Supreme Court dismisses appeal; statutory severance excludes collective agreement compensation when higher severance applies.

Sygn. akt I PK 384/03

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 5 lutego 2004 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Teresa Flemming-Kulesza (przewodniczący,

sprawozdawca)

SSN Zbigniew Hajn

SSN Józef Iwulski

Protokolant Wanda Cabaj

w sprawie z powództwa H. G.

przeciwko Polskim Kolejom Państwowym Spółce Akcyjnej Zakładowi Infrastruktury

Kolejowej w G.

o odszkodowanie,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw

Publicznych w dniu 5 lutego 2004 r.,

kasacji powódki od wyroku Sądu Okręgowego - Sądu Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych w G. - Ośrodka Zamiejscowego w R.

z dnia 27 marca 2003 r., sygn. akt IX Pa …/03,

oddala kasację.

Uzasadnienie

Sąd Rejonowy w R. wyrokiem z dnia 12 grudnia 2002 r. oddalił powództwo

H. G. przeciwko Polskim Kolejom Państwowym S.A. Zakładowi Infrastruktury

Kolejowej w G. o odszkodowanie w wysokości 10.464 zł wraz z odsetkami

przewidziane § 6 Ponadzakładowego Układu Zbiorowego Pracy dla pracowników

PKP.

Sąd Rejonowy ustalił, że H. G. była zatrudniona u pozwanego od 2 stycznia

1980 r. na podstawie umowy o pracę na czas nieokreślony. Stosunek pracy został

rozwiązany z dniem 15 grudnia 2000 r. za porozumieniem stron na wniosek

pracownicy z dnia 6 grudnia 2000 r. w trybie art. 10 i art. 11 ustawy z dnia 28

grudnia 1989 r. o szczególnych zasadach rozwiązywania z pracownikami

stosunków pracy z przyczyn dotyczących zakładu pracy (Dz.U. z 1990 r. Nr 4

poz.90 ze zm.). Powódka otrzymała jednorazową odprawę pieniężną w wysokości

20.000zł z art. 48 ustawy z dnia 8 września 2000 r. o komercjalizacji,

restrukturyzacji i prywatyzacji przedsiębiorstwa państwowego „Polskie Koleje

Państwowe” (Dz.U. Nr 84 poz. 948 ze zm.).

Sąd ustalił również, że u pozwanego od 1 marca 1999 r. obowiązuje

Ponadzakładowy Układ Zbiorowy Pracy dla pracowników PKP, którego § 6

przewiduje, że jeżeli rozwiązanie stosunku pracy zawartego na czas nieokreślony

następuje z przyczyn leżących po stronie pracodawcy określonych w art. 36 1 KP a

strony ustalają wcześniejszy niż jeden miesiąc okres wypowiedzenia, to

pracownikowi

przysługuje

odszkodowanie

w

wysokości

miesięcznego

wynagrodzenia liczonego jak ekwiwalent za urlop wypoczynkowy. Powódka

spełniała powyższe wymagania, zaś pozwany odmówił wypłaty odszkodowania z

uwagi na treść art. 50 ust. 3 ustawy z dnia 8 września 2000 r. o komercjalizacji,

restrukturyzacji i prywatyzacji przedsiębiorstwa państwowego „Polskie Koleje

Państwowe”.

Sąd Rejonowy stanął na stanowisku, że z treści § 6 Ponadzakładowego

Układu Zbiorowego Pracy nie wynika, jak sugerował pozwany, iż odszkodowanie

przysługuje

wyłącznie

w

przypadku

rozwiązania

umowy

o

pracę

za

wypowiedzeniem przez pracodawcę, jednakże dla oceny zasadności roszczenia

powódki decydujące znaczenie ma przepis art. 50 ust.3 w zw. z art. 48 ustawy z

dnia 8 września 2000 r. o komercjalizacji, restrukturyzacji i prywatyzacji

przedsiębiorstwa państwowego PKP. Zgodnie z art. 50 ust. 3 tej ustawy

pracownikom o których mowa w art. 48 ustawy nie przysługuje odprawa pieniężna

określona w art. 8 ust.1 ustawy z dnia 28 grudnia 1989 r.

ani żadne inne

świadczenie z tytułu rozwiązania z pracownikami stosunków pracy z przyczyn

dotyczących zakładu pracy. Zdaniem Sądu Rejonowego „inne świadczenia” o

których mowa w art. 50 ust. 3 ustawy

prywatyzacji

Przedsiębiorstwa

wynikających

z obowiązującego

o komercjalizacji, restrukturyzacji i

Państwowego

u

PKP

pozwanego

dotyczą

też

świadczeń

Ponadzakładowego

Układu

Zbiorowego Pracy, a w szczególności § 6 tego układu.

Powódka zaskarżyła wyrok apelacją którą Sąd Okręgowy Sąd Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych w G. – Ośrodek Zamiejscowy w R. wyrokiem z dnia 27

marca 2003 r. oddalił.

Sąd ten uznał, że ustalony przez Sąd pierwszej instancji stan faktyczny jest

bezsporny, zaś rozwiązanie z powódką stosunku pracy było związane wyłącznie z

trwającą restrukturyzacją przedsiębiorstwa PKP i koniecznością zmniejszenia

zatrudnienia. Zdaniem Sądu drugiej instancji uprawnienia pracowników PKP, z

którymi rozwiązano stosunek pracy z przyczyn leżących po stronie pracodawcy w

związku z restrukturyzacją zostały uregulowane szczegółowo i niewątpliwie

korzystniej dla powódki ustawą z dnia 8 września 2000 r. o komercjalizacji,

restrukturyzacji i prywatyzacji przedsiębiorstwa państwowego PKP, zaś odprawa

pieniężna w wysokości 20 000 zł zgodnie z art. 50 ust. 3 tej ustawy zaspokaja

„wszystkie uprawnienia związane z rozwiązaniem stosunku pracy w związku z

restrukturyzacją przedsiębiorstwa”. Sąd stanął na stanowisku, że w odniesieniu do

powódki korzystniejszym rozwiązaniem było zastosowanie przepisów ustawy niż

postanowień układu zbiorowego, po rozważeniu tej kwestii w świetle art. 9 § 2 k.p.

zgodnie z którym postanowienia układów zbiorowych pracy i porozumień

zbiorowych oraz regulaminów i statutów nie mogą być mniej korzystne dla

pracowników

niż

wykonawczych.

przepisy

Kodeksu

pracy

oraz

innych

ustaw

i

aktów

Powódka wniosła kasację od powyższego wyroku podnosząc zarzuty

naruszenia prawa materialnego - art. 9 § 2 i 18 § 1 i 2 k.p. oraz art. 42 w zw. z art.

24113 k.p., a także art. 50 ust.3 ustawy z dnia 8 września 2000 r. o komercjalizacji,

restrukturyzacji i prywatyzacji przedsiębiorstwa państwowego „Polskie Koleje

Państwowe” i § 6 Ponadzakładowego Układu Zbiorowego Pracy poprzez ich błędną

interpretację a w konsekwencji przyjęcie, że odszkodowanie powódce nie

przysługuje.

Powódka podnosiła w kasacji, iż spełnia wszystkie wymogi określone w § 6

Ponadzakładowego Układu Zbiorowego Pracy dla pracowników PKP, od których

uzależniona jest wypłata odszkodowania, co jako fakt bezsporny, znalazło

potwierdzenie w ustaleniach poczynionych przez sądy pierwszej i drugiej instancji.

Powódka twierdziła, że wejście w życie ustawy o komercjalizacji, restrukturyzacji i

prywatyzacji przedsiębiorstwa państwowego PKP nie ma wpływu na uprawnienia

przysługujące jej na podstawie przepisów układu zbiorowego, gdyż żaden przepis

prawa nie może w sposób automatyczny zmienić na niekorzyść pracownika jego

warunków pracy i płacy, gdyż treść umownego stosunku pracy kształtowana jest

nie tylko przez umowę o pracę, ale także i inne źródła prawa pracy, także m.in.

układy zbiorowe, zaś Ponadzakładowy Układ Zbiorowy Pracy precyzował warunki

umowy o pracę powódki w zakresie spornego odszkodowania.

Powódka twierdziła także, iż przepis art. 50 ust.3 ustawy o komercjalizacji,

restrukturyzacji i prywatyzacji przedsiębiorstwa państwowego PKP mógłby mieć

zastosowanie jedynie w wypadku, gdyby pozwany wypowiedział jej, w trybie art. 42

KP, dotychczasowe warunki wynikające z Ponadzakładowego Układu Zbiorowego

Pracy w części dotyczącej przysługującego odszkodowania a skoro wypowiedzenie

takie nie nastąpiło to art. 50 ust.3 ustawy nie może mieć zastosowania w sprawie,

Przyjęcie przeciwnego stanowiska stanowiłoby naruszenie art. 18 KP. Zdaniem

powódki świadczenie o którym mowa w § 6 Ponadzakładowego Układu Zbiorowego

Pracy dotyczy innego zakresu unormowania niż świadczenie wymienione w art. 50

ust.3 ustawy o komercjalizacji, restrukturyzacji i prywatyzacji przedsiębiorstwa

państwowego PKP, gdyż chodzi w nim o nadzwyczajne skrócenie terminu

rozwiązania umowy o pracę do terminu jeszcze krótszego od minimalnego

przewidzianego w art. 361 k.p.. W związku z tym odszkodowanie na podstawie § 6

Ponadzakładowego Układu Zbiorowego Pracy przysługuje jedynie w przypadku

nadzwyczajnego skrócenia terminu rozwiązania stosunku pracy, co jest głównym

warunkiem dla wypłaty odszkodowania zaś istnienie przyczyn leżących po stronie

pracodawcy określonych w art. 361 k.p. to jedynie warunek dopełniający. Stąd

odszkodowanie na podstawie §6 Ponadzakładowego Układu Zbiorowego Pracy nie

wynika bezpośrednio z faktu rozwiązania stosunku pracy z przyczyn dotyczących

zakładu pracy, o których mowa w art. 50 ust.3 ustawy.

Podnosiła, że „odszkodowania” z art. 48 ustawy o komercjalizacji,

restrukturyzacji i prywatyzacji przedsiębiorstwa państwowego PKP oraz z § 6

Ponadzakładowego Układu Zbiorowego Pracy mają różny charakter i nie wynikają z

tego samego zdarzenia i tytułu prawnego. Powołując w tym zakresie uchwałę Sądu

Najwyższego z dnia 13 grudnia 1990 r. III PZP 22/90 twierdziła, że dodatkowe

świadczenia

z

ustawy

nie

mogą

stanowić

ograniczenia

dla

otrzymania

odszkodowania z układu zbiorowego.

Ponadto twierdziła, iż zgodnie z art. 9 § 1 k.p. przepisy ustawy o

komercjalizacji, restrukturyzacji i prywatyzacji Przedsiębiorstwa Państwowego PKP

mają tę samą rangę co Ponadzakładowy Układ Zbiorowy Pracy, przez co, zdaniem

skarżącej, należy przyjąć, iż o ile postanowienia układu zbiorowego stały się treścią

umowy o pracę, to nie mogą zostać automatycznie zmienione przepisami

późniejszej ustawy a ze sformułowania art. 9 § 2 k.p. wywieść należy a contrario

tezę, iż postanowienia układów zbiorowych pracy mogą zawierać korzystniejsze dla

pracowników postanowienia niż przepisy Kodeksu pracy oraz innych ustaw i aktów

wykonawczych.

Kasacja

zawiera

wniosek

o

zmianę

zaskarżonego

wyroku

przez

uwzględnienie apelacji powódki i zasądzenie od pozwanego kosztów procesu

ewentualnie uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do rozpoznania

Sądowi

drugiej

instancji,

przy

uwzględnieniu

postępowania.

Sąd Najwyższy rozważył, co następuje:

kosztów

dotychczasowego

Kasacja nie ma usprawiedliwionych podstaw. W rozpoznawanej sprawie sporny

problem dotyczył wykładni art. 50 ust. 3 ustawy z dnia 8 września 2000 r. o

komercjalizacji, restrukturyzacji i prywatyzacji przedsiębiorstwa państwowego

„Polskie Koleje Państwowe” (Dz. U. Nr 84, poz. 948 ze zm.) oraz wzajemnego

stosunku tej ustawy i Ponadzakładowego Układu Zbiorowego Pracy dla

pracowników przedsiębiorstwa państwowego „Polskie Koleje Państwowe” z dnia 4

stycznia 1999 r. Zarzut naruszenia art. 18 § 1 i § 2 Kodeksu pracy nie jest

zrozumiały. W przepisach tych jest mowa o relacjach między postanowieniami

umów o pracę i innych aktów , na których podstawie powstaje stosunek pracy a

przepisami prawa pracy. Ta problematyka nie występowała w rozpoznawanej

sprawie. Nie było potrzeby dokonywania oceny postanowień umowy o pracę

powódki w świetle przepisów prawa pracy. Spór dotyczył wyłącznie wykładni

przepisów prawa pracy. Kluczowe znaczenie miała w nim wykładnia art. 50 ust. 3

ustawy o komercjalizacji, restrukturyzacji i prywatyzacji PKP, a zwłaszcza użytego

w nim określenia „inne świadczenie z tytułu rozwiązania stosunku pracy z przyczyn

dotyczących

zakładu

pracy”.

W

tej

kwestii

Sąd

Najwyższy

w

składzie

rozpoznającym tę sprawę podziela pogląd wyrażony w uchwale Sądu Najwyższego

z dnia 16 kwietnia 2003 r. (III PZP 4/03, OSNP 2003, nr 20, poz. 482), zgodnie z

którym odszkodowanie przewidziane w § 6 Ponadzakładowego Układu Zbiorowego

Pracy dla pracowników przedsiębiorstwa państwowego „Polskie Koleje Państwowe”

z dnia 4 stycznia 1999 r. jest innym świadczeniem z tytułu rozwiązania stosunku

pracy z przyczyn dotyczących zakładu pracy w rozumieniu art. 50 ust. 3 ustawy z

dnia 8 września 2000 r. o komercjalizacji, restrukturyzacji i prywatyzacji

przedsiębiorstwa państwowego „Polskie Koleje Państwowe”. W ustawie tej, między

innymi, przewidziane zostało prawo pracowników do otrzymania odprawy w kwocie

20000 zł lub 30000 zł (w zależności od stopy bezrobocia w jego miejscu

zamieszkania), spełniających, tak jak powódka, określone w ustawie warunki.

Pracownikom tym nie przysługiwała jednakże odprawa z art. 8 ust. 1 ustawy o

szczególnych zasadach rozwiązywania z pracownikami stosunków pracy z

przyczyn dotyczących zakładu pracy ani żadne inne świadczenie z tytułu

rozwiązania stosunku pracy z przyczyn dotyczących zakładu pracy. Dochodzone

przez powódkę odszkodowanie przewidziane zostało w § 6 Ponadzakładowego

Układu Zbiorowego Pracy. Należy się ono pracownikowi, wówczas, gdy

rozwiązanie z nim stosunku pracy (zawartego na czas nieokreślony) następuje z

przyczyn leżących po stronie pracodawcy, określonych w art. 36 1 Kodeksu pracy, a

strony stosunku pracy ustalą wcześniejszy niż jeden miesiąc termin rozwiązania

stosunku pracy. Wysokość odszkodowania równa jest sześciomiesięcznemu

wynagrodzeniu obliczonemu jak za urlop wypoczynkowy. Powódka w kasacji broni

tezy, że odprawa z ustawy i odszkodowanie z układu zbiorowego mają różny

charakter i wynikają z odmiennych tytułów. Nie jest to teza możliwa do

zaakceptowania. Świadczenie z układu zbiorowego określone w jego § 6 nie

stanowi rekompensaty za skrócenie okresu wypowiedzenia, chociaż skrócenie jest

jednym z warunków jego wypłaty. Jest to szczególne świadczenie należne

pracownikowi w razie rozwiązania stosunku pracy z przyczyn dotyczących

pracodawcy, a zgoda na wcześniejsze rozwiązanie stosunku pracy jest tylko jedną

z przesłanek jego nabycia. Hipoteza przepisu art. 50 ust. 3 ustawy

o

komercjalizacji, restrukturyzacji i prywatyzacji PKP obejmuje wszelkie świadczenia

należne z tytułu rozwiązania stosunku pracy z przyczyn dotyczących pracodawcy, a

taki tytuł ma sporne odszkodowanie należne tylko wówczas, gdy z tych przyczyn

dochodzi do rozwiązania. Nie ma znaczenia okoliczność, że do jego wypłaty

konieczne jest spełnienie innych jeszcze przesłanek, w tym skrócenie okresu

wypowiedzenia. Ustawa (w analizowanej części) adresowana jest do tego samego

kręgu podmiotów, co ponadzakładowy układ zbiorowy pracy. Przewidziane zostały

w niej szczególne uprawnienia i świadczenia, znacznie bardziej korzystne niż

należne powszechnie. W tych okolicznościach nie może budzić wątpliwości sens

wyłączenia z art. 50 ust. 3. Wysoka odprawa wyczerpuje wszelkie roszczenia

pieniężne wynikające z rozwiązania stosunku pracy z przyczyn dotyczących

pracodawcy

kolejowego.

Pracownicy

PKP

objęci

postanowieniami

układu

zbiorowego nie zostali pozbawieni prawa do odszkodowania przez omawiany

przepis art. 50 ust. 3 ustawy. Nie było zatem potrzeby wypowiadania im warunków

płacy (art. 42 k.p.) Sporne odszkodowanie nadal (po wejściu w życie ustawy)

należy się, tyle że nie w zbiegu z odprawą. Przepis art. 9 § 2 Kodeksu pracy

rozwiązuje ten problem na zasadzie korzystności, to znaczy, że pracownikowi

kolejowemu spełniającemu warunki do otrzymania zarówno odprawy z ustawy, jak i

odszkodowania z układu zbiorowego pracy przysługuje jedno z tych świadczeń, to,

które jest bardziej korzystne. W przypadku powódki jest to odprawa, gdyż jest to

świadczenie w wyższej wysokości. Wbrew twierdzeniom kasacji przepis art. 9 k.p.

nie został naruszony. Sąd Najwyższy podzielił w pełni analogiczne poglądy

wyrażone w wyrokach z dnia 10 października 2003 r. (I PK 313/02 ) i z dnia 19

listopada 2003 r. (I PK 480/02), dotąd nie publikowanych.

Z tych przyczyn kasacja podlegała oddaleniu na podstawie art. 393 12 k.p.c.