyła ten wyrok kasacją. Wskazując jako podstawy kasacji

naruszenie prawa materialnego, a to: art. 30 k.p. - poprzez jego błędną wykładnię,

art. 60 k.c. i art. 65 k.c. w związku z art. 300 k.p. oraz art. 92 k.p. - przez ich

„niewłaściwe zastosowanie”, a także naruszenie przepisów postępowania, a

mianowicie art. 233 k.p.c. - poprzez przekroczenie granic swobodnej oceny

dowodów i „sprzeczność istotnych ustaleń sądu z treścią zebranego w sprawie

materiału dowodowego poprzez uznanie, że umowa o pracę uległa rozwiązaniu na

skutek ustnego oświadczenia pracownika pozwanej, bez zachowania okresu

wypowiedzenia”, jej pełnomocnik wniósł o „uchylenie zaskarżonego orzeczenia w

całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Okręgowemu –

Sądowi Pracy w G.” lub o jego zmianę w całości i orzeczenie co do istoty sprawy

oraz o „rozstrzygnięcie o należnych powódce kosztach procesu za wszystkie

instancje”. Jako okoliczności uzasadniające rozpoznanie kasacji powołał oczywiste

naruszenie zaskarżonym wyrokiem prawa, albowiem Sąd Okręgowy zastosował „w

sposób niedopuszczalny przewidziane przepisami Kodeksu cywilnego reguły

wykładni oświadczeń woli do oświadczeń wiedzy”, oraz „rażącą sprzeczność

orzeczenia Sądu Okręgowego z jednolitą i powszechnie przyjętą w orzecznictwie, a

także doktrynie wykładnią przepisów dotyczących rozwiązywania stosunku pracy w

drodze jednostronnego oświadczenia woli pracodawcy”, wyrażającą się w

dopuszczeniu rozwiązania stosunku pracy w sposób dorozumiany.

W uzasadnieniu kasacji pełnomocnik skarżącej podniósł, że Sąd dokonał

niewłaściwej wykładni oświadczenia złożonego w dniu 15 września 2001 r. przez

D.W., „wskazując na zamierzony cel, jakim miało być rozwiązanie stosunku pracy”.

Jego zdaniem, reguły dotyczące oświadczeń woli, a w szczególności art. 60 k.c.

oraz 65 k.c., nie znajdują w tym przypadku zastosowania, gdyż „nie doszło do

złożenia oświadczenia woli, a jedynie oświadczenia wiedzy”. Z zeznań samej D.W.

wynika bowiem, że jedynie informowała powódkę o decyzji podjętej przez prezesa

zarządu spółki. Nie działała zatem w granicach art. 3 1 k.p. Nadając tej informacji

charakter oświadczenia woli, Sąd wywiódł wnioski sprzeczne z materiałem

dowodowym i, przekraczając granice swobodnej oceny dowodów, naruszył art. 233

k.p.c. Ponadto, „aby można było mówić o woli rozwiązania stosunku pracy, musi

najpierw istnieć świadomość istnienia takiego stosunku”, której to świadomości

strony nie miały. Pełnomocnik skarżącej wywodził dalej, że rozwiązanie przez

pracodawcę umowy o pracę bez wypowiedzenia „jest czynnością prawną, która

realizuje się wyłącznie w sposób przewidziany w art. 30 k.p., przez oświadczenie

woli pracodawcy”. Nie może ono zostać zastąpione przez „jakiekolwiek inne akty

pracodawcy”. Poza tym, musi być wyrażone w sposób wyraźny, z czego wynika, że

„oświadczenie o odmowie podpisania umowy o pracę nie może się następnie

przekształcić w oświadczenie o rozwiązaniu stosunku pracy tylko dlatego, że w

późniejszym orzeczeniu sądu stwierdzono, iż stosunek pracy w istocie został

nawiązany”. Sąd nie uzasadnił przy tym dlaczego przyjął tryb rozwiązania stosunku

pracy bez wypowiedzenia. Konsekwencją wskazanych powyżej naruszeń było

niezastosowanie art. 92 k.p., mimo, że - wbrew stanowisku Sądu - stosunek pracy

w rzeczywistości trwał. W związku z tym powódce przysługiwało wynagrodzenie za

czas choroby. Ponieważ łączący strony stosunek pracy nie został rozwiązany w

dniu 15 września 2001 r. i nie dokonano tej czynności w terminie późniejszym,

powódka pozostaje do chwili obecnej z pozwaną w stosunku pracy. Przysługuje jej

wobec tego roszczenie o odszkodowanie w wysokości utraconego z winy

pracodawcy zasiłku chorobowego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Stan faktyczny rozpoznawanej sprawy nie budzi zasadniczych wątpliwości.

Wprawdzie w kasacji podniesiono zarzut naruszenia art. 233 k.p.c. i „sprzeczność

istotnych ustaleń sądu z treścią zebranego w sprawie materiału dowodowego

poprzez uznanie, że umowa o pracę uległa rozwiązaniu na skutek ustnego

oświadczenia pracownika pozwanej, bez zachowania okresu wypowiedzenia”, ale

w istocie dotyczy on nie tyle ustaleń faktycznych, ile ich oceny prawnej.

Podstawowe znaczenie dla rozstrzygnięcia rozpoznawanej sprawy miała

kwestia czy między stronami procesowymi doszło do zawarcia umowy o pracę.

Tylko bowiem przy pozytywnym jej przesądzeniu, mógłby być zasadnie rozważany

problem rozwiązania tejże umowy, którego w całości dotyczy kasacja. Otóż,

zarówno stanowisko pełnomocnika skarżącej, jak i Sądów obu instancji są w tym

przedmiocie nieprawidłowe.

Umowa o pracę jest zgodnym oświadczeniem woli jej stron - pracownika (art.

2 k.p.) i pracodawcy (art. 3 k.p.). Do jej zawarcia dochodzi, co do zasady, poprzez

wymianę ofert (art. 66 i nast. k.c. w związku z art. 300 k.p.) lub w drodze negocjacji

(art. 72 k.c. w związku z art. 300 k.p.). W taki, złożony, sposób zawierana była

umowa o pracę z powódką (wymiana faksem pism po uprzednio przeprowadzonych

osobiście i telefonicznie rozmowach). Zasadniczym skutkiem prawnym umowy o

pracę, objętym zgodnym zamiarem stron jest nawiązanie stosunku pracy. Stosunek

pracy nawiązuje się w terminie określonym w umowie jako dzień rozpoczęcia pracy,

a jeżeli terminu tego nie określono - w dniu zawarcia umowy (art. 26 k.p.). Umowa o

pracę jest podstawą nawiązania stosunku pracy. Stosunek pracy bez umowy o

pracę istnieć nie może; umowa o pracę bez stosunku pracy - w razie zastrzeżenia

w niej terminu początkowego - tak. Umowa o pracę nie jest zatem synonimem

(odpowiednikiem znaczeniowym) stosunku pracy. Zamienne używanie obu tych

pojęć w rozpoznawanej sprawie, jak czyni to zwłaszcza pełnomocnik powódki, ale i

Sąd drugiej instancji, nie jest uprawnione, a nawet więcej - jest błędne. Gdyby

bowiem nawet przyjąć, że między stronami procesowymi została w dniu 9 sierpnia

2001 r. zawarta umowa o pracę, to stosunek pracy nawiązałby się 1 października

2001 r. Tak jak zawarcie umowy o pracę jest na ogół, ale nie zawsze być musi,

równoznaczne z nawiązaniem stosunku pracy, tak jej rozwiązanie jest co do

zasady, ale nie zawsze być musi, równoznaczne z rozwiązaniem stosunku pracy.

Skutkiem rozwiązania umowy o pracę może być bowiem, choć w praktyce dzieje

się

tak

rzadko,

zapobieżenie

nawiązaniu

stosunku

pracy.

Te

-

niemal

podręcznikowe - uwagi są konieczne w kontekście zarówno uzasadnienia

zaskarżonego wyroku, jak też uzasadnienia podstaw kasacji, zwłaszcza zaś

fragmentów odnoszących się do kwalifikacji prawnej oświadczenia przekazanego

skarżącej telefonicznie przez D.W. w dniu 15 września 2001 r. jako oświadczenia

woli lub wiedzy oraz wywodzonych stąd konsekwencji dla bytu stosunku pracy.

Podzielić należy stanowisko obu Sądów (ze względu na niekonsekwencje

terminologiczne wyrażone mniej lub bardziej wprost), że do nawiązania stosunku

pracy między M. B. i Spółką „M. Polska” nie doszło. Rozważenia wymagała kwestia

czy stało się tak dlatego, że zawarta 9 sierpnia 2001 r. umowa o pracę została 15

września 2001 r. rozwiązana, jak twierdziły Sądy, czy też z tego powodu, że strony

nie zawarły skutecznie umowy o pracę.

Pozwana Spółka jest pracodawcą będącym jednostką organizacyjną

zatrudniającą pracowników. Według art. 31 § 1 k.p., czynności w sprawach z

zakresu prawa pracy dokonują za takiego pracodawcę osoba lub organ

zarządzający jednostką albo inna wyznaczona do tego osoba. Zgodnie ze statutem

Spółki, do składania w jej imieniu oświadczeń woli uprawnionych było łącznie

dwóch członków zarządu. Do dokonywania czynności z zakresu prawa pracy

uprawnieni byli nadto prezes zarządu – A. R. oraz, na mocy pełnomocnictwa,

kierownik

działu

zarządzania

zasobami

ludzkimi

-

D.W..

Wedle

niekwestionowanych ustaleń, do zawierania umów o pracę z pracownikami

pozwanej Spółki upoważniony był prezes zarządu lub dwaj członkowie zarządu.

Wszystkie czynności podejmowane w procedurze zatrudniania pracowników przez

inne osoby, w tym przez wiceprezesów zarządu w podległych im działach (np. do

spraw operacyjnych – R. B.), dyrektorów poszczególnych komórek organizacyjnych

(np. makretingu i sprzedaży - J.F.) oraz kierownika działu zarządzania zasobami

ludzkimi - D.W., miały zatem jedynie charakter przygotowawczy. Przesłanie

powódce przez J.F. w dniu 8 sierpnia 2001 r. faksem „oferty” zawarcia umowy o

pracę, nie było przeto oświadczeniem woli złożonym w imieniu pracodawcy, a więc

ofertą w rozumieniu art. 66 § 1 k.c. Była to jedynie czynność faktyczna oświadczenie wiedzy co do możliwości zatrudnienia i co do warunków tego

zatrudnienia, czy mówiąc inaczej - informacja o proponowanych warunkach

zatrudnienia w razie zawarcia umowy o pracę (nawiązania stosunku pracy) przez

osobę (osoby) do dokonania tej czynności legitymowaną. Wobec tego przyjęcie

owej „oferty” - projektu umowy - przez skarżącą w dniu następnym nie było

przyjęciem oferty prowadzącym do zawarcia umowy o pracę. Nie doszło wszak do

złożenia przez strony zgodnych oświadczeń woli. Nie można też jako oferty

zawarcia

umowy

o

pracę

zakwalifikować

przesłanego

skarżącej

pocztą

elektroniczną „kwestionariusza osobowego”, a odesłania go po wypełnieniu jako jej

przyjęcia. Kwestionariusz osobowy jest dla pracodawcy źródłem wiedzy o

pracowniku, istotnej w kontekście jego zatrudnienia na określonym stanowisku.

Wypełniony przez pracownika (kandydata do pracy) - jest oświadczeniem wiedzy,

informacją o dotyczących go faktach.

Skuteczne prawnie zawarcie umowy o pracę między M. B.o i Spółką „M.

Polska” wymagało albo podpisania dokumentu (faksu) zawierającego uzgodnione

warunki zatrudnienia (projektu umowy) przez prezesa zarządu A.R. lub dwóch

członków zarządu (art. 78 k.c. w związku z art. 300 k.p.) albo potwierdzenia przez

nich w inny sposób czynności dokonanych przez J.F. (art. 103 k.c. w związku z art.

300 k.p.). Do zawarcia między stronami umowy o pracę na warunkach

uzgodnionych w dniu 9 sierpnia 2001 r. mogło dojść także w drodze czynności

konkludentnych, zwłaszcza przez dopuszczenie skarżącej do pracy, co jednak,

wobec wyraźnego oświadczenia przyszłego pracodawcy, nie nastąpiło.

Wbrew odmiennemu twierdzeniu pełnomocnika skarżącej, nie ma w prawie

pracy domniemania upoważnienia do zatrudniania pracowników osoby podającej

się za umocowaną lub stwarzającą wrażenie, że jest umocowana do dokonywania

tej czynności. Pracownik nie musi mieć pełnego rozeznania co do zakresu

uprawnień poszczególnych osób występujących za pracodawcę. Nie ma też

obowiązku badania czy osoba przeprowadzająca procedurę zatrudnienia go jest

upoważniona do zawierania umów o pracę. Jednak z tych generalnych „prawd” nie

można konstruować zasady, że „zatrudnienie” pracownika przez kogokolwiek

podającego się za działającego w imieniu pracodawcy wiąże tego pracodawcę. Od

pracownika (ściślej - kandydata do pracy) trzeba wymagać pewnej dbałości o

własne sprawy, staranności w ich prowadzeniu i zainteresowania okolicznościami

nawiązywania stosunku pracy. Tym bardziej, gdy chodzi o osobę dobrze

wykształconą, wybraną w drodze kilkuetapowej selekcji spośród licznego grona

kandydatów do pracy na stanowisku kierowniczym i w znacznym stopniu

samodzielnym, atrakcyjnym także pod względem finansowym. Ocena skuteczności

prawnej umowy o pracę zawartej w imieniu pracodawcy z naruszeniem art. 31 k.p.

musi być wobec tego zindywidualizowana, odnoszona do całokształtu okoliczności

każdego konkretnego przypadku, uwzględniająca także elementy podmiotowe

(dotyczące pracownika).

W rozpoznawanej sprawie nie może mieć zastosowania art. 97 k.c., zgodnie

z którym „osobę czynną w lokalu przedsiębiorstwa przeznaczonym do obsługi

publiczności poczytuje się w razie wątpliwości za umocowaną do dokonywania

czynności

prawnych,

które

zazwyczaj

bywają

dokonywane

z

osobami

korzystającymi z usług tego przedsiębiorstwa”, albowiem przedmiotem umowy ze

skarżącą nie było korzystanie z usług pozwanej Spółki i nie występowała ona w tej

transakcji jako obsługiwana przez J.F. „publiczność”.

Wobec tego umowa o pracę z 9 sierpnia 2001 r. rzekomo zawarta, bo

będąca w istocie tylko uzgodnionym jej projektem, wymagała dla swej skuteczności

prawnej, stosownie do art. 103 § 1 k.c. w związku z art. 300 k.p., potwierdzenia

przez podmiot upoważniony do dokonania tej czynności w imieniu strony pozwanej,

tj. przez dwóch członków zarządu lub prezesa zarządu. Potwierdzenie takie jest

oświadczeniem woli i może być złożone, zgodnie z art. 60 k.c. w związku z art. 300

k.p., przez każde zachowanie wyrażające ją w sposób dostateczny. Na przykład przez dopuszczenie pracownika do pracy na uzgodnionych warunkach.

Zgodzić się należy ze skarżącą, że D.W. nie złożyła jej telefonicznie

oświadczenia woli o rozwiązaniu umowy o pracę. Skoro bowiem między stronami

procesowymi nie doszło do skutecznego prawnie zawarcia umowy o pracę - nie

mogło też nastąpić jej rozwiązanie. Czynność rozwiązująca byłaby w takiej sytuacji

bezprzedmiotowa. Informacja przekazana M. B. telefonicznie przez D.W. 15

września 2001 r., że „nie dojdzie do rozpoczęcia przez nią pracy”, była w istocie

przekazaniem skarżącej odmowy potwierdzenia przez prezesa zarządu zawarcia z

nią umowy o pracę przez osoby do tego nieupoważnione i tak właśnie powinno być

prawnie zakwalifikowane. Problem czy owa informacja była oświadczeniem woli

złożonym przez D. W. w imieniu pozwanej Spółki, czy jedynie zawiadomieniem o

treści oświadczenia woli złożonego przez A. R. ma znaczenie dla rozstrzygnięcia

sprawy, jednak w sferze skuteczności zawarcia umowy o pracę, a nie jej

rozwiązania. A więc inne niż nadaje mu pełnomocnik M.B..

D.W. nie była

upoważniona do zawierania umów o pracę, a zatem i do ich potwierdzania.

Czynności te zostały wszak zastrzeżone dla prezesa zarządu lub dwu łącznie

działających członków zarządu. Nadto, z okoliczności w jakich odbyła się między

nią i skarżącą rozmowa telefoniczna oraz z jej treści ustalonej przez Sąd, wynikało,

iż D.W. działa jako posłaniec (art. 85 k.c. w związku z art. 300 k.p.). Jej rolą było

jedynie przekazanie skarżącej oświadczenia woli prezesa zarządu. Taką ocenę

ustalonego stanu faktycznego potwierdzają czynności podjęte w tym samym czasie

wobec osób „zatrudniających” M.B.. Przyczyną rezygnacji R. B. z funkcji członka

zarządu (11 września 2001 r.) i rozwiązania z J.F. umowy o pracę było

przekroczenie przez nich upoważnienia do działania w imieniu Spółki, między

innymi, przez zawieranie umów o pracę, do czego nie byli umocowani. Wynika stąd

jedynie logiczny wniosek, że nie było zamiarem pozwanej Spółki nawiązanie

stosunku pracy ze skarżącą.

Kasacja, choć częściowo uzasadniona, podlegała oddaleniu w całości ze

względu na, wynikający z art. 384 k.p.c., zakaz reformationis in peius, którym Sąd

Najwyższy jest związany z mocy art. 39319 k.p.c. Jej uwzględnienie prowadziłoby

do oddalenia powództwa, a zatem do zmiany zaskarżonego orzeczenia na

niekorzyść M.B..