I PK 39/08 · Sąd Najwyższy

Wyrok z dnia 20 sierpnia 2008 r.

I PK 39/08

Udzielenie pracownikowi przez pracodawcę zaliczki pieniężnej podlegającej rozliczeniu na podstawie art. 87 § 1 pkt 3 k.p. może nastąpić przez umożliwienie korzystania z karty kredytowej.

Przewodniczący SSN Katarzyna Gonera, Sędziowie SN: Beata Gudowska,

Józef Iwulski (sprawozdawca).

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 20 sierpnia

2008 r. sprawy z powództwa Ireneusza W. przeciwko „C.” SA w K. o wynagrodzenie i

odszkodowanie, na skutek skargi kasacyjnej strony pozwanej od wyroku Sądu Okręgowego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Kielcach z dnia 6 listopada 2007

r. [...]

u c h y l i ł zaskarżony wyrok oraz wyrok Sądu Rejonowego-Sądu Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych w Kielcach z dnia 25 maja 2007r. [...] i przekazał sprawę

temu Sądowi Rejonowemu do ponownego rozpoznania.

Uzasadnienie

Wyrokiem z dnia 25 maja 2007 r. [...] Sąd Rejonowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych w Kielcach zasądził od pozwanej „C.” SA w K. na rzecz powoda Ireneusza W. kwotę 27.000 zł wraz z odsetkami ustawowymi od dnia 18 stycznia 2005 r.

do dnia zapłaty tytułem odszkodowania za niezgodne z prawem rozwiązanie umowy

o pracę oraz kwotę 4.533,68 zł wraz z odsetkami ustawowymi od dnia 11 stycznia

2005 r. do dnia zapłaty tytułem wynagrodzenia za pracę, zaś w pozostałej części powództwo oddalił i zasądził od powoda na rzecz pozwanej kwotę 624 zł tytułem zwrotu

kosztów procesu.

Sąd Rejonowy ustalił, że powód był zatrudniony w „C.” SA w K. na podstawie

umowy o pracę zawartej na czas nieokreślony i zajmował stanowisko dyrektora operacyjnego do spraw sieci. Z racji zajmowanego stanowiska powód miał dostęp do

szczególnie ważnych, strategicznych informacji. Przed rozwiązaniem umowy o pracę

przysługujące powodowi miesięczne wynagrodzenie wynosiło 9.000 zł. W dniu 14

września 2001 r. powód zawarł z pracodawcą umowę o zakazie konkurencji w czasie

trwania stosunku pracy. W § 1 lit. a tej umowy został zamieszczony zapis wskazujący, że zakaz konkurencji obejmuje także zakaz prowadzenia przedsiębiorstwa lub

innego podmiotu konkurencyjnego we własnym imieniu lub za pośrednictwem osób

trzecich. Strona pozwana prowadzi działalność gospodarczą w zakresie produkcji i

handlu płytkami ceramicznymi, ceramiką sanitarną oraz wannami, kabinami i meblami łazienkowymi. Żona powoda od 23 lipca 2004 r. prowadzi w W. sklep z artykułami wyposażenia łazienek. Wynagrodzenie powoda za miesiąc listopad oraz za

okres od 1 do 6 grudnia 2004 r. wynosiło 6.305,02 zł. Pozwana potrąciła z tego wynagrodzenia bez zgody powoda kwotę 4.533,68 zł. Pozwana uznała, że powód w

sposób ciężki naruszył swoje podstawowe obowiązki pracownicze i rozwiązała z nim

umowę o pracę bez wypowiedzenia na podstawie art. 52 § 1 pkt 1 k.p., wskazując

jako przyczynę naruszenie § 1 umowy o zakazie konkurencji w czasie trwania stosunku pracy przez prowadzenie podmiotu konkurencyjnego za pośrednictwem osób

trzecich, to jest prowadzenie sklepu z artykułami wyposażenia łazienek za pośrednictwem małżonki. Oświadczenie o rozwiązaniu umowy o pracę wręczono powodowi w

dniu 6 grudnia 2004 r.

W oparciu o tak poczynione ustalenia faktyczne Sąd Rejonowy uznał powództwo za częściowo zasadne. Zdaniem Sądu, brak jest dowodów wskazujących, że

powód w sposób ciężki naruszył swoje obowiązki pracownicze wskutek prowadzenia

podmiotu konkurencyjnego za pośrednictwem swojej żony. Pracodawca powinien

wykazać, że to powód, a nie jego żona, podejmował decyzje co do działalności gospodarczej sklepu, czy też zarządzał jego działalnością. W ocenie Sądu, ogólny charakter mają zeznania świadka Jacka A., z których wynika, że słyszał on, iż powód ma

sklep z płytkami ceramicznymi oraz widział samochód powoda przed tym sklepem.

Zeznania te nie dają podstaw do przyjęcia, że powód prowadził działalność konkurencyjną wobec pozwanej za pośrednictwem małżonki. W podobny sposób Sąd Rejonowy ocenił zeznania świadka Ewy S., która podczas swoich licznych wizyt w sklepie tylko raz widziała powoda w sklepie. Wobec tego Sąd Rejonowy uznał, że rozwiązanie umowy o pracę przez pozwaną naruszało przepisy o rozwiązywaniu umów o

pracę bez wypowiedzenia (art. 56 § 1 k.p.), a żądanie powoda w zakresie

zasądzenia odszkodowania w kwocie 27.000 zł (czyli w wysokości wynagrodzenia za

okres wypowiedzenia) było uzasadnione. Według Sądu Rejonowego, powództwo

było również uzasadnione w zakresie kwoty 4.533,69 zł. Powołując się na art. 91 § 1

k.p., Sąd wskazał, że powód nie wyraził pisemnej zgody na potrącenie tej kwoty z

jego wynagrodzenia za pracę.

W apelacji od wyroku Sądu Rejonowego pozwana wywiodła, że powód nie pozostawał z żoną w rozdzielności majątkowej, a istnienie wspólności majątkowej

świadczy o akceptacji przez powoda zarejestrowania działalności gospodarczej i jej

prowadzenia wbrew umowie o zakazie konkurencji. Apelująca podniosła, że Sąd

pierwszej instancji nie wydał żadnych postanowień co do dowodu z zeznań świadków

Marioli W. i Jacka W. oraz dowodu z rejestru sprzedaży VAT i podatkowej księgi przychodów i rozchodów sklepu. Pozwana zarzuciła, że powód dokonywał wydatków

przy użyciu firmowej karty kredytowej, a ich rozliczenie następowało po zakończeniu

miesiąca. Skoro środki udzielone powodowi na podstawie firmowej, imiennej karty

kredytowej były jedynie zaliczką na pokrycie wydatków do wysokości środków na

koncie tej karty, to wobec braku rozliczenia się z takiej zaliczki pozwana miała prawo

potrącić ją na zasadzie art. 87 § 1 pkt 3 k.p.

Wyrokiem z dnia 6 listopada 2007 r. [...] Sąd Okręgowy-Sąd Pracy w Kielcach

oddalił apelację pozwanej. Sąd Okręgowy uznał, że Sąd pierwszej instancji słusznie

przyjął, iż powództwo w części zasługiwało na uwzględnienie. W ocenie Sądu odwoławczego, Sąd Rejonowy w sposób prawidłowy i niebudzący zastrzeżeń ustalił stan

faktyczny sprawy, biorąc pod uwagę całość zgromadzonego materiału dowodowego

oraz dokonał trafnej interpretacji przepisów prawa. Sąd Okręgowy podtrzymał stanowisko Sądu Rejonowego, że brak jest dowodów wskazujących, iż powód w sposób

ciężki naruszył obowiązki pracownika przez prowadzenie konkurencyjnego podmiotu

za pośrednictwem żony. Zarówno zeznania świadków przesłuchanych w toku postępowania, jak również dowody z przedstawionej dokumentacji, bezpośrednio wskazują, że żona powoda samodzielnie prowadziła działalność gospodarczą. Jeśli

chodzi o posiadanie przez powoda szczególnie ważnych informacji chronionych

tajemnicą, to - według Sądu Okręgowego - należy wskazać, że brak jest przesłanek

do uznania, aby powód kiedykolwiek wykorzystał te informacje przeciwko pozwanej,

czy też ujawnił je osobom postronnym. Zgromadzony w sprawie materiał dowodowy

nie potwierdza również zarzutu pozwanej jakoby powód prowadził działalność

konkurencyjną wraz z bratem. Za niemające znaczenia dla sprawy Sąd uznał

istnienie wspólności majątkowej małżeńskiej powoda z żoną. Żona powoda

prowadziła działalność gospodarczą samodzielnie, a pozwana nie wykazała, że

powód podejmował decyzje co do tej działalności, czy też nią zarządzał. W ocenie

Sądu odwoławczego, art. 91 k.p. dla potrącenia z wynagrodzenia za pracę wymaga

zgody pracownika wyrażonej na piśmie i zgoda ta nie może być blankietowa. Powód

nie wyraził zgody na potrącenie i dlatego jego dokonanie przez pozwaną nastąpiło

wbrew przepisom Kodeksu pracy.

Wyrok Sądu Okręgowego w całości pozwana zaskarżyła skargą kasacyjną,

zarzucając: 1) naruszenie art. 52 § 1 pkt 1 i art. 56 § 1 w związku z art. 100 § 2 pkt 4

k.p., przez „błędną interpretację i następnie niewłaściwe zastosowanie do stanu faktycznego istniejącego w przedmiotowej sprawie” wskutek uznania przez Sąd Okręgowy, że pozwana naruszyła zasady rozwiązywania umów o pracę bez wypowiedzenia z winy pracownika; 2) naruszenie art. 91 § 1 w związku z art. 87 § 1 pkt 3 k.p.,

przez błędne przyjęcie, że pozwana wadliwie - bez pisemnej zgody powoda - dokonała potrącenia kwoty 4.533,68 zł tytułem nierozliczonych wydatków, w sytuacji, gdy

potrącenie to nastąpiło „w trybie udzielonej powodowi i nierozliczonej zaliczki” na

podstawie art. 87 § 1 pkt 3 k.p.; 3) naruszenie art. 378 § 1 k.p.c. „w zestawieniu” z

art. 217 § 1 i § 2, art. 354 oraz art. 356 k.p.c. wskutek pominięcia przez Sąd Okręgowy podniesionego w apelacji pozwanej zarzutu, dotyczącego istotnego naruszenia

przez Sąd pierwszej instancji norm proceduralnych „zdefiniowanych w treści” art. 217

§ 1 i 2, art. 354 oraz art. 356 k.p.c., przez nieuwzględnienie wszystkich wniosków

dowodowych strony pozwanej (o przeprowadzenie dowodu z zeznań świadków Marioli W. i Jacka W.) i niewydanie w tym przedmiocie żadnych postanowień, przez co

ta kwestia w ogóle nie została poddana ocenie Sądu drugiej instancji; 4) naruszenie

art. 391 § 1 w związku z art. 214 § 1 i art. 379 pkt 5 k.p.c., przez pominięcie przez

Sąd Okręgowy nieważności postępowania w sytuacji, gdy Sąd pierwszej instancji nie

uwzględnił wniosku pełnomocnika pozwanej o odroczenie terminu rozprawy „wobec

zaistnienia nagłych, nieprzezwyciężalnych i niewątpliwie rzeczywistych powodów”

uniemożliwiających wzięcie udziału w wyznaczonej rozprawie, przez co doszło do

pozbawienia strony pozwanej możliwości należytej i skutecznej obrony jej praw; 5)

naruszenie art. 328 § 2 k.p.c. „w postaci istotnych braków w treści uzasadnienia zaskarżonego wyroku uniemożliwiających dokonanie wyczerpującej oceny toku wywodu Sądu Okręgowego”.

W uzasadnieniu skargi pozwana podniosła w szczególności, że Sąd odwoławczy błędnie uznał za słuszne stanowisko Sądu Rejonowego, iż nie ma dowodów

wskazujących, że powód w sposób ciężki naruszył swoje obowiązki pracownicze

przez prowadzenie podmiotu konkurencyjnego za pośrednictwem żony. Pozwana

wielokrotnie wskazywała na postanowienia umowy o zakazie konkurencji oraz na

zeznania świadków Grzegorza S. i Elżbiety M.-G., z których jednoznacznie wynika,

że powód miał dostęp do szczególnie ważnych dla pozwanej informacji handlowych.

Ujawnienie takich informacji, a nawet samo narażenie na ich ujawnienie, mogło spowodować znaczącą i niepowetowaną stratę pozwanej, co było wielce prawdopodobne. Dlatego „pozwany został niejako zmuszony do podjęcia działań stosownych

do zaistniałego zagrożenia, niezbędnych do ochrony swoich słusznych interesów,

których nieuchronnym skutkiem było - rozwiązanie stosunku pracy z powodem w trybie z art. 52 § 1 pkt 1 k.p.”. Działalność gospodarcza prowadzona przez żonę powoda, z wykorzystaniem posiadanych przez niego informacji, „najprawdopodobniej

spowodowałaby odpływ dotychczasowych dystrybutorów pozwanego do konkurencji”. Działalność ta - formalnie zarejestrowana na żonę powoda - była prowadzona w

identycznej branży z branżą pozwanej. Nie ma przy tym większego znaczenia zakres

tej działalności a istotne jest prowadzenie działalności w tej samej branży. Nie sposób przyjąć, że powód posiadając informacje, których wykorzystanie bez wątpienia

„miałoby odpowiednie przełożenie na zyski z niej otrzymywane”, świadomie z nich

nie korzystał. Takie założenie jest wbrew logice i rażąco narusza reguły doświadczenia życiowego. Skoro prowadzona przez żonę powoda działalność gospodarcza ma

na celu pomnażanie wspólnego majątku, istotne decyzje jej dotyczące były konsultowane przez oboje małżonków.

Według pozwanej, wadliwe jest również stanowisko Sądu Okręgowego co do

potrącenia z wynagrodzenia powoda kwoty 4,533,68 zł. Powód ponosił wydatki przy

użyciu firmowej karty kredytowej, a ich rozliczenie następowało po zakończeniu miesiąca kalendarzowego. Karta kredytowa pełni zastępczo funkcję pieniądza i służy do

operacji bezgotówkowych. W praktyce wydanie karty kredytowej jest udzieleniem

pracownikowi prawa do dysponowania określonymi środkami pieniężnymi pracodawcy z obowiązkiem rozliczenia się z ich wydatkowania. Funkcja firmowej, wystawionej imiennie na pracownika, karty kredytowej nie różni się niczym od zaliczek pieniężnych udzielanych pracownikom. Pracownik ma obowiązek rozliczyć się z pracodawcą ze sposobu wydatkowania środków pieniężnych i uzyskać akceptację przełożonego, a w przypadku jej braku lub nierozliczenia, pracodawca ma prawo potrącić

udzieloną zaliczkę na podstawie art. 87 § 1 pkt 3 k.p.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Niezasadny jest zarzut naruszenia art. 391 § 1 w związku z art. 214 § 1 i art.

379 pkt 5 k.p.c., przez nierozważenie nieuwzględnienia przez Sąd pierwszej instancji

wniosku pełnomocnika pozwanej o odroczenie terminu rozprawy. Zarzut ten, został

przez skarżącą podniesiony w apelacji jako „zwykłe” uchybienie procesowe. Wprawdzie w uzasadnieniu wyroku Sądu drugiej instancji nie odniesiono się do tej kwestii,

to jednak nie ma to wpływu na wynik sprawy. Pełnomocnik pozwanej powiadomił Sąd

Rejonowy o swojej chorobie i wniósł „o odroczenie terminu przesłuchania świadka

Jolanty G.”. Załączając kopię zwolnienia lekarskiego wskazał, że nie miał możliwości

ustanowienia „substytuta” celem udziału w rozprawie. Podczas posiedzenia w dniu

28 kwietnia 2006 r. Sąd Rejonowy w Wałbrzychu - jako Sąd wezwany - oddalił wniosek o odroczenie posiedzenia i przesłuchał świadka. Nie może to być jednak uznane

za pozbawienie strony pozwanej możliwości obrony jej praw, skoro posiedzenie

przed Sądem wezwanym nie było ostatnim posiedzeniem przed zamknięciem rozprawy. Strona pozwana nie została pozbawiona możności obrony swych praw skoro

później (w dniu 8 czerwca 2006 r.) wniosła o przeprowadzenie dowodu z zeznań 27

świadków (por. postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 17 października 1969 r., I

CR 316/69, OSPiKA 1971 nr 1, poz. 5 z glosą W. Siedleckiego i z dnia 28 października 1997 r., I CKN 283/97, OSNC 1998 nr 4, poz. 64; Przegląd Sądowy 1999 nr 3, s.

162 z glosą P. Lewandowskiego; Problemy Egzekucji Sądowej 2001 nr 17, s. 100 z

glosą K. Bednarskiej oraz wyroki z dnia 10 maja 1974 r., II CR 155/74, OSPiKA 1975

nr 3, poz. 66 i z dnia 10 lipca 1974 r., II CR 331/74, OSNCP 1975 nr 5, poz. 84; Nowe

Prawo 1976 nr 5, s. 807 z glosą J. Klimkowicza). Oznacza to, że postępowanie w

pierwszej instancji nie było dotknięte nieważnością, na którą powołuje się skarżąca.

Nadto, pozwana nie zwróciła uwagi na najbliższej rozprawie na uchybienia sądu

wezwanego (art. 239 zdanie drugie k.p.c.) oraz nie zwracała uwagi na uchybienia

przepisom postępowania w trybie art. 162 k.p.c., przez co utraciła prawo powoływania się na nie (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 12 stycznia 1976 r., II CR

689/75, LexPolonica nr 321854 oraz uchwała z dnia 27 października 2005 r., III CZP

55/05, OSP 2006 nr 7-8, poz. 86 z glosą P. Rylskiego; Monitor Prawniczy 2006 nr 18wkładka, s. 11 z uwagami A. Tomaszka).

Uzasadniony jest natomiast zarzut naruszenia art. 328 § 2 k.p.c. w powiązaniu

z zarzutem obrazy art. 378 § 1 w związku z art. 217 § 1 i 2, art. 354 i art. 356 k.p.c.

Uzasadnienie orzeczenia Sądu drugiej instancji rozstrzygającego istotę sprawy powinno zawierać - poza wskazaniem podstawy faktycznej i prawnej - przytoczenie zarzutów apelacyjnych i istotną z punktu widzenia rozstrzygnięcia ocenę tych zarzutów

(por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 20 lutego 2003 r., II CKN 1138/00,

LEX nr 78865 oraz wyrok z dnia 15 czerwca 2005 r., IV CK 773/04, LEX nr 177219).

Skarżąca ma rację, że Sąd Okręgowy w uzasadnieniu wyroku przemilczał ocenę

podniesionego w apelacji zarzutu, że w postępowaniu pierwszoinstancyjnym nie

uwzględniono jej wniosków dowodowych i nie wydano w tym względzie żadnych postanowień (dotyczy to w szczególności dowodu z zeznań świadków Marioli W. i

Jacka W.). Sąd drugiej instancji ograniczył się jedynie do stwierdzenia, że Sąd Rejonowy w sposób prawidłowy i niebudzący zastrzeżeń ustalił stan faktyczny. W utrwalonym orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjmuje się, że naruszenie art. 328 § 2

k.p.c. może mieć wpływ na rozstrzygnięcie (a więc stanowić usprawiedliwioną podstawę skargi kasacyjnej) w tych wyjątkowych sytuacjach, w których treść uzasadnienia orzeczenia sądu drugiej instancji uniemożliwia dokonanie oceny toku wywodu,

który doprowadził do jego wydania (wyroki Sądu Najwyższego z dnia 20 lutego 2003

r., I CKN 65/01, LEX nr 78271; z dnia 18 marca 2003 r., IV CKN 1862/00, LEX nr

109420 oraz z dnia 5 października 2005 r., I UK 49/05, OSNP 2006 nr 17-18, poz.

280). Niezachowanie wymagań uzasadnienia może też usprawiedliwiać kasacyjny

zarzut naruszenia prawa materialnego przez jego zastosowanie do niedostatecznie

jasno ustalonego stanu faktycznego (wyroki Sądu Najwyższego z dnia 5 września

2001 r., I PKN 615/00, OSNP 2003 nr 15, poz. 352 oraz z dnia 11 kwietnia 2006 r., I

PK 164/05, Monitor Prawa Pracy 2006 nr 10, s. 541). Dokonanie prawnej kwalifikacji

stanu faktycznego jest bowiem niemożliwe, gdy nie zostały poczynione ustalenia faktyczne pozwalające na ocenę możliwości jego zastosowania (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 29 listopada 2002 r., IV CKN 1532/00, LEX nr 78323), a o prawidłowym

zastosowaniu prawa materialnego można mówić dopiero wówczas, gdy ustalenia

stanowiące podstawę wydania zaskarżonego wyroku pozwalają na jego ocenę; brak

stosownych ustaleń uzasadnia zatem zarzut naruszenia prawa materialnego przez

niewłaściwe jego zastosowanie (postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 11 marca

2003 r., V CKN 1825/00, Biuletyn Sądu Najwyższego-Izba Cywilna 2003 nr 12, s.

46). Ogólne wywody zawarte w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku nie pozwalają

Sądowi Najwyższemu na przeprowadzenie kontroli toku rozumowania Sądu odwoławczego w zakresie oceny prawidłowości postępowania przed Sądem pierwszej

instancji, w szczególności w zakresie postępowania dowodowego, a przez to

uniemożliwiają ocenę zastosowania przepisów prawa materialnego.

Dotyczy to w szczególności oceny zarzutu naruszenia prawa materialnego, to

jest art. 91 w związku z art. 87 § 1 pkt 3 k.p. w zakresie możliwości potrącenia przez

pozwaną z wynagrodzenia powoda kwoty 4.533,68 zł. Sąd odwoławczy zajął w tym

przedmiocie bardzo ogólne stanowisko, stwierdzając, że w świetle art. 91 k.p. zgoda

pracownika na dokonanie potrąceń z wynagrodzenia nie może być blankietowa, a

skoro powód nie wyraził takiej zgody, to potrącenie było niezgodne z przepisami. Konieczność poczynienia szczegółowych ustaleń faktycznych w tym względzie wiąże

się z tym, że pozwana od początku twierdziła, że potrącenie dotyczyło „zaliczek pobranych przez powoda kartą kredytową”. Z art. 87 § 1 pkt 3 w związku z art. 91 k.p.,

wynika, że zaliczki pieniężne udzielone pracownikowi podlegają potrąceniu z wynagrodzenia za pracę bez jego zgody. Chodzi oczywiście o tak zwane nierozliczone

zaliczki, czyli kwoty niewydatkowane lub wydatkowane niezgodnie z określonymi zasadami. Z żadnych przepisów Kodeksu pracy nie wynika, że „zaliczki pieniężne”

udzielane przez pracodawcę pracownikom muszą mieć formę gotówkową (również

wypłata wynagrodzenia za pracę może następować w innej formie niż pieniężna - art.

86 § 2 i 3 k.p.). Nie można więc wykluczyć udzielania pracownikowi przez pracodawcę zaliczki w formie przelewu bankowego lub przez umożliwienie korzystania z karty

kredytowej. Ograniczenie się w tym zakresie wyłącznie do ustalenia braku pisemnej

zgody powoda na potrącenie i nierozważenie możliwości jego dokonania bez zgody

pracownika na podstawie art. 87 § 1 pkt 3 k.p., oznacza zasadność tej podstawy

skargi kasacyjnej.

Z tych względów zaskarżony wyrok oraz wyrok Sądu pierwszej instancji podlegały uchyleniu na podstawie art. 39815 § 1 k.p.c., a sprawa przekazaniu do ponownego rozpoznania i orzeczenia o kosztach postępowania kasacyjnego (art. 108 § 2

k.p.c.).