Overtime work is a teacher's duty, not a right; denying it does not worsen working conditions.

Wyrok z dnia 12 maja 2004 r.

I PK 454/03

Praca w godzinach ponadwymiarowych nie stanowi uprawnienia nauczyciela, lecz jest jego obowiązkiem, jeżeli została zarządzona zgodnie z prawem.

Zdjęcie z nauczyciela tego dodatkowego obowiązku przez nieprzydzielenie

pracy w godzinach ponadwymiarowych nie może być uważane za pogorszenie

warunków pracy.

Przewodniczący SSN Barbara Wagner, Sędziowie SN: Zbigniew Hajn, Herbert

Szurgacz (sprawozdawca).

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 12 maja 2004 r. sprawy z

powództwa Hanny K. i Kazimiery P. przeciwko Zespołowi Szkół Specjalnych w S. o

wynagrodzenie, na skutek kasacji strony pozwanej od wyroku Sądu OkręgowegoSądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Świdnicy z dnia 10 kwietnia 2003 r. [...]

1. z m i e n i ł zaskarżony wyrok w ten sposób, że oddalił apelację,

2. zasądził od powódek na rzecz strony pozwanej kwoty po 1.200 zł tytułem

zwrotu kosztów postępowania.

Uzasadnienie

Powódki Hanna K. i Kazimiera P. wniosły pozew, w którym domagały się od

strony pozwanej Zespołu Szkół Specjalnych w S. „korekty wymiaru czasu pracy na

rok szkolny 2000/2001 r., zasądzenia kwoty wyrównania za godziny nadliczbowe od

września 2000 r. w oparciu o skorygowany wymiar czasu pracy, zasądzenia odsetek

od kwoty roszczeniowej od daty wymagalności do dnia wypłaty, wyrównania dodatku

za wysługę lat od ½ etatu od września 2000 r. do dnia wypłaty wraz z ustawowymi

odsetkami”.

Sąd Rejonowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Świdnicy wyrokiem z

dnia 22 listopada 2001 r. oddalił powództwa. Sąd ten ustalił, iż powódki - nauczycielki

mianowane - zatrudnione są w pełnym wymiarze czasu pracy w Zespole Szkół Spe-

cjalnych w S. Hanna K. jest prezesem Zarządu Oddziału ZNP w S. i członkiem Prezydium Zarządu Okręgu D. tego Związku, zaś Kazimiera P. jest sekretarzem Zarządu

Oddziału ZNP w S. W związku z pełnieniem tych funkcji w związku zawodowym powódki zostały zwolnione z obowiązku świadczenia pracy w wymiarze po ½ etatu z

zachowaniem prawa do wynagrodzenia. Do końca roku szkolnego 1999/2000 powódki nauczały w pozwanej Szkole w wymiarze co najmniej 18 godzin tygodniowo.

W roku szkolnym 2000/2001 pracodawca przydzielił im do nauczania co najmniej 9

godzin tygodniowo. Poczynając od września 2000 r. strona pozwana wypłaca powódkom wynagrodzenie za wykonaną pracę (przy wymiarze co najmniej 9 godzin tygodniowo) oraz wynagrodzenie w wymiarze ½ etatu, mimo nieświadczenia pracy w

związku z pełnieniem funkcji związkowych. W toku procesu strona pozwana zaspokoiła roszczenie powódek w przedmiocie dodatku za wysługę lat.

Sąd Rejonowy uznał roszczenia powódek za niezasadne bowiem sprowadzały

się one do nakazania przez Sąd stronie pozwanej przydzielenia wskazanej liczby

godzin nauczania określonych przedmiotów i uzyskania w ten sposób godzin ponad

pełny etat.

W uzasadnieniu tego stanowiska Sąd Rejonowy stwierdził, iż rozdziału godzin

nauczania i przydziału godzin ponadwymiarowych dokonują właściwe organy strony

pozwanej. Te decyzje należą do sfery organizacyjnej pracodawcy i nie podlegają

kontroli sądu. Pracodawca w tym zakresie posiada swobodę decyzji. Powódkom

strona pozwana zapewniła zatrudnienie na pełny etat. Świadczą one pracę na co

najmniej ½ etatu, zaś ze świadczenia pracy w pozostałym zakresie są zwolnione z

tytułu pełnienia funkcji związkowych, zachowując prawo do wynagrodzenia za ½

etatu. Zdaniem Sądu Rejonowego strona pozwana nie naruszyła art. 32 ust. 2

ustawy z dnia 23 maja 1991 r. o związkach zawodowych (jednolity tekst: Dz.U. z

2001 r. Nr 79, poz. 854 ze zm.), gdyż przydzielenie w roku szkolnym 2000/2001 w

porównaniu do poprzednich lat mniejszej liczby godzin nie jest jednostronną zmianą

warunków pracy lub płacy, która wymagałaby zgody właściwego statutowo organu

organizacji związkowej, w której pracownik pełni funkcję. Według Sądu nie jest to

również wypowiedzenie zmieniające w rozumieniu art. 42 k.p.

Wyrok ten zaskarżyły powódki podnosząc zarzut naruszenia przepisów postępowania cywilnego: art. 473, art. 227, art. 233 i art. 328 § 2 k.p.c. Domagały się

uchylenia zaskarżonego wyroku i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania

Sądowi pierwszej instancji.

Wyrokiem z dnia 10 kwietnia 2003 r. Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych w Świdnicy zmienił zaskarżony wyrok zasądzając od strony pozwanej

na rzecz Hanny K. kwotę 28.000,70 zł z ustawowymi odsetkami, a na rzecz Kazimiery P. kwotę 15.207,84 zł z ustawowymi odsetkami.

Sąd Okręgowy stwierdził, iż obniżenie wymiaru uposażenia powódek poczynając od września 2000 r. było jednostronną zmianą warunków pracy i płacy nauczycieli mianowanych na ich niekorzyść, niedopuszczalną w świetle art. 32 ust. 2 ustawy

o związkach zawodowych. Konsekwencją naruszenia tej normy winno być przywrócenie powódkom warunków pracy i płacy sprzed 1 września 2000 r., a więc w istocie

należało im wyrównać utracone zarobki. Ponieważ powódki należą do tej kategorii

pracowników, którym w razie przywrócenia do pracy (poprzednich warunków pracy i

płacy) należy się wynagrodzenie za cały okres pozostawania bez pracy (pozbawienia

części wynagrodzenia na skutek jednostronnych niekorzystnych zmian stosunku

pracy), należało zasądzić im wynagrodzenie za okres od września 2000 r. do marca

2003 r.

W kasacji od wyroku Sądu Okręgowego strona pozwana zarzuciła naruszenie

prawa materialnego przez niewłaściwe zastosowanie art. 32 ust. 2 ustawy o związkach zawodowych i wniosła o uchylenie w całości zaskarżonego wyroku, przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania oraz zasądzenie zwrotu wyegzekwowanego

świadczenia w przypadku orzeczenia na podstawie art. 39315 k.p.c. W sprawie występuje istotne zagadnienie prawne wymagające rozstrzygnięcia, czy zmiana w przydziale godzin ponadwymiarowych jest zmianą, która podlega obowiązkowi uzyskania

zgody zarządu zakładowej organizacji związkowej zgodnie z brzmieniem art. 32 ust.

2 ustawy o związkach zawodowych. Zdaniem skarżącego godziny ponadwymiarowe

nie stanowią elementu warunków pracy, którego zmiana wymagałaby uzgodnienia ze

związkami zawodowymi. Stwierdzenie „w umowie o pracę”, że pracownik będzie

otrzymywał wynagrodzenie za godziny nadliczbowe stanowi jedynie zobowiązanie do

wypłaty wynagrodzenia. Liczba godzin ponadwymiarowych jest zmienna, są one

przydzielane w arkuszu organizacyjnym szkoły na rok szkolny w zależności od całego zespołu obiektywnych okoliczności, między innymi liczby dzieci w szkole.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Powódki, pełniące funkcje związkowe poza zakładową organizacją związkową, niewątpliwie korzystały z ochrony w zakresie trwałości stosunku pracy oraz

dotyczył ich zakaz jednostronnej zmiany warunków pracy i płacy na niekorzyść pracownika, przewidzianych art. 32 ust. 1 w związku z art. 32 ust. 9 ustawy o związkach

zawodowych. Sprawa sprowadza się do odpowiedzi na pytanie, czy obniżenie przez

pracodawcę ustalonego wcześniejszą jego decyzją wymiaru godzin ponadwymiarowych stanowi jednostronną zmianę warunków pracy i płacy na niekorzyść pracownika w rozumieniu powołanych przepisów ustawy o związkach zawodowych.

Ustawodawca nie zdefiniował w ustawie o związkach zawodowych pojęcia

zmiany warunków pracy i płacy na niekorzyść pracownika. W wyroku z dnia 29 września 2001 r., I PKN 312/00 (OSNAPiUS 2002 nr 9, poz. 208), powołanym w uzasadnieniu wyroku Sądu Okręgowego, Sąd Najwyższy istotnie sformułował tezę, że zakaz

wyrażony art. 32 ustawy o związkach zawodowych obejmuje nie tylko zmiany, które

mogłyby być wprowadzone do umowy o pracę w drodze wypowiedzenia zmieniającego, lecz także i inne zmiany na niekorzyść pracownika, wprowadzone jednostronnie przez pracodawcę, dotyczące stosunku pracy opartego również na innych podstawach niż umowa o pracę. Jednak z kontekstu sprawy wynika, że teza ta odnosi

się do zmiany w stosunku pracy nauczyciela polegającej na przeniesieniu w stan nieczynny w sytuacji, kiedy do nauczycieli mianowanych nie znajduje zastosowania art.

42 k.p. Zarówno z tezy orzeczenia, jak i z jego uzasadnienia wynika, że Sąd Najwyższy pojęcie „jednostronnej zmiany warunków pracy i płacy na niekorzyść pracownika”

użyte w art. 32 ustawy o związkach zawodowych wiąże ze zmianą warunków pracy

w rozumieniu art. 42 k.p., tzn. ze zmianą istotnych warunków pracy i płacy. Przeniesienie nauczyciela w stan nieczynny, czego dotyczyło powołane orzeczenie Sądu

Najwyższego, stanowiło taką istotną zmianę warunków pracy na niekorzyść nauczyciela. Nie wchodząc szczegółowo w kwestię zmian w zakresie warunków pracy, które

w świetle poglądów doktryny i stanowiska judykatury wymagają zastosowania wypowiedzenia zmieniającego, należy stwierdzić, iż istnieje zasadniczo zgodność stanowisk, iż nie wymagają zastosowania wypowiedzenia zmieniającego zmiany warunków pracy wynikające z uprawnień dyrektywnych pracodawcy. Między innymi dotyczy to uprawnień pracodawcy w zakresie kształtowania rozkładu czasu pracy, z wyjątkiem sytuacji, kiedy system czasu pracy został wprowadzony do umowy o pracę i

stał się przez to istotnym elementem warunków pracy. W przypadku powódek podstawowy wymiar czasu pracy wynikał z aktu mianowania w związku z przepisami

ustawy Karta Nauczyciela i przepisami wykonawczymi do tej ustawy. Nie uległ on

zmianie w drodze decyzji dyrektora szkoły. Decyzje dyrektora dotyczyły jedynie godzin ponadwymiarowych, których powódkom nie przydzielono, co jednak - zdaniem

Sądu Najwyższego - nie stanowiło zmiany warunków pracy w rozumieniu art. 32

ustawy o związkach zawodowych. Powołany przepis znajduje zastosowanie do

wszystkich pracowników pełniących funkcje związkowe, niezależnie od charakteru

ich zatrudnienia na podstawie umowy o pracę czy mianowania na stanowisko. Nie

ma rzeczowych powodów, dla których pojęcie zmiany warunków pracy i płacy mianowanych nauczycieli miałoby być rozumiane inaczej, w szczególności obejmować

jakiekolwiek zmiany w ich warunkach pracy, w tym wynikające z dyrektywnych decyzji pracodawcy dotyczących organizacji pracy, względnie zmiany polegające na

otrzymywaniu mniejszego wynagrodzenia z powodu mniejszej liczby godzin ponadwymiarowych.

Niezależnie od powyższego w sprawie istnieje drugi wzgląd, który nie pozwala

na traktowanie obniżenia (względnie pozbawienia pracy w godzinach ponadwymiarowych) jako pogorszenia warunków pracy w znaczeniu, jakie nadaje mu art. 32

ustawy o związkach zawodowych. W świetle Karty Nauczyciela (art. 35) nauczyciel

może być obowiązany do odpłatnej pracy w godzinach ponadwymiarowych w szczególnych wypadkach, podyktowanych wyłącznie koniecznością realizacji programu

nauczania lub zapewnienia opieki w placówkach opiekuńczo-wychowawczych. Wynika stąd jasno, że praca w godzinach ponadwymiarowych nie stanowi uprawnienia

nauczyciela, lecz jest jego obowiązkiem, jeżeli została zarządzona zgodnie z powołanym przepisem. Stanowi ona dodatkowe obciążenie dla nauczyciela, wykraczające

poza jego normalne powinności wynikające z aktu mianowania, dopuszczone przez

prawo w szczególnych sytuacjach określonych art. 35 Karty Nauczyciela. Zdjęcie z

nauczyciela tego dodatkowego obowiązku przez nieprzydzielenie pracy w godzinach

ponadwymiarowych nie może być uważane za pogorszenie warunków pracy.

Z przytoczonych motywów, na podstawie art. 39312 k.p.c. orzeczono jak w

sentencji wyroku.