I PK 499/03 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt I PK 499/03

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 19 maja 2004 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Zbigniew Hajn (przewodniczący)

SSN Zbigniew Myszka

SSN Herbert Szurgacz (sprawozdawca)

Protokolant Dorota Białek

w sprawie z powództwa K. W.

przeciwko Polskim Kolejom Państwowym SA Dyrekcji Elektroenergetyki Kolejowej

w likwidacji w Warszawie - Zakładowi w K.

o odszkodowanie,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw

Publicznych w dniu 19 maja 2004 r.,

kasacji strony pozwanej od wyroku Sądu Okręgowego - Sądu Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych w K.

z dnia 20 lutego 2003 r., sygn. akt IX Pa …/02,

1. zmienia zaskarżony wyrok oraz poprzedzający go wyrok Sądu

Rejonowego - Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w K. z

dnia 27 lutego 2002 r., VII P …/01 w ten sposób, że powództwo

oddala,

2. nie obciąża powódki kosztami postępowania.

Uzasadnienie

Wyrokiem z dnia 20 lutego 2003 r. Sąd Okręgowy w K. Wydział IX Pracy

oddalił apelację pozwanego PKP S.A. Dyrekcji Elektroenergetyki Kolejowej w

likwidacji – Zakład w K. od wyroku Sądu Rejonowego – Sądu Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych w K. z dnia 27 lutego 2002 r., zasądzającego na rzecz powódki K. W.

kwotę 12.350 zł tytułem odszkodowania.

Wyrok zapadł na gruncie niespornego między stronami stanu faktycznego.

Powódka była zatrudniona u pozwanego od 3 września 1969 r. do 18 grudnia 2000

r. na podstawie umowy zawartej na czas nieokreślony. Do rozwiązania stosunku

pracy doszło na podstawie art. 11 ustawy z dnia 28 grudnia 1989 r. o szczególnych

zasadach rozwiązywania z pracownikami stosunków pracy z przyczyn dotyczących

zakładów pracy oraz o zmianie niektórych ustaw (Dz. U. Nr 4 z 1990 r., poz. 19 z

późn.

zm.),

na

przedsiębiorstwa

mocy

porozumienia

stron

z

uwagi

na

restrukturyzację

PKP i związane z nią zmiany organizacyjne. Wniosek w tym

względzie powódka złożyła w dniu 7 grudnia 2000 r. i został on uwzględniony przez

pozwanego w dniu 11 grudnia 2000 r.

Powódka nie otrzymała wypowiedzenia zmieniającego w przedmiocie

świadczeń wynikających z Ponadzakładowego Układu Zbiorowego Pracy dla

Pracowników Przedsiębiorstwa „Polskie Koleje Państwowe”.

Powódka otrzymała odprawę w wysokości 30.000 zł na podstawie ustawy z

dnia 8 września 2000 r. o komercjalizacji, restrukturyzacji i prywatyzacji

przedsiębiorstwa państwowego „Polskie Koleje Państwowe”.

Stosownie do § 6 ust. 1 i 2 Ponadzakładowego Układu Zbiorowego Pracy dla

pracowników przedsiębiorstwa państwowego „Polskie Koleje Państwowe” jeżeli

rozwiązanie stosunku pracy zawartego na czas nie określony następuje z przyczyn

leżących po stronie pracodawcy, określonych w art. 36 k.p., a strony stosunku

pracy ustalają wcześniejszy niż jeden miesiąc termin rozwiązania stosunku pracy –

pracownikowi przysługuje odszkodowanie w wysokości sześciomiesięcznego

wynagrodzenia, obliczonego jak ekwiwalent za urlop wypoczynkowy. Przysługuje

ono pracownikowi, który przepracował w przedsiębiorstwie PKP nieprzerwanie co

najmniej 10 lat.

Pracownik ma więc prawo do sześciomiesięcznej odprawy, jeżeli

-

doszło do rozwiązania umowy na czas nie określony,

-

rozwiązanie umowy nastąpiło z przyczyn leżących po stronie pracodawcy

określonych w art. 361 k.p.,

-

strony ustaliły wcześniejszy niż jeden miesiąc termin rozwiązania stosunku

pracy,

-

pracownik nieprzerwanie przepracował w PKP co najmniej ostatnie 10

-

lat.

Powódka była zatrudniona nieprzerwanie w PKP od ponad 10 lat, w oparciu

o pracę zawartą na czas nieokreślony. Zostały także spełnione przesłanki

dotyczące wcześniejszego niż 1 miesiąc terminu rozwiązania umowy o pracę.

§ 6 PUZP odwołuje się do art. 361 k.p. wyłącznie w zakresie przyczyn

rozwiązania stosunku pracy, którymi w myśl tego przepisu mogą być ogłoszenie

upadłości

likwidacja

pracodawcy,

zmniejszenie

zatrudnienia

z

przyczyn

dotyczących pracodawcy określonych w odrębnych przepisach.

Do rozwiązania stosunku pracy z przyczyn leżących po stronie pracodawcy

może dojść zarówno za wypowiedzeniem jak i na mocy porozumienia stron. W § 6

PZUP mowa jest o rozwiązaniu stosunku pracy za wypowiedzeniem dokonanym

przez pracodawcę.

Zdaniem Sądu należy przyjąć, iż przepis ten dotyczy także sytuacji gdy do

rozwiązania stosunku pracy z przyczyn określonych w art. 36 1 k.p. doszło na

zasadzie porozumienia stron.

Niezasadne jest stanowisko pozwanego, iż art. 48 i 80 ust. 3 ustawy z dnia 8

września 2000 r. o komercjalizacji, restrukturyzacji i prywatyzacji przedsiębiorstwa

państwowego

„Polskie

Koleje

Państwowe”

pozbawia

powódkę

prawa

do

odszkodowania określonego w § 6 PUZP.

Art. 50 ust. 3 tej ustawy stanowi, że pracownikom z którymi rozwiązano

stosunek pracy w latach 2000 – 2002 r. z przyczyn dotyczących zakładu pracy i

którzy mają prawo do jednorazowej odprawy pieniężnej, nie przysługuje odprawa

pieniężna, o jakiej mowa w art. 8 ust. 3 ustawy z dnia 28 grudnia 1989 r., ani żadne

inne świadczenie z tytułu rozwiązania stosunku pracy z przyczyn dotyczących

zakładu pracy.

Skoro treść umownego stosunku pracy jest kształtowana nie tylko przez

umowę o pracę, ale również specyficzne źródło prawa pracy należy przyjąć, że

treść stosunku pracy powódki kształtowana była między innymi przez PUZP

precyzujący warunki umowy o pracę w zakresie spornego odszkodowania. Trzeba

też mieć na względzie, że żaden przepis prawa nie może automatycznie zmienić na

niekorzyść pracownika jego warunków pracy i płacy. Gdyby pozwany zamierzał do

powódki stosować przepisy ustawy z dnia 8 września 2000 r., mniej korzystne od

postanowień ponadzakładowego układu zbiorowego pracy, powinien powódce w

trybie art. 42 k.p. wypowiedzieć dotychczasowe warunki płacy wynikające z układu

w części dotyczącej przysługującego jej odszkodowania.

Okoliczności rozpoznawanej sprawy wskazują ponadto, że domaganie się

przez powódkę odszkodowania w oparciu o obowiązujący przepis § 6 PUZP nie

wykracza poza granice w ramach których dopuszczalne jest korzystanie z praw

podmiotowych w stosunkach pracy, a jego realizacja nie narusza zasad współżycia

społecznego.

Gdyby nie doszło do porozumienia stron w zakresie rozwiązania stosunku pracy w

terminie krótszym niż miesiąc, pozwany musiałby wypowiedzieć powódce umowę o

pracę z zachowaniem okresu wypowiedzenia wynikającego z § 7 pkt. 2 PUZP, a

tym samym powódka zachowałaby prawo do wynagrodzenia w tym czasie. Można

przyjąć, że w zaistniałej sytuacji odszkodowanie z § 6 rekompensuje utratę

wynagrodzenia za okres wypowiedzenia.

Kasacja strony pozwanej została oparta na zarzucie naruszenia § 6 PUZP

oraz art. 50 ust. 3 ustawy o komercjalizacji, restrukturyzacji i prywatyzacji PKP.

Zdaniem skarżącego, powódka otrzymując jednorazową odprawę pieniężną nie

ma prawa do odszkodowania, którego się domaga. Ustawodawca jednoznacznie

rozstrzygnął to zagadnienie w art. 50 ust. 3 w sposób nie budzący wątpliwości. Jest

to szczególna regulacja ustawy, która kompleksowo normuje problematykę

zwolnień pracowników PKP w latach 2000 – 2002 w związku z dokonywaną

restrukturyzacją. Przepisy te zostały wydane później niż PUZP, będący podstawą

roszczeń powódki, są one bezwzględnie obowiązujące i wyłączają postanowienia

PUZP regulujące materię uregulowaną w ustawie. Nie ulega żadnej wątpliwości, że

postanowienia PUZP należą do treści stosunku pracy. Jednak z uwagi na

kompleksowe uregulowania i na czas obowiązywania postanowień art. 50 ust. 3

ustawy z dnia 8 września 2000 r. o komercjalizacji, restrukturyzacji i prywatyzacji

przedsiębiorstwa państwowego PKP, postanowienia w zakresie dodatkowych

odszkodowań wynikające z innych aktów prawnych ulegają zawieszeniu. A zatem

brak podstawy do zasądzenia odprawy pieniężnej przyznawanej z tytułu

rozwiązania umowy o pracę na podstawie ustawy o komercjalizacji PKP

były

znacznie wyższe niż odszkodowanie ustalone w § 6 PUZP.

Pogląd Sądu Okręgowego, iż zamierzając stosować do powódki przepisy

ustawy z dnia 8 września 2000 r., zdaniem Sądu mniej korzystne od postanowień §

6 PUZP, należało wypowiedzieć powodowi dotychczasowe warunki pracy w części

dotyczącej odszkodowania z PUZP, nie jest trafny ponieważ odszkodowanie

przewidziane w § 6 PUZP nie jest składnikiem płacy przewidzianym w umowie o

pracę, a zatem wypowiedzenie warunków płacy jest bezprzedmiotowe. Ponadto nie

można uznać przepisów ustawy za mniej korzystne dla pracowników aniżeli

uprawnienia przewidziane w § 6 PUZP skoro jednorazowa odprawa wynosiła 30

tys. zł, a na podstawie układu powódka otrzymałaby ponad 10 tys. zł.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W rozpoznawanej sprawie podstawowe znaczenie ma określenie relacji

prawnej między postanowieniami § 6 Ponadzakładowego Układu Zbiorowego Pracy

dla pracowników przedsiębiorstwa państwowego PKP, zawartego w dniu 4 stycznia

1999 r., a art.

49 oraz art. 50 ust. 3 ustawy z dnia 8 września 2000 r. o

komercjalizacji, restrukturyzacji i prywatyzacji PKP. Zagadnienie to było już

rozważane przez Sąd Najwyższy w podobnych sprawach.

W uchwale z dnia 16 kwietnia 2003 r. (III PZP 4/03, OSNP 2003, z. 20, poz.

482) Sąd Najwyższy rozważał w pierwszym rzędzie kwestię

czy przewidziane w § 6 UZP PKP odszkodowanie jest świadczeniem z tytułu

rozwiązania stosunku pracy z przyczyn dotyczących zakładu pracy. Jedynie

bowiem w razie pozytywnej odpowiedzi na to pytanie zachodziłaby potrzeba

określenia relacji między tą regulacją, a unormowaniem przewidzianym art. 50 ust.

3 ustawy o komercjalizacji PKP. W takim też wypadku aktualna stałaby się

odpowiedź na pytanie, czy przewidziana art. 50 ust. 3 zasada, iż pracownikom,

którzy otrzymali jednorazową odprawę w myśl art. 48 tej ustawy, nie przysługują

żadne inne świadczenia z tytułu rozwiązania stosunku pracy z przyczyn

dotyczących zakładu pracy, obejmuje również świadczenia przewidziane prawem

autonomicznym, tj. § 6 UZP PKP. Zdaniem Sądu Najwyższego przewidziane w § 6

odszkodowanie jest świadczeniem z tytułu rozwiązania umowy o pracę.

Odszkodowanie to przysługuje zawsze w stałej wysokości sześciomiesięcznego

wynagrodzenia obliczonego jak za urlop wypoczynkowy, niezależnie od długości

okresu wypowiedzenia pod warunkiem że strony ustaliły termin rozwiązania

stosunku pracy krótszy niż jeden miesiąc. Jest to odszkodowanie z tytułu

rozwiązania stosunku pracy, gdyż pokrywa szkodę jaką pracownik ponosi wskutek

utraty możliwości zarobkowania w czasie przysługującego okresu wypowiedzenia,

a zarazem, uwzględniając okoliczność, że przysługuje w wysokości przekraczającej

maksymalny określony układem zbiorowym pracy (§ 7 ust. 1)

okres

wypowiedzenia, stanowi odszkodowanie z tytułu utraty przez pracownika miejsca

pracy niezwłocznie. tj. w terminie poniżej jednego miesiąca.

Przystępując do rozważenia drugiej wymienionej na wstępie kwestii Sąd

Najwyższy wskazał na brzmienie art. 50 ust. 3 ustawy o komercjalizacji PKP,

według którego pracownikom, o których mowa w art. 48, nie przysługuje odprawa

pieniężna określona art. 8 ustawy z dnia 28 grudnia 1989r. „ani żadne inne

świadczenie z tytułu rozwiązania stosunku pracy z przyczyn dotyczących zakładu

pracy”. Brzmienie przepisu jest stanowcze i nie pozostawia wątpliwości, że przepis

ten odnosi się do świadczeń przewidzianych prawem ustawowym, co dodatkowo

zostało wzmocnione przez wyraźne

wyłączenie odprawy z art. 8 ustawy o

zwolnieniach grupowych. Sąd Najwyższy podkreślił, że charakter (moc prawna)

prawa ustawowego w relacji do prawa autonomicznego (układowego) z tego punktu

widzenia normy prawa ustawowego dzielą się na trzy grupy: na normy imperatywne

(ściśle

bezwzględnie

obowiązujące),

normy

jednostronnie

bezwzględnie

obowiązujące (zwane też granicznie zastępującymi) oraz normy względnie

obowiązujące. Te pierwsze nie zezwalają na odstępstwa w prawie autonomicznym,

a sprzeczne z nimi postanowienia nie mają mocy prawnej, drugie natomiast,

określając minimum uprawnień pracowniczych zezwalają na korzystniejsze ich

uregulowanie np. w układzie zbiorowym pracy, zgodnie z zasadą wyrażoną w art. 9

k.p. Uwzględniając przyjęte w nauce prawa kryteria rozróżnienia rodzajów norm

prawa ustawowego (brzmienie przepisu oraz jego funkcję), należy dojść do

wniosku, że norma art. 50 ust. 3 ustawy o komercjalizacji PKP ma charakter normy

ściśle bezwzględnie obowiązującej. Okoliczność, iż strony układu po wejściu w

życie przepisów ustawy o komercjalizacji PKP nie zmieniły spornego przepisu, ani

nie wypowiedziały układu (odpowiedniej jego części), nie uzasadnia przyjęcia jego

obowiązywania na zasadzie korzystności, przewidzianej art. 9 k.p.

Rezultaty

dogmatycznoprawnej

analizy

relacji

zachodzących

między

przepisem § 6 UZP PKP a art. 50 ust. 3 ustawy o komercjalizacji PKP znajdują

dodatkowe uzasadnienie w wykładni funkcjonalnej i systemowej. Odszkodowanie

przewidziane § 6 UZP PKP zostało wprowadzone z mocą od dnia 1 stycznia 2000

r, Stanowiło ono szczególne świadczenie z tytułu rozwiązania stosunku pracy z

przyczyn leżących po stronie zakładu pracy, określonych w art. 36 1 k.p.

Jednorazowa odprawa pieniężna, wprowadzona ustawą z dnia 8 września 2000 r.

stanowi również świadczenie na rzecz pracowników, z którymi rozwiązanie

stosunku pracy nastąpiło w latach 2000-2002 z przyczyn dotyczących zakładu

pracy. Niewątpliwie, wydając ustawę o komercjalizacji PKP, ustawodawca miał

świadomość obowiązywania § 6 UZP PKP i przewidzianego tym przepisem

odszkodowania z tytułu rozwiązania stosunku pracy w warunkach określonych tym

przepisem. Ustawa miała charakter szczególny, ograniczony do przedsiębiorstwa

PKP, co tym bardziej uzasadnia przyjęte założenie, Przyjęcie poglądu, że

ustawodawca zaakceptował przyznanie dwukrotnie świadczenia z tego samego

tytułu wymagałoby w tych warunkach wyraźnego przepisu ustawy, tym bardziej że

jednorazowa

odprawa

została

ukształtowana

znacznie

korzystniej

niż

odszkodowanie z § 6 układu, względnie co najmniej niezajęcia przez ustawodawcę

żadnego wyraźnego stanowiska w tej kwestii. Tymczasem ustawodawca w sposób

bardzo zdecydowany wyłączył w art. 50 ust. 3 ustawy możliwość zbiegu świadczeń,

stwierdzając, iż pracownikom, którzy mają prawo do jednorazowej odprawy

pieniężnej, nie przysługują żadne inne świadczenia z tytułu rozwiązania stosunku

pracy z przyczyn dotyczących pracodawcy.

Sąd Najwyższy w składzie orzekającym podziela stanowisko zawarte w

powołanej uchwale Sądu Najwyższego oraz zawartą w niej argumentację prawną.

Z wymienionych względów, na podstawie art. 39315 k.p.c. orzeczono jak w sentencji

wyroku.