Supreme Court dismissed appeal, ruling that the 2000 PKP privatization law lacks retroactive effect on pre-October 2000 terminations.

Sygn. akt I PK 278/02

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 2 marca 2004 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Józef Iwulski (przewodniczący)

SSN Roman Kuczyński

SSN Jadwiga Skibińska-Adamowicz (sprawozdawca)

Protokolant Dorota Białek

w sprawie z powództwa D. P., B. T., A. K.

przeciwko PKP SA Centrala - Zakładowi Gospodarowania Nieruchomościami w Ł.

o odprawę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw

Publicznych w dniu 2 marca 2004 r.,

kasacji powódek od wyroku Sądu Okręgowego - Sądu Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych w Ł.

z dnia 7 lutego 2002 r.,

oddala kasację.

Uzasadnienie

Powódki: […] żądały od PKP S.A. Zakładu Przewozów Pasażerskich z

siedzibą w Ł.zasądzenia tytułem odpraw pieniężnych następujących kwot: na rzecz

D. P. – 17.916,04 zł, B. T. – 18.374,27 zł, A. K. – 17.098,70 zł. Powódki dochodziły

tych odpraw na podstawie art. 49 ustawy z dnia 8

września 2000 r. o

komercjalizacji, restrukturyzacji i prywatyzacji przedsiębiorstwa państwowego

„Polskie Koleje Państwowe” (Dz. U. Nr 84, poz. 948 ze zm.).

Wyrokiem z dnia 15 listopada 2001 r. Sąd Rejonowy – Sąd Pracy w K.

uwzględnił powództwa wraz z odsetkami ustawowymi i kosztami postępowania.

Podstawę powyższego rozstrzygnięcia stanowiły następujące ustalenia faktyczne.

Powódka D. P. była zatrudniona w pozwanym Zakładzie od dnia 18 września 1973

r., B.T. – od dnia 1 września 1975 r., a A. K. – od dnia 1 września 1974 r. Zakład

ten, jako pracodawca, rozwiązał z powódkami stosunki pracy: z dniem 28 września

2000 r. D. P. i B. T., a z dniem 31 sierpnia 2000 r. – z A.K. Przyczyną tej decyzji

były zamiany organizacyjne połączone ze zmniejszeniem zatrudnienia. Z tytułu

tych

rozwiązań

powódki otrzymały rekompensaty pieniężne w wysokości

sześciomiesięcznego

wynagrodzenia

na

podstawie

Paktu

Gwarancji

Pracowniczych oraz odprawy w wysokości trzymiesięcznego wynagrodzenia na

podstawie ustawy z dnia 28 grudnia 1989 r. o szczególnych zasadach

rozwiązywania z pracownikami stosunków pracy z przyczyn dotyczących zakładu

pracy oraz o zmianie niektórych ustaw. Wysokości tych świadczeń nie

kwestionowały. W dniu 3 stycznia 2001 r. powódki wezwały stronę pozwaną do

zapłaty odpraw pieniężnych po 30.000 zł dla każdej z nich, pomniejszonych o

świadczenia pieniężne otrzymane na podstawie wskazanych wyżej tytułów. Strona

pozwana odmówiła wypłaty żądanych świadczeń, podnosząc, że wypłaciła już

rekompensaty i odprawy pieniężne oraz podkreśliła, iż ustawa z dnia 8 września

2000

r. o

komercjalizacji,

restrukturyzacji

i

prywatyzacji

przedsiębiorstwa

państwowego „Polskie Koleje Państwowe” zaczęła obowiązywać od dnia 27

października 2000 r., a więc po rozwiązaniu z powódkami umów o pracę. Sąd

Rejonowy ustalił ponadto, że wszystkie powódki w dniu rozwiązania z nimi

stosunków pracy miały stałe miejsce zamieszkania na obszarze powiatu K., w

którym stopa bezrobocia przez cały 2000 r. była większa od przeciętnej stopy

bezrobocia w kraju.

Sąd Rejonowy uznał, że roszczenia powódek są zasadne. Przepisy art. 48,

art. 49 i art. 50 ustawy z dnia 8 września 2000 r. określają katalog pozytywnych i

negatywnych

przesłanek,

przedmiotowego

od

świadczenia.

których

zależy

Powódki zaś

nabycie

uprawnienia

spełniały wszystkie

do

przesłanki

pozytywne przy jednoczesnym braku przesłanek negatywnych, gdyż nie spełniały

warunków umożliwiających uzyskanie prawa do emerytury, urlopu kolejowego lub

świadczenia przedemerytalnego. Sąd Rejonowy stwierdził ponadto, że stosunki

pracy z powódkami zostały rozwiązane z przyczyn organizacyjnych dotyczących

pozwanego zakładu, a ich zatrudnienie w nim trwało dłużej niż 5 lat. Wykładnia

gramatyczna art. 48 wymienionej ustawy nie pozostawia wątpliwości co do tego, że

odprawa pieniężna przysługuje pracownikom, z

którymi rozwiązanie

stosunku

pracy nastąpiło w okresie od dnia 1 stycznia 2000 r. do 31 grudnia 2002 r., a nie od

dnia wejścia w życie ustawy, tj. od 27 października 2000 r., gdyż w przeciwnym

wypadku ustawodawca inaczej określiłby okres, w którym rozwiązanie stosunku

pracy z przyczyn dotyczących zakładu pracy uprawniałoby do jednorazowej

odprawy

pieniężnej.

Wysokość

zasądzonych

na

rzecz

powódek

odpraw

pieniężnych stanowi różnicę między otrzymanymi przez nie świadczeniami (tj.

odprawą z ustawy z dnia 28 grudnia 1989 r. i rekompensatą z Paktu Gwarancji

Pracowniczych) a kwotą 30.000 zł ustaloną ustawowo dla tych powiatów, w których

stopa bezrobocia w dniu rozwiązania stosunku pracy z pracownikiem jest wyższa

niż przeciętna stopa bezrobocia w kraju.

Od powyższego wyroku apelację złożyła strona pozwana, zarzucając

naruszenie prawa materialnego, tj. art. 48, art. 49 i art. 50 wskazanej wyżej ustawy

wskutek przyjęcia, że powódkom przysługuje odprawa pieniężna na podstawie jej

art. 49 ust. 1.

Wyrokiem z dnia 7 lutego 2002 r. Sąd Okręgowy – Sąd Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych w Ł. zmienił w ten sposób zaskarżony wyrok, że oddalił powództwo.

Podkreślił, że stosunki pracy łączące strony ustały z przyczyn organizacyjnych

dotyczących zakładu pracy przed wejściem w życie ustawy. Natomiast art. 48 i art.

49 ustawy dotyczą „pracowników”, a więc osób zatrudnionych w dniu jej wejścia

życie. Sąd Okręgowy nie zgodził się ze stanowiskiem Sądu Rejonowego, że

wykładnia gramatyczna art. 48 ustawy wskazuje na objęcie nim pracowników, z

którymi rozwiązanie stosunku pracy nastąpiło w okresie od dnia 1 stycznia 2000 r.

do dnia 31 grudnia 2002 r. Wprawdzie art. 5 ustawy z dnia 20 lipca 2000 r. o

ogłaszaniu aktów normatywnych i niektórych innych aktów prawnych (Dz. U. Nr 62,

poz.

718)

dopuszcza

nadanie

aktowi

normatywnemu

wstecznej

mocy

obowiązującej, niemniej gdyby to było zamiarem ustawodawcy, to określiłby w art.

48 i art. 49 ustawy datę, od której rozwiązanie z pracownikiem stosunku pracy z

przyczyn dotyczących zakładu pracy rodziłoby prawo do odprawy pieniężnej. W tej

sytuacji sformułowanie zawarte w art. 48 ustawy z dnia 8 września 2000 r. o

komercjalizacji, restrukturyzacji i prywatyzacji przedsiębiorstwa państwowego

„Polskie Koleje Państwowe”, iż prawo do jednorazowej odprawy pieniężnej mają

pracownicy, z którymi rozwiązanie stosunku pracy nastąpiło w latach 2000 – 2002 z

przyczyn dotyczących zakładu pracy, odnosi się tylko do sytuacji, gdy rozwiązanie

stosunku pracy nastąpiło z wyżej wskazanych przyczyn w 2000 r., ale po wejściu w

życie cytowanej wyżej ustawy

Kasację od powyższego wyroku złożyły powódki, zaskarżając go w całości.

Zarzuciły naruszenie prawa materialnego przez niewłaściwe zastosowanie art. 48,

art. 49 ust. 1 oraz art. 50 ust. 1 ustawy będące skutkiem błędnego przyjęcia, że

prawo do jednorazowej odprawy pieniężnej mają pracownicy, z którymi rozwiązanie

stosunku pracy nastąpiło w latach 2000 – 2002, ale dopiero od chwili wejścia w

życie ustawy. Powódki wniosły o

zmianę zaskarżonego wyroku przez zasądzenie

na ich rzecz od strony pozwanej kwot określonych w pozwie wraz z odsetkami od

dnia 22 stycznia 2001 r. i kosztami postępowania w sprawie.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Kasacja nie zasługuje na uwzględnienie.

Przepis art. 48 ustawy z dnia 8 września 2000 r. o komercjalizacji,

restrukturyzacji i prywatyzacji przedsiębiorstwa państwowego „Polskie Koleje

Państwowe” stanowi, że pracownicy PKP i PKP SA, z którymi rozwiązanie

stosunków pracy nastąpiło w latach 2000 – 2002 z przyczyn dotyczących zakładu

pracy, a którzy nie spełniają warunków umożliwiających uzyskanie prawa do

emerytury, urlopu kolejowego lub świadczenia przedemerytalnego, mają prawo do

jednorazowej odprawy pieniężnej. Prezentowana przez powódki interpretacja

powyższego przepisu mogłaby wprawdzie sugerować tezę, że użyte określenie

„pracownicy, z którymi rozwiązanie stosunku pracy nastąpiło w latach 2000 –2002”,

oznacza pracowników zwolnionych w okresie od 1 stycznia 2000 r. do 31 grudnia

2002 r., lecz z samego tylko brzmienia przepisu nie można wyprowadzać wniosku,

że dotyczy on także zwolnień dokonanych przed dniem wejścia w życie ustawy, tj.

przed dniem 27 października 2001 r., skoro nie ma w przepisie żadnych

wskazówek upoważniających do takiego wniosku. Pomijając bowiem określenie

daty rozwiązania stosunków pracy w latach (2000 – 2002), przepis posługuje się

określeniem „pracownicy”, co oznacza, że chodzi w nim o osoby, które w dniu

wejścia w życie ustawy łączył z PKP stosunek pracy. Również wyrażenie

„nastąpiło” (dotyczące rozwiązania stosunku pracy) nie przesądza o zastosowaniu

ustawy do stanów sprzed jej wejścia w życie, skoro ustawa miała mieć i miała

zastosowanie do stanów przyszłych. Przede wszystkim zaś ani z art. 48, ani z

innych przepisów ustawy nie wynika wsteczne działanie ustawy. Przeciwnie, art. 83

ustawy stanowi, że ustawa wchodzi w życie po upływie 14 dni od dnia ogłoszenia,

z wyjątkiem przepisów, które wchodzą w życie w terminie późniejszym (nie dotyczy

to art. 48 – 50 ustawy). Wreszcie, pracownicy PKP, z którymi stosunki pracy zostały

rozwiązane

w

związku

ze

zmniejszeniem

zatrudnienia

na

zasadach

obowiązujących przed wejściem w życie ustawy, otrzymali odprawę pieniężną

według ustawy z dnia 28 grudnia 1989 r. o szczególnych zasadach rozwiązywania

z pracownikami stosunków pracy z przyczyn dotyczących zakładu pracy oraz

rekompensatę na podstawie Paktu Gwarancji Pracowniczych. Brak jest zatem

logicznego argumentu, który by uzasadniał przyznanie tym pracownikom jeszcze

dodatkowo jednorazowej odprawy pieniężnej, przewidzianej w art. 48 dla osób,

które zostały zwolnione z pracy w PKP, począwszy od dnia 27 października 2000 r.

Gdyby przyjąć przeciwny punkt widzenia, to pracownicy zwolnieni w okresie od 1

stycznia do 26 października 2003 r. byliby niesłusznie uprzywilejowani zarówno w

stosunku do tych, którzy zostali zwolnieni z pracy przed dniem 1 stycznia 2000 r.,

jak i od dnia wejścia w życie ustawy.

Kwestia interpretacji art. 48 i art. 49 ustawy nasuwała wiele wątpliwości i była

niejednolicie rozstrzygana w orzecznictwie. Rozbieżność ta wymagała usunięcia.

Nastąpiło to w uchwale składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 14

stycznia 2004 r., III PZP 11/03, przyjmującej, że: „prawo do jednorazowej odprawy

pieniężnej określonej w art. 48 i art. 49 ustawy z dnia 8 września 2000 r.

o

komercjalizacji, restrukturyzacji i prywatyzacji przedsiębiorstwa państwowego

„Polskie Koleje Państwowe” (Dz. U. Nr 84, poz. 948 ze zm.) przysługuje tylko

pracownikom, z którymi rozwiązanie stosunku pracy nastąpiło po dniu wejścia życie

ustawy”.

W uzasadnieniu uchwały – poza argumentami przyjętymi przez skład

orzekający w przedmiotowej sprawie – Sąd Najwyższy w powiększonym składzie

podniósł, że interpretacja art. 48 i art. 49 ustawy powinna uwzględniać także

brzmienie art. 83 tej ustawy oraz zasadę niedziałania prawa wstecz. Art. 83

stanowi, że ustawa wchodzi w życie po upływie 14 dni od dnia ogłoszenia, z

wyjątkiem przepisów w niej wskazanych. Nie należą do nich art. 48 i art. 49 ustawy.

Zatem logiczny wydaje się być wniosek, że ustawodawcy chodziło o rozwiązania

stosunków pracy, które nastąpiły nie wcześniej niż 27 października 2000 r. Za

powyższym rozumieniem intencji ustawodawcy przemawiają również wnioski

wypływające z zasady niedziałania prawa wstecz. Przepis art. 3 k.c. zasadę tą

potwierdza, stanowiąc, że ustawa nie ma mocy wstecznej, chyba że wynika to z jej

brzmienia lub celu. Oznacza to, że akt prawny wchodzi w życie z dniem jego

ogłoszenia. Co prawda, w przepisach wprowadzających może być oznaczona inna

data wejścia w życie całego aktu prawnego lub poszczególnych jego przepisów,

lecz problem wstecznego działania prawa mógłby powstać dopiero wówczas, gdyby

ustawa określiła wcześniejszą datę swego obowiązywania niż data publikacji. Tego

rodzaju sytuacja nie występuje jednak w ustawie z dnia 8 września 2000 r. Treść

art. 83 jest bowiem jednoznaczna. Tym samym rozważania nad brzmieniem i celem

ustawy w płaszczyźnie wstecznego działania jej niektórych przepisów są zbędne.

Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 14 stycznia 2004r., III PZP 11/03,

podkreślił również, że zwolnienia z przyczyn ekonomicznych następowały w PKP

także przed wejściem w życie ustawy, a zatem bez związku z komercjalizacją i

prywatyzacją, choć w związku z podzielonym na etapy programem restrukturyzacji

Polskich Kolei Państwowych jako przedsiębiorstwa państwowego. Świadczą o tym

choćby kolejne pakty gwarancji pracowniczych, w tym także ostatni – z dnia 19

marca 1998 r. Pakt ten kształtował korzystniej uprawnienia pracowników

zwalnianych z pracy z przyczyn dotyczących zakładu pracy niż przepisy

powszechnie obowiązujące, wprowadzając między innymi dodatkowe świadczenie

– rekompensatę pieniężną. Obowiązywał on do 26 października 2000 r., tj. do dnia

poprzedzającego wejście ustawy z życie. Logicznie i funkcjonalnie rzecz biorąc,

przepisy ustawy zastępują jego postanowienia w przedmiocie preferencji w

ukształtowaniu prawa do świadczeń z tytułu rozwiązania stosunków pracy z

przyczyn dotyczących pracodawcy. Stanowi to istotny argument przeciwko

nadawaniu art. 48 i art. 49, jak i innym przepisom rozdziału 8 ustawy, „mocy

wstecznej”. Ponadto objęcie tą regulacją pracowników, z którymi stosunki pracy

zostały rozwiązane przed rozpoczęciem komercjalizacji, między 1 stycznia a 26

października 2000 r., pominięcie zaś wszystkich tych, z którymi stosunki pracy

zostały rozwiązane z takich samych przyczyn przed 1 stycznia 2000 r., można by

zakwestionować w aspekcie zasady równego traktowania pracowników. Wreszcie

Sąd Najwyższy podejmujący uchwałę stwierdził, że problemy występujące na tle

wykładni art. 48 i art. 49 ustawy wymagają uwzględnienia art. 216 Konstytucji.

Zgodnie z tym przepisem, „środki finansowe na cele publiczne są gromadzone i

wydatkowane w sposób określony w ustawie”. Tego rodzaju postanowienie

wymaga więc ścisłej, restryktywanej wykładni przepisów ustawy z dnia 8 września

2000 r., ograniczającej dodatkowe uprawnienia pracowników do świadczeń nie

wynikających wyraźnie z tej ustawy.

Sąd Najwyższy w składzie rozpoznającym sprawę powódek nie znalazł

podstaw do odstąpienia od stanowiska zajętego przez skład powiększony Sądu

Najwyższego w uchwale z dnia 14 grudnia 2003 r., III PZP 11/03, wobec czego

stosownie

do

art.

39312

usprawiedliwionych podstaw.

k.p.c.

oddalił

kasację

jako

niezawierającą