I PK 366/03 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt I PK 366/03

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 9 czerwca 2004 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Zbigniew Hajn (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Roman Kuczyński

SSN Zbigniew Myszka

Protokolant Ewa Wolna

w sprawie z powództwa T. P.

przeciwko Polskim Kolejom Państwowym Spółce Akcyjnej Zakładowi

Zmechanizowanych Napraw Infrastruktury w G. w likwidacji

o odprawę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw

Publicznych w dniu 9 czerwca 2004 r.,

kasacji strony pozwanej od wyroku Sądu Okręgowego - Sądu Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych w G.

z dnia 8 kwietnia 2003 r., sygn. akt VII Pa …/03,

1. zmienia zaskarżony wyrok w ten sposób, że zmienia

poprzedzający go wyrok Sądu Okręgowego - Sądu Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych w G. z dnia 8 kwietnia 2003 r., sygn.

akt VII Pa …/03 i powództwo oddala,

2. nie obciąża powódki kosztami zastępstwa procesowego,

poniesionego przez stronę pozwaną.

Uzasadnienie

Powód T. P. wniósł o zasądzenie 22 000 zł z ustawowymi odsetkami do 27

października 2000 r. do dnia zapłaty tytułem różnicy w odprawie przewidzianej w

ustawie z 8 września 2000 r. o komercjalizacji, restrukturyzacji i prywatyzacji

przedsiębiorstwa państwowego „Polskie Koleje Państwowe”, Dz. U. Nr 84, poz.

948, (dalej jako: „ustawa”). Pozwany PKP S.A. Zakład Napraw Infrastruktury w G.

wniósł o oddalenie powództwa.

Wyrokiem z 5 grudnia 2002 r. Sąd Rejonowy w G. zasądził od pozwanego na

rzecz powoda 19 024,65 zł z ustawowymi odsetkami od dnia 27 października 2000

r. do dnia zapłaty, oddalił powództwo w pozostałej części i zasądził od powoda na

rzecz pozwanego 202,86 zł tytułem kosztów zastępstwa procesowego.

Sąd Rejonowy ustalił, że powód był zatrudniony przez pozwany Zakład od 6

marca 1981 r. do 30 września 2000 r. w pełnym wymiarze czasu pracy. Stosunek

pracy uległ rozwiązaniu na skutek wypowiedzenia przez pracodawcę w związku z

restrukturyzacją PKP. Pozwany wypłacił powodowi rekompensatę na podstawie §

11 pkt 1 Paktu Gwarancji Pracowniczych z 19 marca 1998 r. w wysokości

sześciomiesięcznego wynagrodzenia, tj. 6 824,04 zł oraz trzymiesięczną odprawę

na zasadach określonych w ustawie z 28 grudnia 1989 r. o szczególnych zasadach

rozwiązywania z pracownikami stosunków pracy z przyczyn dotyczących zakładu

pracy oraz o zmianie niektórych ustaw w kwocie 4 151,31 zł. Sąd Rejonowy

wskazał, że zgodnie z art. 48 ustawy pracownicy PKP, z którymi rozwiązanie

stosunku pracy nastąpiło w latach 2000 - 2002 z przyczyn dotyczących zakładu

pracy, a którzy nie spełniają warunków umożliwiających uzyskanie prawa do

emerytury, urlopu kolejowego lub świadczenia przedemerytalnego, mają prawo do

jednorazowej odprawy pieniężnej. Wysokość i warunki otrzymania odprawy

normuje art. 49 i 50 ustawy. Powód spełnia wszystkie te warunki i przysługuje mu

odprawa w wysokości 30 000 zł. Nie można, zdaniem Sądu, zgodzić się ze

stanowiskiem pozwanego, że ponieważ z powodem rozwiązano stosunek pracy z

dniem 30 września 2000 r., zaś ustawa weszła w życie w 27 października 2000 r.,

czyli po rozwiązaniu z powodem stosunku pracy, nie przysługuje mu prawo do

jednorazowej odprawy pieniężnej w oparciu o przepisy ustawy. Z regulacji zawartej

w art. 48 i 49 tego aktu wynika, że wolą ustawodawcy było objęcie tymi przepisami

pracowników, z którymi rozwiązanie stosunku pracy nastąpiło w latach 2000 –

2002. Taka redakcja przepisów jednoznacznie wskazuje, że należy nią objąć także

tych pracowników, z którymi stosunki pracy zostały rozwiązane w 2000r., choćby

nastąpiło to jeszcze przed wejściem w życie ustawy.

Apelację od powyższego wyroku wniósł pozwany.

Sąd Okręgowy zmienił zaskarżony wyrok Sądu Rejonowego w pkt 1 w zakresie

zasądzonych odsetek ustawowych w ten sposób, że w miejsce daty “27.10.2000 r.”

wpisał “28.10.2000 r.” i oddalił powództwo o ich zasądzenie w pozostałej części. W

pozostałym zakresie apelację oddalił. W ocenie Sądu Okręgowego Sąd Rejonowy

nie dopuścił się naruszenia prawa materialnego i prawidłowo zastosował przepisy

ustawy. Z art. 48 i 49 ustawy wynika, że wolą ustawodawcy było objęcie nimi

pracowników, z którymi rozwiązanie stosunku pracy “nastąpiło” w latach 2000 –

2002. Redakcja tych przepisów nie pozostawia żadnych wątpliwości, że należy nią

objąć także tych pracowników, z którymi stosunki pracy zostały rozwiązane w 2000

r., choćby nastąpiło to jeszcze przed wejściem w życie ustawy. Sąd Okręgowy

podzielił natomiast zarzuty skarżącego dotyczące błędnego zasądzenia odsetek i w

tynm zakresie zmienił zaskarżony wyrok.

W kasacji pozwany zaskarżył wyrok Sądu Okręgowego w całości zarzucając mu

naruszenie prawa materialnego przez błędną wykładnię art. 48 i 83 ustawy i

niewłaściwe zastosowanie art. 3 k.c. w związku z art. 300 k.p. Skarżący wniósł o

uchylenie zaskarżonego wyroku i poprzedzającego go wyroku Sądu Rejonowego i

oddalenie powództwa oraz o zasądzenie od powoda kosztów procesu, w tym

kosztów zastępstwa procesowego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Kasacja jest uzasadniona. Powód, w związku z rozwiązaniem z nim stosunku

pracy za porozumieniem stron 30 września 2000 r. z przyczyn leżących po stronie

pozwanego, otrzymał, czego nie kwestionuje, odprawę przewidzianą w ustawie z

28 grudnia 1989 r. o szczególnych zasadach rozwiązywania z pracownikami

stosunków pracy z przyczyn dotyczących zakładu pracy w wysokości 4151,31 zł

oraz rekompensatę wynikającą z Paktu Gwarancji Pracowniczych w kwocie

6 824,04 zł. Sporne natomiast pozostało ustalenie, czy przysługuje mu odprawa

przewidziana w art. 48 i 49 ustawy. Zgodnie z wymienionymi przepisami ustawy

pracownicy, z którymi rozwiązanie stosunku pracy nastąpiło w latach 2000 - 2002 z

przyczyn dotyczących zakładu pracy w PKP lub PKP S.A. oraz innych

wymienionych w ustawie zakładach pracy, a którzy spełniali warunki umożliwiające

uzyskanie

prawa

do

emerytury,

urlopu

kolejowego

lub

świadczenia

przedemerytalnego, uzyskują prawo do jednorazowej odprawy pieniężnej (art. 48).

Wysokość tej odprawy wynosi 30000 zł. lub 20000 zł. zależnie od stopy bezrobocia

w powiecie, w którym pracownik ma miejsce zamieszkania (art. 49). Rozpatrywany

spór wynika zatem stąd, że zgodnie z art. 48 i 49 ustawy, prawo do odprawy

nabywają pracownicy, z którymi stosunek pracy został rozwiązany w latach 2000 –

2002, natomiast ustawa ta weszła w życie 27 października 2000 r., a zatem już po

rozwiązaniu umowy o pracę z powodem. W związku z tym rozstrzygnięcie niniejszej

sprawy zależy od tego, czy zwrot „w latach 2000 – 2002” oznacza, że prawo do

odprawy przysługuje pracownikom zwolnionym w trybie ustawy począwszy do 1

stycznia 2000 r., czy też zwolnionym dopiero od dnia wejścia tego aktu w życie.

W powyższej kwestii Sąd Najwyższy w obecnym składzie w pełni podziela

zarówno stanowisko, jak wspierającą je argumentację, zawarte w uchwale składu

siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 14 stycznia 2004 r. (sygn. akt III PZP 11/03),

zgodnie z którą prawo do jednorazowej odprawy pieniężnej określonej w art. 48 i

art. 49 ustawy przysługuje tylko pracownikom, z którymi rozwiązanie stosunku

pracy nastąpiło po dniu wejścia ustawy w życie

Nawiązując

do

argumentacji

uzasadniającej

powyższą

uchwałę

należy

stwierdzić, że za przyjęciem tezy, że jednorazowa odprawa pieniężna przewidziana

w art. 48 ustawy przysługuje każdemu pracownikowi zwolnionemu z pracy w 2000

r., tj. po 31 grudnia 1999 r., przemawiają głównie argumenty językowe. Rozdział 8

ustawy, zatytułowany „Restrukturyzacja zatrudnienia”, przewiduje szczególne

świadczenia dla pracowników, z którymi rozwiązanie stosunku pracy „nastąpiło”

(art. 48) albo z którymi stosunek pracy „został” rozwiązany (art. 49) w latach 2000 -

2002 z przyczyn dotyczących zakładu pracy. Odczytując te przepisy wprost,

należałoby - prima facie - przyjąć, że chodzi o ustanie zatrudnienia w jakimkolwiek

dniu kalendarzowym w latach 2000, 2001 i 2002, a zatem od 1 stycznia do 31

grudnia.

Ich

brzmienie

nie

jest

jednak,

wbrew

pozorom,

jednoznaczne.

Uwzględniając bowiem treść art. 83 ustawy, trudno dostrzec brak logiki w tym, aby

zwrot „w latach 2000 - 2002” rozumieć „w roku 2000 jednakże nie wcześniej niż od

27 października - wejścia ustawy w życie”.

Niewłaściwie w sprawie zastosowany został art. 3 k.c. Podstawową regułą

kolizyjną jest zasada, że ustawa nie działa wstecz. Art. 3 k.c. nie wprowadza od niej

wyłomu, lecz przeciwnie - potwierdza ją. Dotyczy on tylko takich sytuacji, gdy

ustawa określa w przepisach datę jej wejścia w życie, wcześniejszą od daty

opublikowania aktu prawnego w Dzienniku Ustaw lub Monitorze Polskim, albo nie

określa jej w ogóle. Taka sytuacja w przypadku ustawy z dnia 8 września 2000 r.

nie występuje. Art. 83 ustawy jest w swej treści jednoznaczny - ustawa wchodzi w

życie po upływie 14 dni od dnia ogłoszenia, z wyjątkiem „rozdziału 7, art. 65 - 67,

art. 70”, „które wchodzą w życie w terminie, o którym mowa w art. 8 ust 3” (pierwszy

dzień miesiąca przypadającego po dniu wydania postanowienia o wpisie PKP SA

do rejestru handlowego), art. 69 pkt 10, który wchodzi w życie z dniem 31 grudnia

2000 r., art. 69 pkt 9 i 21 oraz art. 74, które wchodzą w życie z dniem 1 stycznia

2001 r., art. 71, który wchodzi w życie „w terminie, o którym mowa w art. 8 ust. 3,

jednak nie wcześniej niż dnia 2 stycznia 2001 r.” Art. 3 k.c. został zatem w sprawie

zastosowany błędnie. Rozważania nad brzmieniem i celem ustawy w aspekcie

uzasadnienia wstecznego działania niektórych jej przepisów są bezprzedmiotowe.

Chyba, że większości przepisów rozdziału 8, w opozycji do systematyki ustawy,

przyzna się charakter i znaczenie przepisów przejściowych.

Uprawnienia przewidziane w rozdziale 8 ustawy łączą się z komercjalizacją i

restrukturyzacją przedsiębiorstwa państwowego „Polskie Koleje Państwowe” i nie

mogą przypadać na czas poprzedzający te procesy (a także - de lege lata przypadający po ich

zakończeniu).

Restrukturyzacja

zatrudnienia to etap

następujący po komercjalizacji PKP, czyli po przekształceniu przedsiębiorstwa

państwowego w jednoosobową spółkę akcyjną Skarbu Państwa. Pogląd przeciwny

byłby uprawniony tylko wówczas, gdyby oderwać restrukturyzację zatrudnienia od

celów ustawy i przyjąć, że celem regulacji zawartej w rozdziale 8 jest

zagwarantowanie takich samych uprawnień wszystkim pracownikom zwalnianym z

pracy w PKP z przyczyn dotyczących pracodawcy, a zatem także wyrównanie

poziomu finansowych osłon dla zwalnianych z pracy pracowników w różnych

okresach restrukturyzacji. Taka teza nie jest zasadna. Zwolnienia z przyczyn

ekonomicznych następowały w PKP także przed wejściem ustawy w życie, a zatem

bez związku z jego komercjalizacją i prywatyzacją, choć w związku z podzielonym

na

etapy

programem

restrukturyzacji

Polskich

Kolei

Państwowych

jako

przedsiębiorstwa państwowego. Świadczą o tym choćby kolejne pakty gwarancji

pracowniczych, w tym także ostatni - z 19 marca 1998 r. Pakt ten kształtował

uprawnienia pracowników zwalnianych z pracy z przyczyn dotyczących zakładu

pracy korzystniej niż przepisy powszechnie obowiązujące, wprowadzając, między

innymi, dodatkowe świadczenie - rekompensatę pieniężną. Obowiązywał on do 26

października 2000 r., tj. do dnia poprzedzającego wejście ustawy w życie. Logicznie

i funkcjonalnie rzecz biorąc, przepisy ustawy zastępują jego postanowienia w

przedmiocie preferencyjnego ukształtowania prawa do świadczeń z tytułu

rozwiązania stosunku pracy z przyczyn dotyczących pracodawcy. Stanowi to istotny

argument przeciwko nadawaniu przepisom rozdziału 8 ustawy „mocy wstecznej”.

Tym bardziej, że objęcie tą regulacją tych tylko pracowników, z którymi stosunki

pracy zostały rozwiązane przed rozpoczęciem komercjalizacji między 1 stycznia a

26 października 2000 r., pominięcie zaś wszystkich tych, z którymi stosunki pracy

zostały rozwiązane z takich samych przyczyn przed 1 stycznia 2000 r. można by

zakwestionować w aspekcie zasady równego traktowania pracowników.

Przeciwko tezie o wstecznym działaniu ustawy przemawia także to, że

warunkiem nabycia prawa do jednorazowej odprawy pieniężnej jest niespełnienie

warunków „umożliwiających uzyskanie prawa do emerytury, urlopu kolejowego lub

świadczenia

przedemerytalnego”.

Warunek

niespełnienia

przesłanek

umożliwiających uzyskanie prawa do urlopu kolejowego nie mógł być spełniony

przed wejściem ustawy w życie, albowiem urlop tego rodzaju został wprowadzony

dopiero przez tę ustawę (art. 51 ust. 1). Pracownicy zwolnieni z pracy przed 27

października 2000 r. nie mogli zatem spełniać wszystkich ustawowych warunków

nabycia prawa do jednorazowej odprawy pieniężnej. Niespełnienie warunków do

nabycia prawa do urlopu kolejowego nie mogło i nie może być ex post kryterium

oceny

prawa

do

wprowadzających

odprawy.

uprawnienie

Przyjmując

do

wsteczne

jednorazowej

działanie

przepisów

odprawy,

należałoby

konsekwentnie przyjąć, że także prawo do urlopu kolejowego istnieje od 1 stycznia

2000 r., co nie jest możliwe.

Ważkim argumentem przemawiającym za obowiązywaniem art. 48 i 49 ustawy

od dnia jej wejścia w życie jest także brak przepisów regulujących „rozliczenie”

świadczeń pobranych z tytułu rozwiązania stosunku pracy z przyczyn dotyczących

pracodawcy i jednorazowej odprawy pieniężnej. Zgodnie z art. 50 ust. 3 ustawy,

pracownikom, którzy nabyli prawo do jednorazowej odprawy nie przysługuje

odprawa na podstawie art. 8 ust. 1 ustawy o zwolnieniach grupowych, „ani żadne

inne świadczenie z tytułu rozwiązania stosunku pracy z przyczyn dotyczących

zakładu pracy”. Innymi świadczeniami były - przewidziana w Pakcie Gwarancji

Pracowniczych

rekompensata

oraz

odszkodowanie

określone

w

§

Ponadzakładowego Układu Zbiorowego Pracy dla pracowników przedsiębiorstwa

państwowego „Polskie Koleje Państwowe” z 4 stycznia 1999 r. Pracownicy, którzy

pobrali odprawę, rekompensatę i odszkodowanie (nie obowiązywał zakaz kumulacji

tych świadczeń) powinni je zatem zwrócić. Braku tych przepisów nie można

zastąpić obowiązującymi przepisami Kodeksu cywilnego, dotyczącymi zaliczenia

zapłaty (art. 451 k.c.), ani przepisami Kodeksu pracy dotyczącymi potrącenia z

wynagrodzenia za pracę (art. 87 i 91 k.p.). w tym stanie rzeczy przyjęcie

wstecznego

działania

art.

ustawy

prowadziłoby

do

niczym

nieusprawiedliwionego uprzywilejowania pracowników, z którymi stosunki pracy

zostały rozwiązane, jak z powodem, między 1 stycznia a 26 października 2000 r., a

w konsekwencji do dyskryminacji tych, którzy zostali zwolnieni z pracy po tej

ostatniej dacie.

Uzasadnienia dla wstecznego działania art. 48 i 49 ustawy nie można też

poszukiwać w odwołaniu się do względów sprawiedliwości i równości. Zwolnienia

grupowe rozpoczęto w PKP nie od roku 2000, lecz już z końcem lat

dziewięćdziesiątych ubiegłego stulecia. Wszyscy pracownicy, z którymi stosunki

pracy rozwiązano z przyczyn dotyczących pracodawcy korzystali z osłony socjalnej,

choć w różnych okresach na różnych podstawach prawnych i w różnym zakresie.

Przyznanie „przywilejów” wynikających z ustawy pracownikom zwolnionym z pracy

przed dniem wejścia tejże ustawy w życie, z ograniczeniem ich do osób

zwolnionych w 2000 r., stwarzałoby zatem problem pokrzywdzenia pracowników, z

którymi stosunki pracy rozwiązano wcześniej, przed 1 stycznia 2000 r., między

innymi dlatego odwołanie się do zasady równości i sprawiedliwości nie może

uzasadniać rozciągnięcia rozważanych przepisów na okresy poprzedzające datę

wejścia ustawy w życie.

Na koniec należy wskazać, że uwzględniając art. 216 ust. 1 Konstytucji, zgodnie

z którym „środki finansowe na cele publiczne są gromadzone i wydatkowane w

sposób określony w ustawie”, uzasadniona jest ścisła, restryktywna wykładnia

przepisów ustawy z 8 września 2000 r. o komercjalizacji, restrukturyzacji i

prywatyzacji

przedsiębiorstwa

państwowego

„Polskie

Koleje

Państwowe”,

ograniczająca dodatkowe uprawnienia pracowników do świadczeń wyraźnie z nich

wynikających.

Z powyższych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39315 k.p.c. orzekł

jak w sentencji.