I PK 44/03 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt I PK 44/03

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 15 kwietnia 2004 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Jadwiga Skibińska-Adamowicz (przewodniczący,

sprawozdawca)

SSN Katarzyna Gonera

SSN Zbigniew Hajn

Protokolant Halina Kurek

w sprawie z powództwa R.B.

przeciwko PKP SA Oddziałowi Gospodarki Mieszkaniowej Zakładowi w P.

o odprawę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw

Publicznych w dniu 15 kwietnia 2004 r.,

kasacji strony pozwanej od wyroku Sądu Okręgowego - Sądu Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych w P.

z dnia 4 października 2002 r.,

1. zmienia zaskarżony wyrok w ten sposób, że zmienia

poprzedzający go wyrok Sądu Rejonowego - Sądu Pracy w P. z

dnia 11 lipca 2002 r., w ten sposób, że oddala powództwo.

2. nie obciąża powoda obowiązkiem zwrotu stronie pozwanej

kosztów postępowania w sprawie.

Uzasadnienie

Sąd Rejonowy-Sąd Pracy w P. wyrokiem z dnia 11 lipca 2002 r. zasądził od

PKP S.A. Oddziału Gospodarki Mieszkaniowej Zakładu w P. na rzecz R.B. kwotę

20.856,80 zł jako różnicę między żądaną przez powoda kwotą 30.000 zł a kwotą

9.143,32 zł wypłaconą mu przez pracodawcę tytułem sześciomiesięcznej

rekompensaty pieniężnej na podstawie paktu gwarancji pracowniczych z dnia 19

marca 1998 r. oraz tytułem odprawy pieniężnej na podstawie ustawy z dnia 28

grudnia 1989 r. o szczególnych zasadach rozwiązywania z pracownikami

stosunków pracy z przyczyn dotyczących zakładu pracy. Sąd pierwszej instancji

ustalił, że z dniem 31 marca 2000 r. pozwany pracodawca rozwiązał z powodem za

wypowiedzeniem umowę o pracę z przyczyn określonych w art. 1 ust. 1 ustawy o

tzw. zwolnieniach grupowych. W związku z tym wypłacił też powodowi jednorazową

rekompensatę pieniężną zagwarantowaną w pakcie gwarancji pracowniczych oraz

odprawę pieniężną przewidzianą w wymienionej ustawie, łącznie 9.143,32 zł.

Odmówił natomiast wypłacenia świadczenia w postaci jednorazowej odprawy

pieniężnej przewidzianej w art. 48 ustawy z dnia 8 września 2000 r. o

komercjalizacji, restrukturyzacji i prywatyzacji przedsiębiorstwa państwowego

„Polskie Koleje Państwowe” (Dz. U. Nr 84, poz. 948 ze zm.). Zdaniem Sądu

Rejonowego, we wskazanym przepisie jednoznacznie została przyznana odprawa

pieniężna pracownikom PKP zwolnionym w latach 2002-2003 z przyczyn

dotyczących zakładu pracy, brak jest natomiast przepisu, który uzależniłby prawo

do odprawy od pozostawania pracownika w stosunku pracy w dniu wejścia w życie

ustawy, tj. 27 października 2000 r. Wprawdzie art. 3 k.c. stanowi, że prawo nie

działa wstecz, ale zasada ta doznaje ograniczenia wtedy, gdy wynika to z brzmienia

lub celu ustawy. Według Sądu Rejonowego, tego rodzaju wyjątek wprowadził

ustawodawca w art. 48 i art. 49 ustawy z dnia 8 września 2000 r., ponieważ

wyraźnie zastrzegł, że odprawy przysługują także pracownikom zwolnionym z

przyczyn dotyczących zakładu pracy w 2000 r.

Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w P. wyrokiem z dnia

4 października 2002 r. oddalił apelację. Przede wszystkim Sąd Okręgowy nie

podzielił tezy strony pozwanej, według której gdyby ustawodawca chciał przepisowi

art. 48 ustawy z dnia 8 września 2000 r. nadać moc wsteczną, to zastrzegłby, że

„ustawa wchodzi w życie... i ma zastosowanie do zdarzeń, które powstały przed

dniem”. Wsteczne działanie przepisu wynika bowiem wprost z samej ustawy.

Dlatego też art. 48 ustawy, jako jasny, nie wymaga dalszej interpretacji, a

poszukiwanie metod wykładni w § 39 uchwały Nr 147 Rady Ministrów z dnia 5

listopada 1991 r. dotyczącej zasad techniki prawodawczej (M.P. Nr 44, poz. 310)

stało się zbędne. W konkluzji Sąd Okręgowy stwierdził, że podziela stanowisko

prawne Sądu Rejonowego, co jest równoznaczne z brakiem podstaw do

uwzględnienia apelacji strony pozwanej (art. 385 k.p.c.).

W kasacji od powyższego wyroku opartej na podstawie naruszenia prawa

materialnego strona pozwana zarzuciła błędną wykładnię art. 48 ustawy z dnia 8

września 2000 r. o komercjalizacji, restrukturyzacji i prywatyzacji przedsiębiorstwa

państwowego „Polskie Koleje Państwowe” wskutek uznania przez Sąd Okręgowy,

że wskazany przepis ma zastosowanie do wszystkich zdarzeń prawnych

obejmujących rozwiązanie stosunku pracy, począwszy od dnia 1 stycznia 2000 r., w

tym także do zdarzeń, które zaistniały przed dniem wejścia ustawy w życie, tj. przed

dniem 27 października 2000 r. Zdaniem strony pozwanej pogląd Sądu Okręgowego

jest błędny. Zasada clara non sunt interpretanda ma bowiem zastosowanie

wówczas, gdy reguły wykładni językowej wykazały już jednoznaczność danego

wyrażenia albo gdy zgodnie z regułami znaczeniowymi danego języka można

dokonać w jeden tylko sposób przekładu przepisu na zakodowaną w nim normę

prawną. Strona skarżąca powołała się również na to, że Sąd Najwyższy – po to, by

sprawdzić i wzmocnić rezultat językowy – dopuszcza interpretację systemową i

funkcjonalną. Przepis art. 48 ustawy jest wyraźnie adresowany do pracowników

Polskich Kolei Państwowych. Tymczasem powód w dniu wejścia w życie ustawy nie

posiadał już statusu pracownika PKP. Przywiązanie znaczenia do wyrażenia

„pracownicy” („pracownik”) ma znaczenie, gdyż w odniesieniu do pracowników, z

którymi został rozwiązany stosunek pracy, ustawodawca używa określenia „osoby

zwolnione z PKP w 2000 r.”. Tak stało się w art. 58 ustawy. Wskazane różnice

terminologiczne świadczą o tym, że ustawodawca odróżnił również dwie grupy

osób: „pracowników PKP” oraz „osoby zwolnione z PKP w 2000 r.”. Poza tym w

tekście ustawy z dnia 8 września 2000 r. nie ma jakiejkolwiek wzmianki o tym, że jej

przepisy stosuje się do zdarzeń i stosunków prawnych powstałych przed dniem

wejścia ustawy w życie. Należy zatem przyjąć, że z uwagi na brak tego rodzaju

zastrzeżenia, przepisy ustawy mogą być stosowane wyłącznie do stanów rzeczy,

zdarzeń i stosunków prawnych, które powstaną po wejściu w życie ustawy.

Powołując się na przytoczone zarzuty i argumenty, strona pozwana wniosła

o zmianę zaskarżonego wyroku w całości przez wydanie orzeczenia zgodnego z

żądaniem apelacji oraz o zasądzenie od powoda zwrotu kosztów procesu (art.

39315 k.p.c.), gdyby zaś Sąd Najwyższy uznał, że nie ma podstaw do wydania

wyroku reformatoryjnego – o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i

przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu w P. do ponownego rozpoznania i

orzeczenia o kosztach postępowania kasacyjnego (art. 393 13 k.p.c.).

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Jest w sprawie niesporne, że stosunek pracy z powodem został rozwiązany

w dniu 31 marca 2000 r. w związku z restrukturyzacją przedsiębiorstwa

państwowego PKP i koniecznością zmniejszenia zatrudnienia z przyczyn

dotyczących zakładu pracy. Były to więc przyczyny, które mieściły się w normie art.

1 ust. 1 ustawy z dnia 28 grudnia 1989 r. o szczególnych zasadach rozwiązywania

z pracownikami stosunków pracy z przyczyn dotyczących zakładu pracy oraz o

zmianie niektórych ustaw (Dz. U. z 1990 r. Nr 4, poz. 19 ze zm.). W związku z tym

strona pozwana wypłaciła powodowi odprawę pieniężną przewidzianą w ustawie

oraz rekompensatę pieniężną zagwarantowaną w pakcie gwarancji pracowniczych.

Pracodawca odmówił natomiast wypłacenia jednorazowej odprawy pieniężnej

określonej w art. 48 i art. 49 ustawy z dnia 8 września 2000 r. o komercjalizacji,

restrukturyzacji i prywatyzacji przedsiębiorstwa państwowego „Polskie Koleje

Państwowe” (Dz. U. Nr 84, poz. 948 ze zm.), uznając, że ustawa ta ma

zastosowanie do stosunków pracy rozwiązanych począwszy od dnia wejścia jej w

życie, czyli od 27 października 2000 r. Sądy orzekające w sprawie uznały

natomiast, że przy rozstrzyganiu o prawie do jednorazowej odprawy pieniężnej

decydujące znaczenie należy przypisać sformułowaniu zawartemu w art. 48 i art.

49, iż „pracownicy, z którymi w latach 2000-2002 zostały rozwiązane stosunki

pracy, mają prawo...” Spór w sprawie dotyczy zatem kwestii wykładni art. 48, art. 49

i art. 83 ustawy, także w związku z art. 3 k.c.

Odnosząc się do powyższego zagadnienia trzeba zaznaczyć, że było ono

niejednolicie rozstrzygane zarówno przez sądy pracy, jak i przez Sąd Najwyższy.

Rozbieżność ta wymagała usunięcia. Nastąpiło to w uchwale składu siedmiu

sędziów Sądu Najwyższego z dnia 14 stycznia 2004 r., III PZP 11/03 (OSNP 2004

r. nr 9, poz. 150), przyjmującej, że „prawo do jednorazowej odprawy pieniężnej

określonej w art. 48 i art. 49 ustawy z dnia 8 września 2000 r. o komercjalizacji,

restrukturyzacji i prywatyzacji przedsiębiorstwa państwowego „Polskie Koleje

Państwowe” (Dz. U. Nr 84, poz. 948 ze zm.) przysługuje tylko pracownikom, z

którymi rozwiązanie stosunku pracy nastąpiło po dniu wejścia ustawy w życie”.

Sąd Najwyższy w składzie rozpoznającym sprawę powoda R.B. nie znajduje

podstaw do niepodzielenia poglądów wyrażonych w uchwale. Przeciwnie, należy

odwołać się do przyjętych w uchwale metod wykładni i argumentów prawnych.

Wynika z nich, że wprawdzie argumenty językowe (brzmienie przepisu)

przemawiają na rzecz tezy, iż jednorazowa odprawa pieniężna przewidziana w art.

48 przysługuje każdemu pracownikowi zwolnionemu z pracy w 2000 r., tj. po 31

grudnia

1999

r.,

„Restrukturyzacja

gdyż

przepisy

zatrudnienia”

rozdziału

przewidują

ustawy

szczególne

zatytułowanego

świadczenia

dla

pracowników, z którymi rozwiązanie stosunku pracy „nastąpiło” (art. 48), albo z

którymi stosunek pracy „został rozwiązany” (art. 49) w latach 2000-2002 z przyczyn

dotyczących zakładu, jednak – wbrew pozorom – brzmienie tych przepisów nie jest

jednoznaczne. Jeżeli bowiem uwzględnić treść art. 83 ustawy, stanowiącego, że

ustawa wchodzi w życie po upływie 14 dni od dnia ogłoszenia (z wyjątkiem

przepisów, do których nie należą art. 48 i art. 49 ustawy), to logiczny jest wniosek,

że ustawodawcy chodziło o te rozwiązania stosunków pracy, które nastąpiły po 27

października

2000

r.

Za

powyższym

rozumieniem

intencji

ustawodawcy

przemawiają również wnioski wynikające z zasady niedziałania prawa wstecz.

Przepis art. 3 k.c. zasadę tę potwierdza, stanowiąc, że ustawa nie ma mocy

wstecznej, chyba że to wynika z jej brzmienia lub celu. Oznacza to, że akt prawny

wchodzi w życie

z dniem jego ogłoszenia. Co prawda, w przepisach

wprowadzających może być oznaczona inna data wejścia w życie całego aktu

prawnego lub poszczególnych jego przepisów, lecz problem wstecznego działania

prawa mógłby powstać dopiero wówczas, gdyby ustawa określiła wcześniejszą

datę swego obowiązywania niż data publikacji. Tego rodzaju sytuacja nie występuje

jednak w ustawie z dnia 8 września 2000 r. Treść art. 83 jest bowiem

jednoznaczna. Wynika z niej, że ustawa wchodzi w życie po upływie 14 dni od dnia

jej ogłoszenia. Tym samym rozważania nad brzmieniem i celem ustawy w

płaszczyźnie wstecznego działania jej niektórych przepisów są zbędne.

Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 14 stycznia 2004 r., III PZP 11/03,

podkreślił również, że uprawnienia przewidziane w rozdziale 8 ustawy łączą się z

komercjalizacją i restrukturyzacją przedsiębiorstwa państwowego „Polskie Koleje

Państwowe” i nie mogą przypadać na czas poprzedzający te procesy.

Restrukturyzacja zatrudnienia to etap następujący po komercjalizacji PKP, czyli po

przekształceniu przedsiębiorstwa państwowego w jednoosobową spółkę akcyjną

Skarbu Państwa. Pogląd przeciwny byłby uprawniony tylko wówczas, gdyby

oderwać restrukturyzację zatrudnienia od celów ustawy i przyjąć, że celem regulacji

zawartej w rozdziale 8 jest zagwarantowanie takich samych uprawnień wszystkim

pracownikom zwalnianym z pracy w PKP z przyczyn dotyczących pracodawcy, a

zatem także wyrównanie poziomu osłon finansowych dla zwalnianych z pracy

pracowników w różnych okresach restrukturyzacji. Taka teza nie jest jednak

zasadna. Zwolnienia z przyczyn ekonomicznych następowały w PKP także przed

wejściem ustawy w życie, a zatem bez związku z jego komercjalizacją i

prywatyzacją, choć w związku z podzielonym na etapy programem restrukturyzacji

Polskich Kolei Państwowych jako przedsiębiorstwa państwowego. Świadczą o tym

choćby kolejne pakty gwarancji pracowniczych, w tym także ostatni – z dnia 19

marca 1998 r. Pakt ten kształtował uprawnienia pracowników zwalnianych z pracy

z przyczyn dotyczących zakładu pracy korzystniej niż przepisy powszechnie

obowiązujące,

wprowadzając

między

innymi

dodatkowe

świadczenie

–

rekompensatę pieniężną. Obowiązywał on do 26 października 2000 r., tj. do dnia

poprzedzającego wejście ustawy w życie. Można więc przyjąć, że przepisy ustawy

zastąpiły jego postanowienia w przedmiocie preferencyjnego kształtowania prawa

do świadczeń z tytułu rozwiązania stosunku pracy z przyczyn dotyczących

pracodawcy. Stanowi to istotny argument przeciwko nadawaniu przepisom

rozdziału 8 ustawy „mocy wstecznej”. Co więcej, gdyby objąć tą regulacją tylko tych

pracowników, z którymi stosunki pracy zostały rozwiązane przed rozpoczęciem

komercjalizacji (między 1 stycznia a 26 października 2000 r.), a pominąć tych

wszystkich, z którymi stosunki pracy zostały rozwiązane - z takich samych przyczyn

- przed 1 stycznia 2000 r., to tego rodzaju stanowisko można by zakwestionować w

aspekcie zasady równego traktowania pracowników. Przeciwko tezie o wstecznym

działaniu ustawy przemawia także argument, że warunkiem nabycia prawa do

jednorazowej odprawy pieniężnej jest niespełnienie warunków „umożliwiających

uzyskanie

prawa

do

emerytury,

urlopu

kolejowego

lub

świadczenia

przedemerytalnego”. Tymczasem warunek niespełnienia przesłanki umożliwiającej

uzyskanie np. prawa do urlopu kolejowego nie mógł w ogóle wchodzić w rachubę

przed wejściem ustawy w życie, ponieważ urlop tego rodzaju został wprowadzony

dopiero przez ustawę z dnia 8 września 2000 r. (art. 51 ust. 1). Pracownicy

zwolnieni z pracy przed dniem 27 października 2000 r. nie mogli zatem spełniać

wszystkich ustawowych warunków, od których zależało nabycie prawa do

jednorazowej odprawy pieniężnej. Gdyby zaś dopuścić wsteczne działanie

przepisów wprowadzających prawo do jednorazowej odprawy, to należałoby

przyjąć, że prawo do urlopu kolejowego istnieje również od dnia 1 stycznia 2000 r.,

co jest niemożliwe.

Sąd Najwyższy w składzie podejmującym wymienioną uchwałę wyjaśnił

ponadto, że wstecznego działania art. 48 i 49 ustawy nie można też uzasadniać

względami sprawiedliwości i równości. Zwolnienia grupowe rozpoczęły się w PKP

nie od roku 2000, lecz już z końcem lat dziewięćdziesiątych ubiegłego stulecia.

Wszyscy pracownicy, z którymi zostały rozwiązane stosunki pracy z przyczyn

dotyczących pracodawcy, korzystali z osłony socjalnej, choć w różnych okresach

na różnych podstawach prawnych i w różnym zakresie. Przyznanie „przywilejów”

wynikających z ustawy z dnia 8 września 2000 r. pracownikom zwolnionym z pracy

przed dniem wejścia w życie tej ustawy, z ograniczeniem ich do kręgu osób

zwolnionych w 2000 r., stwarzałoby problem pokrzywdzenia pracowników

zwolnionych wcześniej, przed 1 stycznia 2000 r. Wreszcie, uwzględniając art. 216

ust. 1 Konstytucji, zgodnie z którym „środki finansowe na cele publiczne są

gromadzone i wydatkowane w sposób określony w ustawie”, należało opowiedzieć

się za ścisłą, restryktywną wykładnią przepisów ustawy z 8 września 2000 r. o

komercjalizacji, restrukturyzacji i prywatyzacji przedsiębiorstwa państwowego

„Polskie Koleje Państwowe”, ograniczającą dodatkowe uprawnienia pracowników

do świadczeń wyraźnie wynikających z jej przepisów.

Odnosząc do rozpoznawanej sprawy stanowisko przyjęte w uchwale z dnia

14 stycznia 2004 r., należało uznać, że kasacja strony pozwanej jest zasadna, a

wobec tego że zarzut naruszenia prawa ogranicza się do przepisów prawa

materialnego, powstały warunki do zastosowania art. 393 15 k.p.c. Dlatego też Sąd

Najwyższy zmienił zaskarżony wyrok oraz poprzedzający go wyrok Sądu

Rejonowego z dnia 22 lutego 2002 r. w ten sposób, że oddalił powództwo.