I PK 500/03 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt I PK 500/03

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 15 kwietnia 2004 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Andrzej Kijowski (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Beata Gudowska

SSN Herbert Szurgacz

Protokolant Anna Gryżniewska

w sprawie z powództwa M.S., J. S., M. S., J. K., Ł. S.

przeciwko Polskim Kolejom Państwowym Spółce Akcyjnej Dyrekcji Kolei

Dojazdowych w likwidacji w Warszawie

o odszkodowanie,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw

Publicznych w dniu 15 kwietnia 2004 r.,

kasacji strony pozwanej od wyroku Sądu Okręgowego Sądu Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych w K.

z dnia 25 lutego 2003 r., sygn. akt IX Pa …/02,

1) zmienia zaskarżony wyrok oraz poprzedzający go wyrok Sądu

Rejonowego - Sądu Pracy w B. z dnia 15 lipca 2002 r., V P …/02,

w ten sposób, że oddala powództwa M. S. i J. S.;

2) zasądza od powódki M. S. oraz powoda J. S. na rzecz strony

pozwanej po 1000zł ( słownie złotych: jeden tysiąc) tytułem

kosztów postępowania we wszystkich instancjach.

Uzasadnienie

Sąd Rejonowy - Sąd Pracy w B. wyrokiem z dnia 15 lipca 2002 r., V P …/02,

zasądził od pozwanych Polskich Kolei Państwowych – Dyrekcji Kolei Dojazdowych

w Warszawie - Zamiejscowy Wydział Kolei Dojazdowych w B. na rzecz powódek:

M. S., M. S., J. K., Ł. S. i powoda J. S. odszkodowanie na podstawie § 6

Ponadzakładowego Układu Zbiorowego Pracy PKP (nazywany dalej PUZP PKP) w

wysokości ich sześciomiesięcznego wynagrodzenia za pracę w łącznej kwocie

53.311,35 zł. W motywach tego rozstrzygnięcia Sąd Rejonowy powołał się na

następujące ustalenia faktyczne.

Wymienieni wyżej powodowie wyrazili zgodę na rozwiązanie stosunku pracy

z przyczyn dotyczących zakładu pracy i otrzymali jednorazową odprawę pieniężną

w kwocie po 30.000 zł zgodnie z art. 50 ust. 3 ustawy z dnia 8 września 2000 r. o

komercjalizacji, restrukturyzacji i prywatyzacji przedsiębiorstwa państwowego

„Polskie Koleje Państwowe” (Dz. U. Nr 84, poz. 948 ze zm.). U strony pozwanej

dokonywana jest restrukturyzacja zatrudnienia na zasadach określonych w

powołanej ustawie, w związku z czym rozwiązanie stosunku pracy z powodami

nastąpiło wskutek wystąpienia trzeciej z przesłanek wskazanych w art. 36 1 k. p.

Fakt otrzymania jednorazowej odprawy pieniężnej nie stanowi zdaniem Sądu

Rejonowego

przeszkody do wypłacenia pracownikom ponadto świadczenia

odszkodowawczego przewidzianego w § 6 PUZP PKP, gdyż nabycie uprawnienia

do ustawowej odprawy nie zostało uzależnione od trybu rozwiązania stosunku

pracy, tylko od rozwiązania go w określonym czasie oraz z pracownikami

posiadającymi

wymagany

staż

pracy

kolejowej.

Natomiast

świadczenie

odszkodowawcze z § 6 PUZP PKP jest świadczeniem szczególnym, związanym z

zastosowaniem krótszego niż miesiąc

terminu ustania stosunku pracy,

rekompensującym pracownikowi wynagrodzenie, które utracił wskutek rozwiązania

umowy o pracę bez wypowiedzenia na podstawie § 7 PUZP PKP. Bezzasadny jest

więc pogląd, że uprawnienie z § 6 układu zbiorowego wygasa, jeżeli pracownikowi

przysługuje jednorazowa odprawa pieniężna przewidziana w art. 48 i 49

ustawy

z dnia 8 września 2000 r. Co prawda przepis art. 50 ust. 3 tej ustawy stanowi, że

pracownikom, o których mowa w art. 48, nie przysługuje odprawa pieniężna

określona w art. 8 ust. 1 ustawy o grupowych zwolnieniach, „ani żadne inne

świadczenie z tytułu rozwiązania stosunku pracy z przyczyn dotyczących zakładu

pracy”, ale wyłączenie to nie może być w świetle art. 9 § 2 k. p. interpretowane na

niekorzyść pracownika uczestniczącego w rozwiązaniu umowy za porozumieniem

stron zainicjowanym przez pracodawcę, który wskutek tego zyskuje wcześniejsze

ustanie stosunku pracy.

Apelację wniesioną od tego orzeczenia przez stronę pozwaną, oddalił Sad

Okręgowy – Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w K. wyrokiem z dnia 25 lutego

2003 r., IX Pa …/02. W uzasadnieniu tego wyroku Sąd Okręgowy podniósł w

szczególności, że treść stosunku pracy powodów była w zakresie spornego

odszkodowania ukształtowana przez postanowienia PUZP PKP, więc jeśli

pracodawca zamierzał zastosować mniej korzystne postanowienia ustawy z dnia 8

września 2000 r., to powinien w odpowiednim zakresie zgodnie z art. 42 k. p.

dokonać

wypowiedzenia zmieniającego. Żaden przepis prawa nie może bowiem

automatycznie zmienić na niekorzyść pracownika jego warunków pracy i płacy.

Ustawa z dnia 8 września 2000 r. nie ma też wobec postanowień układu

zbiorowego

pierwszeństwa stosowania jako późniejszy akt prawny wyższego

rzędu. W świetle art. 9 § 1 k. p., dotyczącego źródeł prawa pracy, przepisy ustaw i

postanowienia układów zbiorowych pracy „mają bowiem tę sama rangę”.

Postanowienia układu nie mogą więc automatycznie zostać zastąpione przez mniej

korzystne przepisy choćby później wydanej ustawy, gdyż „byłoby to obejście prawa

i sprzeciwiało się zasadzie uprzywilejowania pracownika przewidzianej w art. 18 k.

p.” Sąd Okręgowy stwierdził też, że w okolicznościach niniejszej sprawy

nie

sposób uznać, iżby żądanie pozwu wykraczało poza dopuszczalne granice

korzystania

z

prawa

podmiotowego

albo

naruszało

zasady

współżycia

społecznego. „wszak, gdyby nie doszło do porozumienia stron w zakresie

rozwiązania stosunku pracy w terminie krótszym niż miesiąc, to pozwany musiałby

rozwiązać umowy o pracę z zachowaniem sześciomiesięcznego

wypowiedzenia wynikającego z

§ 7 pkt

okresu

2 PUZP, a tym samym powodowie

zachowaliby w tym czasie prawo do wynagrodzenia. Można zatem przyjąć, że w

zaistniałej

sytuacji

odszkodowanie

z

§

PUZP

PKP

rekompensuje

zainteresowanym prawo do wynagrodzenia za okres wypowiedzenia”.

W kasacji od powyższego wyroku pozwany pracodawca zarzucił naruszenie

art. 50 ust. 3 ustawy z dnia 8 września 2000 r. oraz § 6 PUZP PKP i na tej

podstawie wniósł o zmianę kwestionowanego orzeczenia przez oddalenie

powództwa oraz zasądzenie kosztów zastępstwa procesowego według norm

przepisanych. Jako okoliczność uzasadniającą rozpoznanie kasacji wskazał, że w

orzecznictwie sądów okręgowych (m. In. w Częstochowie, Toruniu i Katowicach) na

tle na tle takich samych stanów faktycznych i prawnych występuje rozbieżność w

interpretacji powołanych przepisów.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Kasacja zasługuje na uwzględnienie, gdyż jej podstawa okazała się

usprawiedliwiona. Zgodnie z art. 48 ustawy z dnia

8 września 2000 r. o

komercjalizacji, restrukturyzacji i prywatyzacji przedsiębiorstwa państwowego

“Polskie Koleje Państwowe”, pracownicy, z którymi rozwiązanie stosunku pracy

nastąpiło z przyczyn dotyczących zakładu pracy, a którzy nie spełniają warunków

umożIiwiających

uzyskanie

prawa

do

emerytury,

urlopu

kolejowego

Iub

świadczenia przedemerytalnego, mają prawo do jednorazowej odprawy pieniężnej.

Dodatkowy warunek nabycia tego uprawnienia stanowi łączne i nieprzerwane

zatrudnienie przez co najmniej pięć lat (art. 50 ust. 1 ustawy). Wysokość

przedmiotowej odprawy uzależniona jest od stopy bezrobocia w powiecie, w którym

pracownik ma miejsce zamieszkania (art. 49 ustawy). Pracownikom, którzy

otrzymali jednorazową odprawę pieniężną nie przysługuje odprawa przewidziana w

art. 8 ustawy z dnia 28 grudnia 1989 r. o szczególnych zasadach rozwiązywania z

pracownikami stosunków pracy z przyczyn dotyczących zakładu pracy

jednolity tekst: Dz. U. z 2002 r. Nr 112, poz.980 ze zm.) ani

(ostatni

„żadne

inne

świadczenie z tytułu rozwiązania stosunku pracy z przyczyn dotyczących zakładu

pracy” (art. 50 ust. 3 ustawy). Przepis art. 50 ustawy z dnia 8 września 2000 r. jest

sformułowany bardzo kategorycznie.

Natomiast według § 6 PUZP PKP pracownikowi, który przepracował w tym

przedsiębiorstwie co najmniej ostatnie dziesięć

przysługuje odszkodowanie w

wysokości sześciomiesięcznego wynagrodzenia, jeżeli rozwiązanie stosunku pracy

zawartego na czas nieokreśIony następuje z przyczyn Ieżących po stronie

pracodawcy, okreśIonych w art. 361 k. p., a strony ustaIają termin rozwiązania

stosunku pracy wcześniejszy niż jeden miesiąc. Bez wątpienia wspomniane

odszkodowanie jest

w rozumieniu art. 50 ust. 3 ustawy o komercjalizacji,

restrukturyzacji i prywatyzacji PKP świadczeniem z tytułu rozwiązania stosunku

pracy z przyczyn dotyczących zakładu pracy. Nie jest ono, jak twierdzi Sąd

Okręgowy, rekompensatą za wcześniejsze ustanie stosunku pracy. Nie przysługuje

bowiem wszystkirn pracownikom, którzy zgodzili się na wcześniejsze rozwiązanie

stosunku pracy, a jego wysokość nie została powiązana z długością

okresów

wypowiedzenia okreśIonych w § 7 PUZP PKP. Poza unormowaniami z art. 8

ustawy o zwolnieniach grupowych i § 6 PUZP PKP nie ma innych przepisów, które

przewidywałyby dla pracowników kolejowych świadczenia z tytułu rozwiązania

stosunku pracy z przyczyn dotyczących pracodawcy.

Sąd Najwyższy w składzie orzekającym w niniejszej sprawie podziela pogIąd

prawny wyrażony w uchwale z dnia 16 kwietnia 2003 r., III PZP 4/03 (OSNP 2003,

nr 20, poz. 482), że odszkodowanie przewidziane w § 6 PUZP PKP jest “innym

świadczeniem” w rozumieniu art. 50 ust. 3 ustawy z dnia 8 września 2000 r., a

także ocenę, iż powołany przepis ustawy ma bezwzględnie obowiązujący charakter.

Jednakże

niedopuszczaIność odmiennego kształtowania układami zbiorowymi

pracy materii unormowanej bezwzględnie obowiązującymi przepisami prawa

została w art. 240 § 2 k. p. odniesiona jedynie do tzw. ,,trzeciej części układu

zbiorowego pracy” Trzeba się zatem zgodzić ze stanowiskiem Sądu Najwyższego

wyrażonym w motywach wyroku z dnia 10 października 2003 r., I PK 313/02

(dotychczas nieopublikowany), że ,,wymóg zgodności układu zbiorowego pracy z

bezwzgIędnie obowiązującymi przepisami prawa nie ma bezwarunkowego

charakteru”. UwzgIędniając treść konstytucyjnych zasad woIności rokowań i

proporcjonalności, nie można przyjąć, że art. 50 ust. 3 ustawy z dnia 8 września

2000 r. nie mógł pozbawić mocy obowiązującej reguIację zawartą w § 6 PUZP

PKP. Zgodnie z art. 50 ust. 3 ustawy w związku z art. 9 § 2 k. p. pracownikowi, o

którym mowa w § 6 PUZP PKP przysługuje tylko jedno świadczenie z tytułu

rozwiązania stosunku pracy z przyczyn dotyczących pracodawcy - korzystniejsze

dla pracownika. W celu ustalenia podstawy przyznania świadczenia z tytułu

rozwiązania umowy o pracę z przyczyn dotyczących pracodawcy - jednorazowej

odprawy pieniężnej Iub odszkodowania - należy więc odwołać się do zasady

korzystności regulacji prawnej (art. 9 § 2 k.p.).

Powodowie otrzymali jednorazową odprawę pieniężną na podstawie art. 48 i

49 ustawy z dnia 8 września 2000 r. w wysokości po 30.000 zł. Na podstawie § 6

PUZP PKP domagali się ponadto odszkodowania w wysokości przekraczającej

10.000 zł. Odprawy wypłacone skarżącym

są wyższe od dochodzonego

odszkodowania, przy czym

między stronami procesowymi

okoliczność ta jest

niesporna.

Mając powyższe na wzgIędzie Sąd Najwyższy, stosownie do art. 393 15 i art.

98 k. p. c. orzekł jak w sentencji