Supreme Court dismisses appeal confirming automatic employer succession upon factual takeover of business assets and tasks under Labor Code.

Sygn. akt I PK 364/02

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 29 lipca 2003 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Józef Iwulski (przewodniczący)

SSN Andrzej Kijowski

SSN Jadwiga Skibińska-Adamowicz (sprawozdawca)

Protokolant Wanda Cabaj

w sprawie z powództwa S. C.

przeciwko 1) T. P.Spółce Akcyjnej - Ośrodkowi Techniki Optotelekomunikacyjnej w

L., 2) Skarbowi Państwa - Ministrowi Skarbu Państwa

o odszkodowanie,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw

Publicznych w dniu 29 lipca 2003 r.,

kasacji strony pozwanej Ministra Skarbu Państwa od wyroku Sądu Okręgowego Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w L.

z dnia 29 listopada 2001 r.,

oddala kasację i zasądza od Skarbu Państwa - Ministra Skarbu

Państwa na rzecz S. C. kwotę 750 zł (siedemset pięćdziesiąt

złotych) tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Sąd Rejonowy-Sąd Pracy w L. wyrokiem z dnia 6 grudnia 2000 r. zasądził na

rzecz powoda S. C. solidarnie od pozwanych T. P. S.A. z siedzibą w W. – Ośrodka

Techniki Optotelekomunikacyjnej w L. oraz od Skarbu Państwa – Ministra Skarbu

Państwa kwotę 24.108 zł wraz z odsetkami ustawowymi począwszy od dnia 6

grudnia 2000 r. tytułem odszkodowania za uniemożliwienie mu nieodpłatnego

nabycia akcji (licząc wartość akcji według ich wartości giełdowej z dnia

poprzedzającego wydanie wyroku) oraz oddalił powództwo o ustalenie, że

przysługuje mu prawo nieodpłatnego nabycia akcji. Zasądził również kwotę 2.000 zł

tytułem zwrotu kosztów procesu.

Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w L. wyrokiem z dnia

29 listopada 2001 r. oddalił apelacje obu pozwanych zaskarżające wyrok Sądu

Rejonowego w części zasądzającej kwotę 24.108 zł oraz orzekającej o kosztach

procesu.

Podstawę powyższego rozstrzygnięcia stanowił następujący stan faktyczny

sprawy przyjęty przez ten Sąd:

Powód,

zatrudniony

od

dnia

listopada

1980

r.

w

jednostkach

organizacyjnych państwowego przedsiębiorstwa użyteczności publicznej ”P.”, od

dnia

stycznia

1984

r.

rozpoczął

pracę

w

Ośrodku

Techniki

Optotelekomunikacyjnej w L. (OT.). Zatrudnienie to ustało z dniem 31 października

1991 r. na podstawie porozumienia stron, a od dnia 1 listopada 1991 r. powód

rozpoczął pracę w Przedsiębiorstwie Innowacji Technicznych „O.” – spółce z

ograniczoną odpowiedzialnością w L. Zmiana miejsca pracy była spowodowana

likwidacją dotychczasowej komórki organizacyjnej (OT.) i przejęciem zakresu jej

działalności przez spółkę „O.”. W szczególności zostały przejęte dotychczasowe

kontrakty dotyczące prac instalacyjnych zleconych do wykonania Ośrodkowi OT.

oraz sprzęt, pomieszczenia i wyposażenie służące dotychczas do prowadzenia

działalności przez ten Ośrodek, chociaż umowy najmu zostały zawarte później, tj.

21 listopada 1991 r. oraz 28 grudnia 1991 r. Ponadto zostali przejęci pracownicy

zajmujący się tą działalnością. Tak więc pozwana spółka przejęła zadania

poprzedniego zakładu pracy powoda (OT.) oraz jego składniki majątkowe, z którymi

było związane zatrudnienie pracowników. Wprawdzie zmiana miejsca pracy

powoda dokonała się formalnie wskutek rozwiązania stosunku pracy na mocy

porozumienia stron z poprzednim pracodawcą, jednak nastąpiła równocześnie z

przejęciem zadań i dokumentacji osobowej pracowników Ośrodka OT. przez spółkę

„O.”. W wyniku tych zmian Ośrodek OT. zaprzestał działalności. Został włączony do

struktury organizacyjnej T. P. S.A. Spółka ta w 1997 r. przystąpiła do nieodpłatnego

zbywania akcji pracownikom. W związku z tym jej Zarząd, działając w imieniu

Ministra Skarbu Państwa, wezwał uprawnione osoby do składania oświadczeń o

zamiarze nieodpłatnego nabycia akcji tej Spółki w terminie do dnia 8 lipca 1997 r.

Powód złożył oświadczenie o zamiarze nabycia akcji, lecz został pominięty przy

sporządzaniu listy osób uprawnionych do nieodpłatnego nabycia akcji. Wskutek

tego w dniu 30 lipca 1997 r. złożył reklamację, która jednak została rozpatrzona

negatywnie. Zdaniem pozwanej Spółki, rozwiązanie stosunku pracy powoda z

Ośrodkiem Techniki Optotelekomunikacyjnej w L. nie nastąpiło na podstawie art.

231 KP. Termin do składania oświadczeń o zamiarze nieodpłatnego nabycia akcji

upłynął z dniem 29 marca 1999 r., zaś prawo do nieodpłatnego nabycia akcji

wygasło z dniem 29 grudnia 1999 r. wobec zakończenia przez Ministra Skarbu

Państwa nieodpłatnego zbywania pracownikom akcji T. P. S.A. Z tym też dniem

wygasło uprawnienie powoda do nieodpłatnego nabycia akcji. Powód, zatrudniony

w Ośrodku Techniki Optotelekomunikacyjnej w charakterze radcy prawnego, miał

dziesięcioletni staż pracy w przedsiębiorstwie państwowym „P.”, które zostało

następnie sprywatyzowane, zaś ustanie jego stosunku pracy z Zakładem Osprzętu i

Narzędzi OT. w L. nastąpiło wskutek przejęcia tego Ośrodka wraz z pracownikami

przez spółkę „O.”, a także wraz z zadaniami (pracami) dotyczącymi budowy traktów

światłowodowych. Nowy pracodawca przejął również akta osobowe pracowników i

zapewnił im dotychczasowe warunki pracy i płacy, nawet w tych samych

pomieszczeniach. Przejął bowiem te pomieszczenia, a także sprzęt, narzędzia oraz

zlecenia na wykonanie robót.

Zdaniem Sądu Okręgowego, materiał dowodowy zebrany w sprawie i

dokonane na jego podstawie ustalenia wskazują jednoznacznie, że przejście

powoda S. C. do spółki „O.” nastąpiło w związku z przejęciem przez nią części

dotychczasowego zakładu pracy zatrudniającego powoda. Jest bowiem niesporne,

że spółce „O.” zostały przekazane te składniki majątkowe, które pozwalały

zatrudniać powoda i innych pracowników Ośrodka. Zostały także zawarte umowy

najmu dotyczące sprzętu, pomieszczeń i narzędzi. Wreszcie spółka „O.” przejęła

zadania w zakresie budowy traktów światłowodowych („kontakty związane z

pracami instalacyjnymi”). Rozwiązanie przez powoda stosunku pracy z dniem 31

października na mocy porozumienia stron i zawarcie umowy o pracę z nowym

pracodawcą nie przeczy wstąpieniu w stosunek pracy nowego pracodawcy w trybie

art. 231 k.p., gdyż dokonuje się to z mocy prawa, niezależnie od czynności

prawnych podjętych przez dotychczasowego i nowego pracodawcę. Poza tym na

przejście zakładu pracy lub jego części na nowego pracodawcę może się składać

szereg działań i zdarzeń rozciągających się w czasie.

W ocenie Sądu Okręgowego, powód był pracownikiem uprawnionym do

nieodpłatnego nabycia akcji, gdyż zgodnie z art. 36 ustawy z dnia 30 sierpnia 1996

r. o komercjalizacji i prywatyzacji przedsiębiorstw państwowych (Dz. U. Nr 118, poz.

561 ze zm.) w związku z art. 82 ust. 2 pkt 2 ustawy z dnia 23 listopada 1990 r. o

łączności (tekst jednolity: Dz. U. z 1995 r. Nr 117, poz. 564 ze zm.), za

uprawnionych pracowników uważa się również te osoby, które po przepracowaniu

10 lat w przedsiębiorstwie państwowym podlegającym prywatyzacji, zostały

przejęte przez inne zakłady pracy w trybie art. 231 KP. Jako podstawę prawną

odpowiedzialności Skarbu Państwa Sąd Okręgowy przyjął – za Sądem Rejonowym

– art. 417 k.c., natomiast co do odpowiedzialności pozwanej T. P. S.A. – przepis

art. 415 k.c. Podzielając więc pogląd prawny Sądu Rejonowego, Sąd drugiej

instancji w konsekwencji uznał, że skoro Skarb Państwa zlecił pozwanej Spółce

wykonanie

czynności

związanych

z

nieodpłatnym

nabyciem

akcji

przez

pracowników, to odpowiada za nieumieszczenie przez nią powoda na liście osób

uprawnionych do nieodpłatnego nabycia akcji oraz za nieuwzględnienie reklamacji

powoda. Postępowanie pozwanej Spółki wykazywało przy tym brak staranności i

dokładności w ocenie złożonych przez powoda dokumentów dotyczących jego

zatrudnienia. Efektem takiego postępowania było lakoniczne stwierdzenie, że

stosunek pracy powoda z poprzednim pracodawcą ustał w wyniku porozumienia

stron. Ten sam zarzut należy przypisać pozwanej Spółce w związku z art. 355 k.c.

Przepis ten wymagał od niej „staranności ogólnie wymaganej w stosunkach danego

rodzaju”. Nie ulega zaś wątpliwości, że staranności tej nie przejawiła.

Od wyroku Sądu Okręgowego w części oddalającej apelację Skarbu

Państwa złożył kasację jedynie Minister Skarbu Państwa. Jako podstawę kasacji

podał naruszenie prawa materialnego przez błędną wykładnię i niewłaściwe

zastosowanie art. 417 k.c. oraz art. 231 k.p. w związku z art. 82 ust. 2 pkt 2 ustawy

z dnia 23 listopada 1990 r. o łączności (jednolity tekst: Dz. U. z 1995 r. Nr 117, poz.

564 ze zm.) oraz w związku z art. 82 ust. 1 tej ustawy i art. 36 ust. 1 ustawy z dnia

30 sierpnia 1996 r. o komercjalizacji i prywatyzacji przedsiębiorstw państwowych

(Dz. U. Nr 118, poz. 561 ze zm.). Wniósł o zmianę zaskarżonego wyroku i

oddalenie powództwa w stosunku do Skarbu Państwa albo o uchylenie tego wyroku

i przekazanie sprawy Sądowi drugiej instancji do ponownego rozpoznania.

Według skarżącego, naruszenie art. 417 k.c. polegało na braku jakiejkolwiek

wykładni tego przepisu. Nie można bowiem uznać, że Sąd Okręgowy wypełnił

swoje zadanie, podzielając stanowisko prawne Sądu Rejonowego przyjmujące

jedynie to, że Skarb Państwa ponosi odpowiedzialność za szkody wyrządzone

przez

pozwaną

Spółkę,

gdyż

ona,

wykonując

czynności

związane

z

udostępnieniem akcji, działała na zlecenie Skarbu Państwa. W ocenie skarżącego

pogląd ten jest zresztą oczywiście błędny, gdyż – oprócz innych przesłanek –

wykonawcą zlecenia może być tylko indywidualnie oznaczona osoba fizyczna. W

ten sposób wypowiedział się Sąd Najwyższy w uchwale całej Izby Cywilnej z dnia

15 lutego 1971 r., III CZP 33/70 (OSNCP 1971 r. z. 4, poz. 59). Naruszenie art. 23 1

k.p. polegało natomiast na przyjęciu, że mimo formalnego rozwiązania stosunku

pracy powoda z Ośrodkiem Techniki Optotelekomunikacyjnej w L. na mocy

porozumienia stron i zawarcia nowej umowy ze spółką „O.”, Sąd Okręgowy uznał,

iż doszło do przejęcia dotychczasowego zakładu pracy powoda, a sam powód jest

osobą uprawnioną do nieodpłatnego nabycia akcji pozwanej Spółki T. P. S.A.

Takiemu

ustaleniu

przeczy

zebrany

w

sprawie

materiał

dowodowy.

W

szczególności z uzasadnienia zaskarżonego wyroku nie wynika, w jakiej dacie

przeszło mienie Ośrodka OT. do spółki „O.”, zaś umowy najmu i dzierżawy zawarte

między tymi jednostkami organizacyjnymi pochodzą z późniejszej daty niż

rozwiązanie umowy o pracę powoda z dotychczasowym pracodawcą i nawiązanie

stosunku pracy z pracodawcą nowym.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W przedmiotowej sprawie występują dwa zagadnienia, które wymagają

rozważenia w związku ze złożoną kasacją. Jedno z nich dotyczy odpowiedzialności

Skarbu Państwa wobec pracownika uprawnionego do nieodpłatnego nabycia akcji,

drugie zaś – możliwości zastosowania art. 231 k.p. w związku z art. 82 ust. 2 pkt 2

ustawy z dnia 23 listopada 1990 r. o łączności (jednolity tekst: Dz. U. z 1995 r. Nr

117, poz. 564 ze zm.), w brzmieniu nadanym ustawą z dnia 26 listopada 1998 r. o

zmianie ustawy o łączności (Dz. U. Nr 150, poz. 984).

1. Powód dochodzi odszkodowania z tytułu utraty prawa do nieodpłatnego

nabycia akcji, twierdząc, że odpowiedzialność za szkodę ponosi zarówno Skarb

Państwa – Minister Skarbu Państwa, jak i spółka T. P. S.A. – Ośrodek Techniki

Optotelekomunikacyjnej w L. Sądy obu instancji obciążyły odpowiedzialnością za

szkodę obojga pozwanych, przyjmując, że odpowiedzialność ich wynika z czynu

niedozwolonego,

wobec

czego,

stosownie

do

art.

§

k.c.,

jest

odpowiedzialnością solidarną.

Pozostawiając

chwilowo

na

uboczu

kwestię

podstawy

prawnej

odpowiedzialności pozwanych, należy stwierdzić, że słuszne jest stanowisko Sądu

Okręgowego przypisujące obu pozwanym rolę w powstaniu szkody odniesionej

przez powoda. Jednak odpowiedzialność Ministra Skarbu Państwa jest w

przedmiotowej sprawie odpowiedzialnością nie tylko za własne czyny, ale także za

te działania pozwanej Spółki, które zostały jej przez Ministra zlecone.

Według art. 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 1996 r. o komercjalizacji i

prywatyzacji przedsiębiorstw państwowych (Dz. U. Nr 118, poz. 561 ze zm.),

komercjalizacja polega na przekształceniu przedsiębiorstwa państwowego w

spółkę, przy czym jeżeli przepisy nie stanowią inaczej, spółka ta wstępuje we

wszystkie stosunki prawne, których podmiotem było przedsiębiorstwo państwowe,

bez względu na charakter prawny tych stosunków (ust. 1). Prywatyzacja natomiast

ma kilka postaci i może polegać między innymi na nabywaniu akcji lub udziałów

Skarbu Państwa w spółkach powstałych w wyniku komercjalizacji przez osoby inne

niż Skarb Państwa (ust. 2 pkt 1) bądź też na wniesieniu przedsiębiorstwa do spółki

(ust. 2 pkt 2 lit. b). Przepis art. 31a wymienionej ustawy stanowi, że w imieniu

Skarbu Państwa akcje zbywa minister właściwy do spraw Skarbu Państwa, zaś z

art. 36 wynika, że prawo do nieodpłatnego nabycia do 15% akcji spółki należących

do Skarbu Państwa przysługuje uprawnionym pracownikom na zasadach

wskazanych w tym przepisie (ust. 1). Zbycie akcji odbywa się w grupach

wyodrębnionych ze względu na okresy zatrudnienia uprawnionych pracowników w

komercjalizowanym przedsiębiorstwie państwowym i w spółce powstałej w wyniku

komercjalizacji tego przedsiębiorstwa państwowego (art. 36 ust. 4 ustawy).

Uprawnieni pracownicy (a także rolnicy i rybacy) mogą skorzystać z prawa do

nabycia akcji nieodpłatnie, o ile w ciągu sześciu miesięcy od dnia wpisania spółki

do rejestru złożą pisemne oświadczenie o zamiarze nabycia akcji. Niezłożenie

oświadczenia w powyższym terminie powoduje utratę prawa do nieodpłatnego

nabycia akcji (art. 38 ust. 1 ustawy). Prawo do nieodpłatnego nabycia akcji

powstaje po upływie trzech miesięcy od dnia zbycia przez Skarb Państwa

pierwszych akcji na zasadach ogólnych i wygasa z upływem dwunastu miesięcy od

dnia powstania tego prawa, a w pewnych sytuacjach – po trzech miesiącach od

upływu terminu na złożenie oświadczenia o zamiarze nabycia akcji (art. 38 ust. 2).

Ustawa o komercjalizacji i prywatyzacji przedsiębiorstw państwowych zdefiniowała

również w art. 2 pkt 5 pojęcie „uprawnieni pracownicy”. Objęła nim cztery grupy

osób, a wśród nich (w pierwszej kolejności) osoby będące w dniu wykreślenia z

rejestru komercjalizowanego przedsiębiorstwa państwowego pracownikami tego

przedsiębiorstwa lub osoby będące pracownikami przedsiębiorstwa państwowego

w dniu zawarcia umowy rozporządzającej przedsiębiorstwem przez jego wniesienie

do spółki (pkt 5 lit. a).

Jest okolicznością niesporną, że powód był zatrudniony w jednostkach

organizacyjnych państwowego przedsiębiorstwa użyteczności publicznej „P.”,

którego zasady działalności uregulowała ustawa z dnia 23 listopada 1990 r. o

łączności (jednolity tekst: Dz. U. z 1995 r. Nr 117, poz. 564 ze zm.). Ustawą z dnia

26 listopada 1998 r. o zmianie ustawy o łączności (Dz. U. Nr 150, poz. 984) został

zmieniony jej art. 82 dotyczący prawa pracowników do nieodpłatnego nabycia akcji.

W wyniku tej zmiany, stosownie do art. 82 ust. 2 pkt 2, „uprawnionymi

pracownikami” stały się także „osoby, które po przepracowaniu dziesięciu lat w P.

lub w spółce T. P. S.A. zostały przejęte przez inne zakłady pracy w trybie art. 231

Kodeksu pracy”. Z niespornych ustaleń dokonanych w sprawie wynika, że powód

przepracował ponad 10 lat (od 1 stycznia 1984 r. do 31 października 1991 r.) w

jednostkach

organizacyjnych

państwowego

przedsiębiorstwa

użyteczności

publicznej P., a od dnia 1 listopada 1991 r. rozpoczął pracę w Przedsiębiorstwie

Innowacji Technicznych „O.” – spółce z ograniczoną odpowiedzialnością w L., co

do którego Sądy obu instancji ustaliły, że przejęło ono w trybie art. 23 1 k.p. zadania

i mienie dotychczasowego pracodawcy powoda.

Na podstawie upoważnienia zawartego w art. 36 ust. 1 ustawy z dnia 30

sierpnia 1996 r. o komercjalizacji i prywatyzacji przedsiębiorstw państwowych

Minister Skarbu Państwa wydał w dniu 3 kwietnia 1997 r. rozporządzenie w sprawie

szczegółowych zasad podziału uprawnionych pracowników na grupy, ustalania

liczby akcji przypadających na każdą z tych grup oraz trybu nabywania akcji przez

uprawnionych pracowników (Dz. U. Nr 33, poz. 200). Analiza przepisów tego

rozporządzenia prowadzi do wniosku, że w procesie nieodpłatnego udostępniania

akcji obowiązki i czynności związane z tym procesem zostały podzielone między

Ministra

Skarbu

Państwa

(jako

reprezentanta

Skarbu

Państwa)

oraz

komercjalizowane przedsiębiorstwo państwowe i spółkę powstałą w wyniku

komercjalizacji

potwierdza

tego

status

przedsiębiorstwa.

właścicielski

Skarbu

Przede

wszystkim

Państwa

w

rozporządzenie

odniesieniu

do

akcji

przewidziany w art. 36 ust. 1 ustawy, postanawiając, że Minister Skarbu Państwa

zawiera w imieniu Skarbu Państwa umowę nieodpłatnego zbycia akcji z

uprawnionymi pracownikami (§ 10 ust. 1). Wcześniej jednak Minister ten,

niezwłocznie

po

sporządzeniu

aktu

komercjalizacji,

wzywa

uprawnionych

pracowników do składania oświadczeń o zamiarze nabycia akcji (§ 3 ust. 1 i § 4

ust. 1). Następnie dochodzi do ustalenia liczby uprawnionych pracowników na

podstawie ich oświadczeń złożonych w terminie określonym w art. 38 ust. 1 ustawy,

a gdy chodzi o osoby uprawnione wymienione w art. 82 ustawy z dnia 26 listopada

1998 r. o zmianie ustawy o łączności – także w terminie wskazanym w art. 2 tej

ustawy. Uprawnieni pracownicy nabywają akcje Skarbu Państwa w równiej liczbie

w ramach grupy wyodrębnionej ze względu na łączny okres zatrudnienia w

komercjalizowanym przedsiębiorstwie państwowym i w spółce powstałej w wyniku

komercjalizacji

tego

przedsiębiorstwa.

Ponieważ

zaliczenie

uprawnionych

pracowników do określonej grupy następuje na podstawie udokumentowanego

okresu zatrudnienia, do komercjalizowanego przedsiębiorstwa państwowego i

spółki powstałej w wyniku komercjalizacji należy obowiązek wydania zaświadczeń o

okresie zatrudnienia decydującym o zaliczeniu danego pracownika do odpowiedniej

grupy osób uprawnionych pod względem liczby akcji (§ 2 ust. 2). Również

uprawnieni pracownicy są obowiązani uzyskać i złożyć zaświadczenia o okresie

zatrudnienia mającym wpływ na zaliczenie ich do odpowiedniej grupy uprawnionych

(§ 8 ust. 3 i § 4 ust. 3).

Realizację prawa do nieodpłatnego nabycia akcji umożliwia osobom

uprawnionym wezwanie ich do złożenia oświadczeń w tym przedmiocie. Obowiązek

ten należy do Skarbu Państwa. Wezwania dokonuje się przez ogłoszenie w

dzienniku o zasięgu krajowym i w dzienniku lokalnym oraz przez wywieszenie

ogłoszenia w siedzibie spółki i we wszystkich jej zakładach lub oddziałach (§ 3 ust.

2). Sporządzenie list uprawnionych pracowników należy do spółki. Również do

spółki należy wywieszenie tych list (w tym samym dniu) w siedzibie spółki oraz we

wszystkich jej oddziałach i zakładach (§ 6 ust. 1), a ponadto rozpatrzenie reklamacji

dotyczących pominięcia osób uprawnionych na liście lub sprostowania danych

dotyczących

okresu

zatrudnienia

w

komercjalizowanym

przedsiębiorstwie

państwowym (§ 7 ust. 1). Rozpatrzenie reklamacji wyczerpuje tok postępowania

reklamacyjnego (§ 7 ust. 2). Ogłoszenie o przystąpieniu do nieodpłatnego zbywania

akcji należy do Ministra Skarbu Państwa (§ 9 ust. 1) na podstawie ostatecznej listy

uprawnionych

pracowników,

wskazującej

łączny

okres

zatrudnienia

w

przedsiębiorstwie państwowym do dnia jego komercjalizacji oraz w spółce

powstałej w wyniku tej komercjalizacji.

Jak z powyższego uregulowania wynika, treść zaświadczeń o zatrudnieniu

wydanych przez komercjalizowane przedsiębiorstwo państwowe oraz przez spółkę

powstałą w wyniku komercjalizacji tego przedsiębiorstwa (§ 8 ust. 6) ma istotny

wpływ na ustalenie ostatecznej listy pracowników uprawnionych do nabycia akcji (§

1 ust. 1 i § 9 ust. 1 pkt 2 i ust. 3).

W praktyce nieodpłatnego udostępniania akcji obserwuje się, że spółka, jako

pracodawca (lub były pracodawca), bardzo często wykonuje w imieniu Skarbu

Państwa czynności faktyczne na podstawie zlecenia udzielonego jej przez Ministra

Skarbu Państwa. Czynności te mają istotny wpływ na prawo pracownika do akcji.

Tak również było w rozpoznawanej sprawie. W dniu 23 lipca 1997 r. Minister

Skarbu Państwa zawarł z pozwaną Spółką umowę zlecenia, na mocy której

przekazał jej wykonanie niektórych czynności technicznych związanych z

nieodpłatnym udostępnieniem akcji uprawnionym pracownikom. Czynności te

objęły wezwanie - w imieniu Skarbu Państwa - uprawnionych pracowników (w

rozumieniu znowelizowanego art. 82 ustawy o łączności) do składania oświadczeń

o zamiarze nieodpłatnego nabycia akcji, a co więcej, także czynności w postaci

przyjmowania tych oświadczeń, ustalenia listy uprawnionych pracowników oraz

przyjmowania

i

uprawnionej

na

rozpatrywania

liście

(lub

reklamacji

sprostowania

dotyczących

danych

pominięcia

dotyczących

osoby

okresu

jej

zatrudnienia), które – w myśl przytoczonych wyżej przepisów rozporządzenia –

należały do pozwanej Spółki.

Z art. 38 ust. 4 ustawy z dnia 30 sierpnia 1996 r. oraz z § 10 ust. 1

rozporządzenia z dnia 3 kwietnia 1997 r. wynika, że nieodpłatne zbycie akcji

następuje w formie umowy, którą Minister Skarbu Państwa zawiera w imieniu

Skarbu Państwa z uprawnionym pracownikiem. W świetle tych przepisów jest więc

oczywiste, że na Skarb Państwa został nałożony ustawowy obowiązek zawarcia

umowy nieodpłatnego zbycia akcji. Co więcej, termin realizacji tego obowiązku

został jednoznacznie określony w art. 38 ust. 2 ustawy oraz w art. 1 i 2 ustawy z

dnia 26 listopada 1998 r. o zmianie ustawy o łączności. Tak więc z woli

ustawodawcy wyrażonej jednoznacznie w przepisach prawa powstał stosunek

zobowiązaniowy między Skarbem Państwa a uprawnionym pracownikiem, którego

treścią jest obowiązek zawarcia przez Skarb Państwa umowy nieodpłatnego zbycia

akcji, zaś konsekwencją zawinionego niewykonania tego obowiązku – roszczenie

uprawnionego pracownika o zawarcie umowy bądź też o odszkodowanie w razie

wygaśnięcia tego prawa z powodu niezawinionego przez pracownika upływu

terminu zawitego do złożenia oświadczenia o zamiarze nabycia akcji. Również w

orzecznictwie Sądu Najwyższego z ostatnich lat oraz w piśmiennictwie przyjmuje

się konsekwentnie, że nałożony na Skarb Państwa ustawowy obowiązek zawarcia

z osobą uprawnioną (uprawnionym pracownikiem) umowy nieodpłatnego zbycia

akcji stanowi zdarzenie cywilnoprawne, które jest źródłem powstania przede

wszystkim stosunku zobowiązaniowego, cywilnoprawnego, między Skarbem

Państwa

a

uprawnionym

odpowiedzialność

Skarbu

pracownikiem

(byłym

pracownikiem).

Państwa

szkody

związane

za

z

Tak

więc

utratą

przez

uprawnionego pracownika prawa do akcji jest odpowiedzialnością kontraktową (por.

glosę J.Brola do wyroku Sądu Najwyższego z dnia 6 sierpnia 1998 r., III ZP 24/98,

OSP 2000 r. nr 2, poz. 31, oraz następujące orzeczenia Sądu Najwyższego: wyrok

z dnia 12 września 2000 r., I PKN 529/00, OSNAPiUS 2002, nr 7, poz. 163, wyrok z

dnia 19 września 2001 r., I PKN 362/00, OSNAPiUS 2003 r. nr 4, poz. 97, wyrok z

dnia 13 kwietnia 2000 r., I PKN 563/99, OSNAPiUS 2001, nr 18, poz. 560, wyrok z

dnia 7 sierpnia 2002 r., I PKN 561/01, OSNAPiUS wkł. 2002 r., nr 5, poz. 7). Jej

podstawę prawną stanowi art. 471 k.c. Odpowiedzialności tej nie wyklucza

wykonywanie przez pozwaną Spółkę na podstawie umowy zlecenia (art. 750 k.c.)

niektórych czynności faktycznych związanych z nieodpłatnym udostępnianiem akcji.

W myśl bowiem art. 474 k.c., Skarb Państwa ponosi odpowiedzialność także za

osoby, z których pomocą zobowiązanie wykonuje, lub którym powierza wykonanie

tego zobowiązania w całości lub w części. Powierzenie zaś przez Ministra Skarbu

Państwa niektórych czynności faktycznych pozwanej Spółce nie miało charakteru

publicznoprawnego, lecz cywilnoprawny, co wyłączyło również odpowiedzialność

deliktową, a wraz z nią stosowanie art. 417 k.c.

Podsumowując dotychczasowe rozważania należy stwierdzić, że dla

przyjęcia odpowiedzialności Skarbu Państwa z tytułu nieprzeniesienia na rzecz

uprawnionego pracownika własności akcji wystarczy z jednej strony ustalenie tego

faktu w postępowaniu sądowym, z drugiej zaś – ustalenie, że pracownik dopełnił

formalności w postaci złożenia w ustawowym terminie oświadczenia o zamiarze

nabycia akcji oraz zaświadczenia o wymaganym okresie zatrudnienia. Oczywiście,

jest ponadto konieczne ustalenie normalnego związku przyczynowego między

niewykonaniem przez Skarb Państwa (jako dłużnika) jego zobowiązania a szkodą

odniesioną

przez

pracownika

będącego

wierzycielem.

Jest

to

więc

odpowiedzialność oparta na podstawie art. 471 k.c., której cechą charakterystyczną

jest domniemanie winy dłużnika. Od odpowiedzialności tej pozwany Skarb Państwa

mógłby się zwolnić, gdyby wykazał, że niewykonanie zobowiązania – polegające w

przedmiotowej sprawie na niezawarciu z powodem umowy zbycia akcji – było

następstwem okoliczności, za które Skarb Państwa nie ponosi odpowiedzialności.

Tego jednak pozwany Skarb Państwa nie wykazał w odniesieniu do powoda. W

konsekwencji więc Skarb Państwa bezzasadnie oparł kasację na podstawie

naruszenia art. 417 k.c.

Ze złożonej kasacji wynika, że Minister Skarbu Państwa określił w niej

wyraźnie granice zaskarżenia wyroku Sądu Okręgowego. Stwierdził mianowicie, że

kasacja dotyczy rozstrzygnięcia o oddaleniu jego apelacji. Przepis art. 393 11 § 1

KPC, po zmianie dokonanej ustawą z dnia 24 maja 2000 r., stanowi, że Sąd

Najwyższy rozpoznaje kasację w granicach zaskarżenia kasacją oraz jej podstaw.

Oznacza to, że ze względu na wskazane granice zaskarżenia wyrok Sądu

Okręgowego uprawomocnił się w stosunku do pozwanej Spółki. Ten stan rzeczy

zwalnia Sąd Najwyższy od szczegółowych rozważań na temat podstaw jej

odpowiedzialności. Niemniej należy zauważyć, że w rozporządzeniu z dnia 3

kwietnia 1997 r. w sprawie szczegółowych zasad podziału uprawnionych

pracowników na grupy, ustalania liczby akcji przypadających na każdą z tych grup

oraz trybu nabywania akcji przez uprawnionych pracowników zostały nałożone na

spółkę (powstałą w wyniku komercjalizacji przedsiębiorstwa państwowego)

określone obowiązki, w tym przyjęcie oświadczenia uprawnionego pracownika o

zamiarze nabycia akcji (§ 8 ust. 6), sporządzenie i wywieszenie listy uprawnionych

pracowników (§ 6 ust. 1), rozpatrzenie ich reklamacji dotyczących pominięcia na

liście lub sprostowania danych dotyczących okresu zatrudnienia (§ 7 ust. 1). Zatem

z wymienionego rozporządzenia wynika dla spółki określone zobowiązanie, które

powinna wykonać z należytą starannością – zgodnie z jego treścią i w sposób

uwzględniający cel społeczno-gospodarczy zobowiązania oraz zasady współżycia

społecznego. Dopiero niewykonanie przez spółkę tego zobowiązania powoduje

jego przekształcenie się w obowiązek świadczenia odszkodowawczego. Z

powyższej konstrukcji wynika więc, że odpowiedzialność spółki powstałej w wyniku

komercjalizacji

przedsiębiorstwa

państwowego

jest

odpowiedzialnością

kontraktową, określoną w art. 471 k.c., co jednak w pewnych sytuacjach nie

wyklucza dopuszczalności przypisania tej spółce odpowiedzialności z czynu

niedozwolonego na podstawie art. 415 k.c. (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia

12 września 2000 r., I PKN 529/00, OSNAPiUS 2002, nr 7, poz. 162).

Przedstawione rozważania pozwalają więc sformułować wniosek, że zarzut

kasacji dotyczący naruszenia art. 417 k.c. przez jego niewłaściwe zastosowanie

okazał się nietrafny.

2. Za nietrafny należało także uznać zarzut strony skarżącej dotyczący

naruszenia pozostałych przepisów prawa materialnego przedstawionych w kasacji.

Sądy obu instancji przyjęły, że powód spełnia wszystkie warunki do

nieodpłatnego nabycia akcji spółki T. P. S.A. przewidziane w art. 82 ust. 2 pkt 2

ustawy z dnia 23 listopada 1990 r. o łączności, w brzmieniu nadanym mu art. 1 pkt

2 ustawy z dnia 26 listopada 1998 r. o zmianie ustawy o łączności (Dz. U. Nr 150,

poz. 984) i Sąd Najwyższy pogląd ten akceptuje.

Przepis art. 82 ust. 2 pkt 2 stanowi, że

uprawnionymi pracownikami w

zakresie prawa do nieodpłatnego nabycia akcji T.P. S.A. są osoby, które po

przepracowaniu 10 lat w państwowym przedsiębiorstwie użyteczności Publicznej

„P.” (P.) lub w spółce T. P. S.A. zostały przejęte przez inne zakłady pracy w trybie

art. 231 KP. Oprócz tej grupy osób uprawnionych ustawa zmieniająca ustawę o

łączności wprowadziła jeszcze inne grupy, ustalając je np. według kryterium stażu

pracy w P. lub w spółce T. P. S.A. połączonego z określoną przyczyną rozwiązania

stosunku pracy (art. 82 ust. 2 pkt 1). Utrzymała więc nie tylko zasadę obowiązującą

w ustawie o komercjalizacji i prywatyzacji przedsiębiorstw państwowych, według

której uprawnionymi pracownikami są osoby będące w dniu przekształcenia

dokonanego na podstawie art. 76 ustawy o łączności pracownikami P. (art. 82 ust.

1), lecz także wprowadziła odstępstwa od tej zasady na rzecz osób, które w dniu

przekształcenia nie były wprawdzie pracownikami przedsiębiorstwa państwowego

P., lecz przepracowały w tym przedsiębiorstwie lub w spółce T. P. S.A. określony

ustawowo czas i albo zostały przejęte przez inne zakłady pracy w trybie art. 23 1 KP,

albo ich stosunek pracy ustał z przyczyn określonych ustawowo jako dopuszczalne

(przejście na emeryturę lub rentę lub z przyczyn określonych w art. 1 ust. 1 ustawy

z dnia 28 grudnia 1989 r. o szczegółowych zasadach rozwiązywania z

pracownikami stosunków pracy z przyczyn dotyczących zakładu pracy).

Sądy obu instancji ustaliły, że powód posiada dziesięcioletni okres pracy w

jednostkach

organizacyjnych

państwowego

przedsiębiorstwa

użyteczności

publicznej „P.” i okoliczność ta jest niesporna w sprawie. Ustaliły również, że od

dnia 1 listopada 1991 r. rozpoczął pracę w Przedsiębiorstwie Innowacji

Technicznych „O.” – spółce z o.o. w L., do której przeszedł w trybie art. 231 KP z

Ośrodka Techniki Optotelekomunikacyjnej (OT.) w L. Spółka „O.” przejęła bowiem

zakres działalności jednostki organizacyjnej (OT.) będącej dotychczas pracodawcą

powoda. W szczególności przejęła dotychczasowe kontrakty dotyczące prac

instalacyjnych, zleconych Ośrodkowi przez kontrahentów, weszła z dnia na dzień

(tj. już od 1 listopada 1991 r.) w posiadanie pomieszczeń, sprzętu i wyposażenia

służącego dotychczas do prowadzenia działalności przez ten Ośrodek, a także

faktycznie przejęła pracowników zajmujących się tą działalnością (wraz z ich aktami

osobowymi). Jak wynika z ustaleń dokonanych w sprawie, pracownicy – mimo

rozwiązania w drodze porozumienia stron dotychczasowych umów o pracę i

zawarcia umów o pracę z nowym pracodawcą – pozostali w tych samych

pomieszczeniach i na tych samych fizycznie stanowiskach roboczych, bez zmian w

zakresie warunków pracy i wynagrodzenia. Skoro zatem w świetle przytoczonych

ustaleń pozwana spółka przejęła zadania poprzedniego zakładu pracy powoda

(OT.) oraz jego mienie, z którym było związane zatrudnienie pracowników, a także

faktycznie przejęła pracowników, to uzasadniony jest wniosek, że dla powoda

zmiana pracodawcy nastąpiła na podstawie art. 23 1 KP. Przepis ten stanowi, że w

razie przejścia zakładu pracy lub jego części na innego pracodawcę staje się on

stroną w dotychczasowych stosunkach pracy. W

piśmiennictwie oraz w

orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjmuje się konsekwentnie, że na skutek

przejęcia części zakładu pracy przez inny podmiot, podmiot ten staje się

automatycznie pracodawcą pracowników, który byli związani z przejmowaną

częścią zakładu oraz że dla przejęcia zakładu pracy bądź jego części decydujące

znaczenie ma faktyczne przejęcie majątku i zadań, choćby dotychczasowy i

przejmujący pracodawca nie działali zgodnie dla osiągnięcia tego celu (por. wyrok z

dnia 29 sierpnia 1995 r., I PRN 38/95, OSNAPiUS 1996 r. z. 6, poz. 83 oraz wyrok

z dnia 2 października 1996 r., I PRN 72/96, OSNAPiUS 1997 r. z. 7, poz. 115).

Sądy obu instancji ustaliły również, że w dniach 21 listopada 1991 r. oraz 28

grudnia 1991 r. pozwana spółka „O.” zawarła formalne umowy najmu z Ośrodkiem

OT. dotyczące pomieszczeń, wyposażenia i sprzętu. Uznały jednak, że w świetle

innych okoliczności sprawy nie można tych zdarzeń traktować jako miarodajne dla

ustalenia daty przejścia ośrodka OT. na pozwaną spółkę. Pogląd ten jest słuszny.

Przepis art. 231 KP nie ustanawia warunków formalnych (w tym także tytułu

prawnego), od których spełnienia ma zależeć przejście zakładu pracy lub jego

części na innego pracodawcę. Poza tym nie zawsze owo przejście jest lub może

być jednym zdarzeniem. Również w rozpoznawanej sprawie przejście Ośrodka OT.

na stronę pozwaną było następstwem kilku zdarzeń, lecz pozostających z sobą w

związku i tworzących jedną całość. Najpierw bowiem nastąpiło przejęcie zadań i

kompetencji związanych z dotychczasową działalnością Ośrodka OT. oraz z

zawartymi przezeń kontraktami, następnie wejście w posiadanie pomieszczeń,

wyposażenia i sprzętu, faktyczne przejęcie pracowników (wraz z ich aktami

osobowymi) oraz zatrudnienie ich, wreszcie zawarcie formalnych umów najmu

pomieszczeń niezbędnych do prowadzenia działalności, stanowiące formalne

zakończenie procesu przejęcia części zakładu pracy, o którym stanowi art. 231 k.p.

Powód – mimo rozwiązania umowy w drodze porozumienia stron – podobnie jak

inni pracownicy, został w tym samym pomieszczeniu co dotychczas, wykonywał

nadal tę samą pracę i otrzymywał takie samo wynagrodzenie. W tej sytuacji

rozwiązanie umowy o pracę w drodze porozumienia stron, które nastąpiło w dniu 31

października 2001 r. , było bezprzedmiotowe.

Kończąc rozważania dotyczące problematyki art. 231 k.p. oraz art. 82 ustawy

o łączności (w jego nowym brzmieniu) należy podkreślić, że strona pozwana nie

oparła w ogóle kasacji na naruszeniu przepisów postępowania. Oznacza to, że ze

względu na treść art. 39311 § 1 k.p.c. Sąd Najwyższy był związany ustaleniami

dokonanymi w sprawie. W ramach zarzutu naruszenia prawa materialnego mógł

jedynie ocenić, czy ustalony w sprawie stan faktyczny został właściwie

zakwalifikowany jako przejście części zakładu pracy na innego pracodawcę. Z tego

zaś punktu widzenia nie można mieć żadnych zastrzeżeń co do prawidłowości

rozstrzygnięcia Sądu Okręgowego.

Z tych względów Sąd Najwyższy oddalił kasację jako pozbawioną

usprawiedliwionych podstaw (art. 39312 KPC).