I PK 376/03 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt I PK 376/03

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 12 lutego 2004 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Jerzy Kwaśniewski (przewodniczący)

SSN Beata Gudowska

SSN Herbert Szurgacz (sprawozdawca)

Protokolant Anna Gryżniewska

w sprawie z powództwa G. K.

przeciwko VI Liceum Ogólnokształcącemu […]

o przywrócenie do pracy i uznanie za bezskuteczne przeniesienia w stan

nieczynny,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw

Publicznych w dniu 12 lutego 2004 r.,

kasacji powódki od wyroku Sądu Okręgowego Sądu Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych w K.

z dnia 12 marca 2003 r.,

oddala kasację.

UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 21 czerwca 2002 r. Sąd Rejonowy Sąd Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych

oddalił powództwo G. K. przeciwko VI Liceum

Ogólnokształcącemu […] o przywrócenie do pracy.

Grażyna Kwiatkowska w pozwie z dnia 29 maja 2001 r. skierowanym przeciwko VI

Liceum

Ogólnokształcącemu

domagała

się

uznania

za

bezskuteczne

przeniesienie w stan nieczynny i przywrócenie do pracy na dotychczas zajmowane

stanowisko. Strona pozwana wnosiła o oddalenie powództwa uzasadnieniem, że

powódka została przeniesiona w stan nieczynny z powodu braku możliwości

zapewnienia pracy w wymiarze pełnego etatu, a po zakończeniu stanu nieczynnego

stosunek pracy wygasł. Powódka przez okres trzech lat nie kwestionowała faktu, że

przyczyną wygaśnięcia stosunku pracy były zmiany organizacyjne pracy szkoły.

Sąd Rejonowy ustalił, że powódka była zatrudniona w VI Liceum

Ogólnokształcącym […] w okresie od 15 lutego 1982 r. do 28 lutego 1999 r. w

charakterze nauczyciela języka rosyjskiego, z tym, że w okresie od 1 września

1994 r. do 31 sierpnia 1998 r. pełniła w ramach etatu funkcję doradcy

metodycznego języka rosyjskiego w Wojewódzkim Ośrodku Metodycznym w K. W

okresie pełnienia tej funkcji jej pensum wynosiło w pozwanej szkole 6 godzin

tygodniowo.

W dniu 19 maja 1998 r. dyrektor pozwanej szkoły poinformował powódkę

oraz dwie inne nauczycielki języka rosyjskiego, że w roku szkolnym 1998/1999

będzie z tego przedmiotu jeden pełny etat, jeden niepełny, zaś dla jednego z

nauczycieli w ogóle nie będzie etatu, w związku z czym zaproponował powódce

przeniesienie w stan nieczynny. W dniu 1 czerwca 1998 r. powódka otrzymała

listem poleconym decyzję o przeniesieniu jej w stan nieczynny z dniem 1 września

1998 r. W piśmie tym pozwany nie zamieścił informacji o sposobie i terminie

odwołania się od decyzji w przedmiocie przeniesienia w stan nieczynny.

Jednocześnie powódkę poinformowano, że zgodnie z decyzją Zarządu Miasta K.

nie otrzyma od 1 września 1998 r., zniżki godzin w związku z pełnieniem przez nią

funkcji doradcy metodycznego.

Pismem z dnia 26 sierpnia 1998 r. powódka zwróciła się do pozwanego o

cofnięcie przeniesienia w stan nieczynny, gdyż od 1 września 1998 r., otrzymała

propozycję wypracowania pensum godzin nauczyciela metodyka języka rosyjskiego

w Zespole Szkół Zawodowych Nr 9 w K., zaznaczając, że chciałaby pobierać

wynagrodzenie za pracę w pozwanej szkole. Dyrektor liceum nie cofnął jednak

swojej decyzji. W okresie od 1 września 1998 roku do 31 sierpnia 2001 r., powódka

pracowała w Zespole Szkół Zawodowych Nr 9 w K.

Powódka jest nauczycielem o wysokich kwalifikacjach i osiągnięciach

zawodowych. Poza powódką u pozwanego zatrudnione były jeszcze dwie

rusycystki; obydwie te nauczycielki mają również wysokie kwalifikacje zawodowe i

posiadają staż pracy dłuższy niż powódka..

Zdaniem Sądu Rejonowego powództwo nie jest zasadne, albowiem zostało

wniesione ze znacznym, ponad 2 letnim opóźnieniem. Nawet biorąc pod uwagę, że

w piśmie przenoszącym powódkę w stan nieczynny brak było pouczenia o terminie

i sposobie wniesienia odwołania, to tak znaczne przekroczenie terminu biorąc pod

uwagę stopień wykształcenia powódki, jej staż pracy i dodatkowe kwalifikacje

zawodowe nie uzasadnia jego przywrócenia

Nadto Sąd I instancji podkreślił, iż kryteria wyboru powódki do przeniesienia

w stan nieczynny nie były rażąco dowolne lub oczywiście dyskryminujące ją.

Pozostałe dwie

nauczycielki języka

rosyjskiego

były także

nauczycielami

mianowanymi, posiadały dłuższy staż pracy od powódki, były nagradzane za

osiągnięcia w pracy z uczniami, podnosiły swoje kwalifikacje zawodowe, zaś w

sprawie nie kwestionowano istnienia zmian organizacyjnych, które uniemożliwiały

dalsze zatrudnienie wszystkich nauczycieli języka rosyjskiego.

W apelacji od tego wyroku powódka domagała się jego zmiany i

przywrócenia do pracy lub uchylenia wyroku i przekazania sprawy do ponownego

rozpoznania. Zarzuciła naruszenie prawa materialnego, w szczególności art. 265

k.p.c. w związku z art. 30 § 5 k. p. i art. 264 k. p. oraz art. 20 ust. 1 ustawy Karta

Nauczyciela oraz art. 233 § 1 k. p. c. przez przekroczenie zasady swobodnej oceny

dowodów i wadliwą ocenę kryteriów doboru nauczyciela do przeniesienia w stan

nieczynny. To, że nie jest prawnikiem oraz brak pouczenia o terminie i sposobie

odwołania od decyzji dyrektora szkoły o przeniesieniu w stan nieczynny,

spowodowały tak późne zwrócenie się do sądu. Skarżąca powoływała

się na

orzecznictwo Sądu Najwyższego, według którego nie pouczenie pracownika o

prawie

odwołania do sądu pracy z reguły powinno uzasadniać przywrócenie

terminu na podstawie art. 265 § 1 k. p., zaś brak winy pracownika w przekroczeniu

terminu z art. 264 § 2 k. p. należy analizować w płaszczyźnie jego subiektywnej

oceny stanu rzeczy. Zdaniem skarżącej dopiero w kancelarii adwokackiej swego

obecnego pełnomocnika uzyskała prawidłowe pouczenie i niezwłocznie wystąpiła z

powództwem. Natomiast co do merytorycznej oceny zasadności przeniesienia jej w

stan nieczynny to aspekt ten nie został prawidłowo oceniony przez Sąd, gdyż w

ocenie tej brakło obiektywnych kryteriów.

Sąd Okręgowy – Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w K. wyrokiem z

dnia 12 marca 2003 r. oddalił apelację.

Wskazując na uchwałę składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższy z dnia 14

marca 1986 r. (III PZP 8/86

OSNCP 1986/12/194) Sąd stwierdził, że terminy

przewidziane w art. 256 i 264 k.p. są terminami prawa materialnego, do których nie

mają

zastosowania

przepisy

kodeksu

postępowania

cywilnego

dotyczące

uchybienia i przywrócenia terminu. Sąd oddala powództwo, jeżeli pozew został

wniesiony po upływie terminów określonych art. 264 k. p. Natomiast w wyroku z

dnia 13 maja 1994 r. (I PKN 21/94/ OSNAP 1994/5/86) Sąd Najwyższy stwierdził, iż

brak winy pracownika w przekroczeniu terminu z art. 264 § 2 k. p. należy

analizować w płaszczyźnie jego subiektywnej oceny stanu rzeczy, zwłaszcza z

uwzględnieniem stopnia jego wykształcenia i posiadanej wiedzy prawniczej oraz

doświadczenia życiowego, a także z uwzględnieniem obiektywnego miernika

staranności, jakiej można wymagać od strony dbającej należycie o swoje interesy.

W sprawie jako strona powodowa występuje osoba wykształcona, młoda,

energiczna, posiadająca ukończone za granicą studia podyplomowe, kursy

komputerowe (k.61)i biegłość w poruszaniu się w internecie ( k.77).

Nadto fakt zamieszkiwania powódki w K. powoduje, że miała ona łatwy

dostęp do wszelkiego rodzaju form pomocy prawnej, poczynając od kancelarii

adwokackich i radcowskich po całkowicie darmowe porady Państwowej Inspekcji

Pracy czy związków zawodowych, które nie tylko udzielają porad, lecz powszechnie

reprezentują pracowników przed sądami, zapewniając fachowych pełnomocników

w osobach radców prawnych.

Poza tym, o ile bezsporny jest fakt nie pouczenia powódki o terminie i

sposobie odwołania w piśmie przenoszącym ją w stan nieczynny, to już w

przesłanym jej w dniu 1 marca 1999 r. świadectwie pracy takie pouczenie się

znajduje. W sumie blisko 3 - letnia zwłoka powódki w dochodzeniu przywrócenia

do pracy w związku z wygaśnięciem stosunku pracy wskutek przeniesienia w stan

nieczynny nie może być uznane za usprawiedliwioną.

Natomiast przekroczenie przez pracownika terminu prawa materialnego

określonego w art. 264 §1 k.p. uniemożliwia merytoryczną ocenę zasadności

powództwa (wyrok SN z 16 maja 1997 r. I PKN 163/ 97/ OSNAP 1998/2/ 37/),

zatem Sąd Okręgowy nie rozpoznał go w tym zakresie.

Kasacja powódki od powyższego wyroku została oparta na podstawie

naruszenia prawa materialnego przez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie

przepisów art. 265 w związku z art. 30 § 5 i art. 265 k.p. oraz art. 20 ust. 1 i art. 91c

ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r Karta Nauczyciela (jednolity tekst: Dz. U. Nr 56,

poz. 357 ze zm.) polegające na przyjęciu, iż nie było podstaw do przywrócenia

powódce terminu do wniesienia powództwa o uznanie za bezskuteczne

przeniesienie w stan nieczynny i przywrócenie jej do pracy, a także naruszeniu

przepisów postępowania: art. 386 (378) k.p.c. przez nierozpoznanie istoty sprawy

oraz art. 233 § 1 k.p.c. przez przekroczenie zasady swobodnej oceny dowodów.

Powołując się na stanowisko Sądu Najwyższego, a zwłaszcza na uchwałę Sądu

Najwyższego w składzie 7 sędziów z dnia 14 marca 1986 r. (III PZP 8/86, OSNCP

1986, z. 12, poz. 194) oraz komentarz do Kodeksu pracy skarżąca w uzasadnieniu

kasacji podniosła, iż niepouczenie pracownika o przysługujących mu środkach

prawnych w związku z rozwiązaniem umowy o pracę jest okolicznością

usprawiedliwiającą i z reguły powinno uzasadniać przywrócenie terminu do

dochodzenia roszczeń z tytułu wadliwego rozwiązania umowy (art. 264 i art. 265 §

1 k. p.). Co się tyczy zasadności przeniesienia w stan nieczynny, Sądy obu instancji

przy rozpoznawaniu sprawy całkowicie pominęły okoliczność, że w trakcie trwania

tego stanu powódka zwróciła się do pracodawcy o cofnięcie przeniesienia

ponieważ otrzymała ofertę wypracowania brakujących godzin dydaktycznych w

Zespole Szkół Zawodowych

oraz pracy jako metodyk języka rosyjskiego. W tej

sprawie toczyły się rozmowy, co dodatkowo uzasadnia przyjęcie braku zawinienia

w przekroczeniu terminu wystąpienia z powództwem.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 20 ust. 1 ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. Karta Nauczyciela

(jednolity tekst: Dz. U. 1997 r. Nr 56, poz. 357 ze zm.) w razie całkowitej lub

częściowej likwidacji szkoły albo w razie zmian organizacyjnych powodujących

zmniejszenie

liczby

oddziałów

w

szkole

lub

zmian

planu

nauczania

uniemożliwiających dalsze zatrudnianie nauczyciela w pełnym wymiarze zajęć,

dyrektor przenosi nauczyciela w stan nieczynny lub, na wniosek nauczyciela,

rozwiązuje z nim stosunek pracy. Karta Nauczyciela nie przewiduje żadnych

konkretnych roszczeń dotyczących przeniesienia w stan nieczynny. Zgodnie z art.

91c Karty w sprawach wynikających ze stosunku pracy, nieuregulowanych

przepisami tej ustawy, mają zastosowanie przepisy Kodeksu pracy, a spory o

roszczenia ze stosunku pracy, rozpatrywane są przez sądy pracy. W orzecznictwie

wyrażone zostały dwa stanowiska odnośnie do roszczeń przysługujących

nauczycielowi. W wyroku z dnia 17 kwietnia 1997 r. (I PKN 110/97, OSNAPiUS

1998, nr 7 poz. 205) został przedstawiony pogląd, że przeniesienie w stan

nieczynny z naruszeniem art. 20 ust. 1 Karty rodzi roszczenie o dopuszczenie do

pracy. Skład rozpoznający niniejszą sprawę przychyla się do stanowiska

wyrażonego przez Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 20 czerwca 2001 r. (I PKN

476/00, OSNP 2003, nr 10, poz. 240), że w tym zakresie znajduje zastosowanie art.

45 § 1 k.p. w związku z art. 42 § 1 k.p. i że w takiej sytuacji przysługuje

nauczycielowi roszczenie o przywrócenie dotychczasowych warunków pracy. Z

takim roszczeniem wystąpiła powódka.

Przepis art. 20 ust. 1 Karty Nauczyciela nie określa terminu do wystąpienia z

roszczeniem o przywrócenie dotychczasowych warunków pracy. Uwzględniając

zawarte w art. 91 c Karty odesłanie w zakresie spraw wynikających ze stosunku

pracy nieuregulowanych przepisami tej ustawy do przepisów Kodeksu pracy oraz

przekazanie sporów o roszczenia ze stosunku pracy nauczycieli sądom pracy

należy przyjąć, że w wymienionym zakresie znajdują odpowiednio zastosowanie

przepisy art. 264 § 2 i 265 k.p.

Stosownie do art. 264 § 2 k.p. żądanie przywrócenia do pracy lub

odszkodowania wnosi się do sądu pracy w ciągu 14 dni od dnia doręczenia

zawiadomienia o rozwiązaniu umowy o pracę bez wypowiedzenia lub od dnia

wygaśnięcia umowy o pracę. W myśl art. 20 ust.6 zd. drugie Karty Nauczyciela

stosunek pracy nauczyciela wygasa z mocy prawa z upływem sześciomiesięcznego

okresu pozostawania w stanie nieczynnym. Nauczyciel, z którym stosunek pracy

wygasł z upływem sześciomiesięcznego okresu pozostawania w stanie nieczynnym

powinien więc wystąpić z roszczeniem o przywrócenie dotychczasowych warunków

pracy w terminie 14 dni od daty wygaśnięcia stosunku pracy. Termin przewidziany

art. 264 § 2 k.p. jest terminem prawa materialnego (por. uchwałę składu siedmiu

sędziów Sądu Najwyższego z dnia 14 marca 1986 r., IlI PZP 8/86, OSNCP 1986, z.

12, poz. 194), jego upływ skutkuje oddaleniem roszczenia, chyba że termin został

przywrócony w trybie art. 265 k.p. W myśl powołanego przepisu jeżeli pracownik

nie dokonał - bez swojej winy - w terminie czynności, o której mowa wart. 264 k.p.,

sąd na jego wniosek postanowi przywrócenie uchybionego terminu.

Przewidziane art. 264 k.p. terminy dla dochodzenia roszczeń w związku z

ustaniem stosunku pracy są stosunkowo krótkie, zwłaszcza jeśli porównać je z

ogólnymi terminami przedawnienia roszczeń, przewidzianymi art. 291 k.p. To

ograniczenie czasowe dla dochodzenia przez pracownika roszczeń znajduje swoje

uzasadnienie w charakterze spraw, których dotyczy. Szybkie wyjaśnienie roszczeń

w związku z ustaniem stosunku leży w interesie zarówno pracownika, jak i

pracodawcy. Szczególnie pracodawca nie może pozostawać przez dłuższy czas w

niepewności odnośnie do tego, czy pracownik będzie dochodził roszczeń w

związku z rozwiązaniem z nim stosunku pracy. Przywrócenie uchybionego terminu

może nastąpić, jeżeli pracownik nie dokonał - bez swojej winy-w terminie

czynności, o których mowa w art. 264 k.p., przy czym na pracowniku ciąży

obowiązek

uprawdopodobnienia

okoliczności

uzasadniających

przywrócenie

terminu.

Powódka jako przyczynę uchybienia terminu do wystąpienia z roszczeniem o

przywrócenie dotychczasowych warunków pracy wskazała na brak pouczenia przez

pracodawcę o sposobie i terminie wystąpienia do sądu z odpowiednim

powództwem. Należy przyznać, że istotnie w praktyce stosowania prawa pracy

sądy przyjmują, że okolicznością uzasadniającą przywrócenie uchybionego terminu

jest brak pouczenia pracownika o sposobie i terminie wystąpienia do sądu z

odpowiednim powództwem. Ten kierunek wykładni zasługuje na aprobatę,

zwłaszcza że sądy mając na uwadze wskazówkę interpretacyjną zawartą w art. 265

§ 2 k. p., że wniosek o przywrócenie terminu wnosi się do sądu w terminie 7 dni od

ustania przyczyny uchybienia terminu trafnie przyjmują, że uchybienie terminu nie

może być nadmierne. Jednak wykładnia dopuszczająca zgłoszenie roszczenia po

długim czasie - w przypadku powódki po upływie prawie trzech lat od momentu

wygaśnięcia stosunku pracy z mocy prawa - sprzeciwiałaby się celowi ustanowienia

przez ustawodawcę w art. 264 k.p. krótkich terminów dochodzenia roszczeń. W

wyroku z dnia 5 września 1997 r. (I PKN 285/97, OSNAP 1998, z. 11, poz. 332)

Sąd Najwyższy stwierdził, że pracownik nie może skutecznie powoływać się na

niezawinione uchybienie terminu do wniesienia odwołania z art. 264 § 2 k.p. nawet

wówczas, gdy pismo rozwiązujące stosunek pracy nie zawierało pouczenia o

sposobie odwołania, jeżeli uchybienie terminu wynosi około 3 lata. Ponadto brak

winy pracownika w przekroczeniu terminu należy analizować w płaszczyźnie jego

subiektywnej oceny stanu rzeczy, zwłaszcza z uwzględnieniem stopnia jego

wykształcenia i doświadczenia życiowego oraz obiektywnego miernika staranności,

jakiej można wymagać od strony dbającej o swoje interesy. W tym względzie

należy podzielić argumentację zawartą w wyrokach Sądów obu instancji i nawet

niejasny stan prawny związany z rodzajem przysługujących roszczeń w związku z

ustaniem stosunku pracy po upływie okresu sześciu miesięcy stanu nieczynnego, o

czym była mowa w pierwszej części uzasadnienia, nie uzasadnia przyjęcia

całkowitego braku winy po stronie powódki w tak znacznym uchybieniu terminu. Nie

zasługuje na uwzględnienie zarzut kasacji nierozpoznania przez Sądy obu instancji

zasadności przeniesienia powódki w stan nieczynny. Przekroczenie terminu

przewidzianego art. 264 k.p., jako terminu prawa materialnego, uniemożliwia ocenę

zasadności merytorycznej decyzji o przeniesieniu powódki w stan nieczynny i

powoduje oddalenie powództwa.

Z przytoczonych motywów w oparciu o art. 39312 k.p.c. orzeczono jak w

sentencji wyroku.