I PK 277/02 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt I PK 277/02

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 2 marca 2004 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Józef Iwulski (przewodniczący)

SSN Roman Kuczyński

SSN Jadwiga Skibińska-Adamowicz (sprawozdawca)

Protokolant Dorota Białek

w sprawie z powództwa D. M.

przeciwko PKP SA w Warszawie Zakładowi Infrastruktury Kolejowej w G. w

likwidacji

o zapłatę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw

Publicznych w dniu 2 marca 2004 r.,

kasacji pozwanego od wyroku Sądu Okręgowego - Sądu Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych w G.

z dnia 23 kwietnia 2002 r., sygn. akt VII Pa …/02,

1. zmienia zaskarżony wyrok w ten sposób, że zmienia wyrok

Sądu Rejonowego - Sądu Pracy w M. z dnia 22 lutego 2002 r., IV

P …/02, w ten sposób, że oddala powództwo;

2. nie obciąża powódki obowiązkiem zwrotu stronie pozwanej

kosztów procesu.

Uzasadnienie

Sąd Rejonowy-Sąd Pracy w M. wyrokiem z dnia 22 lutego 2002 r. zasądził

od Polskich Kolei Państwowych S.A. – Zakładu Infrastruktury Kolejowej w G. (w

likwidacji) na rzecz D. M. kwotę 19.245 zł wraz z odsetkami ustawowymi i oddalił

powództwo o zapłatę kwoty 10.755 zł. Podstawę powyższego rozstrzygnięcia

stanowiły następujące ustalenia faktyczne:

Powódka

była zatrudniona w pozwanym Przedsiębiorstwie od dnia 15

sierpnia 1978 r. i pracowała na różnych stanowiskach; ostatnio jako starszy

referendarz w sekcji inżynierii ruchu w M. W dniu 25 kwietnia 2000 r. pracodawca

dokonał jej wypowiedzenia umowy o pracę ze skutkiem na 31 października 2000 r.

z przyczyn ekonomiczno-organizacyjnych. Na prośbę powódki z dnia 25 kwietnia

2000 r. pracodawca skrócił okres wypowiedzenia do jednego miesiąca, wobec

czego stosunek pracy rozwiązał się z dniem 31 maja 2000 r. W związku z

przyczyną wypowiedzenia umowy o pracę pracodawca wypłacił powódce

trzymiesięczną odprawę według zasad określonych w ustawie z dnia 28 grudnia

1989 r. o szczególnych zasadach rozwiązywania z pracownikami stosunków pracy

z

przyczyn

dotyczących

zakładu

sześciomiesięczną rekompensatę z

pracy

w

kwocie

4.095,90

zł

oraz

Paktu Gwarancji Pracowniczych w kwocie

6.659,10 zł, ponadto powódka otrzymała odszkodowanie za skrócony okres

wypowiedzenia w kwocie 6.820,50 zł.

Sąd Rejonowy uznał, że strona pozwana zrealizowała wszystkie świadczenia

należne powódce według przepisów obowiązujących w dniu rozwiązania umowy.

Nie wypłaciła natomiast odprawy pieniężnej przewidzianej w art. 48-50 ustawy z

dnia 8 września 2000 r. o komercjalizacji, restrukturyzacji i prywatyzacji

przedsiębiorstwa państwowego „Polskie Koleje Państwowe”, chociaż po stronie

powódki

nie

było

przeszkód

po

temu.

Nie

spełniła

bowiem

warunków

pozwalających uzyskać prawo do emerytury, urlopu kolejowego lub świadczenia

przedemerytalnego, a one wyłączały prawo do odprawy. Zdaniem Sądu pierwszej

instancji występują w sprawie przesłanki do przyznania powódce prawa do

jednorazowej odprawy pieniężnej, gdyż nie nabyła prawa do wymienionych wyżej

świadczeń, a spełniła warunek co najmniej pięcioletniego zatrudnienia u

pracodawców wskazanych w art. 50 ustawy, do których zalicza się także pozwaną

Spółkę PKP. Ponadto umowa o pracę została z powódką rozwiązana z przyczyn

dotyczących zakładu pracy. Gdy chodzi o wysokość odprawy, to ze względu na

stałe miejsca zamieszkania powódki, znajdujące się na obszarze kraju, w którym

jest większa niż przeciętna stopa bezrobocia, wynosi ona 30.000 zł. Ponieważ

jednak pracodawca wypłacił powódce z tytułu rozwiązania umowy o pracę inne

(wymienione wcześniej) świadczenia, to było dopuszczalne zasądzenie tylko

różnicy między nimi a kwotą 30.000 zł. Różnica ta wynosi 19.245 zł. Sąd Rejonowy

podkreślił, że ustawa z dnia 8 września 2000 r. objęła swoją regulacją wszystkich

pracowników zwalnianych w latach 2000-2002, jak stanowi jej art. 48. Gdyby wolą

ustawodawcy

było

przyznanie

odprawy

pieniężnej

jedynie

pracownikom

zwolnionym w okresie od dnia wejścia w życie ustawy, to niewątpliwie znalazłby się

przepis zawierający takie postanowienie. Uznając zatem, że roszczenie powódki w

kwocie 19.245 zł stało się wymagalne od dnia 28 października 2000 r., Sąd

Rejonowy zasądził na jej rzecz odsetki ustawowe począwszy od tej daty.

Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w G.wyrokiem z dnia

23 kwietnia 2002 r. oddalił apelację strony pozwanej, zarzucającą naruszenie

przepisów art. 48, art. 49 i art. 83 ustawy z dnia 8 września 2000 r. i kwestionującą

zasądzenie na rzecz powódki jednorazowej odprawy pieniężnej.

Sąd drugiej instancji uznał, że wystąpiły w sprawie przesłanki do zasądzenia

spornego świadczenia, mimo że z przepisów ustawy nie wynika termin wejścia w

życie jej art. 48 i art. 49. Wykładnia językowa prowadzi bowiem do wniosku, że nie

można ograniczyć zastosowania ustawy do tych pracowników, z którymi

pracodawcy rozwiązali umowy o pracę w czasie od dnia 27 października 2000 r.,

czyli od dnia wejścia w życie ustawy, do dnia 31 grudnia 2002 r. Sama ustawa

odwołuje się w art. 48 i art. 49 do okresu lat 2000-2002, zatem przyjęcie innego

okresu byłoby niczym nieuzasadnione. Zatem wyrok Sądu Rejonowego należało

ocenić jako zgodny z prawem.

W kasacji od powyższego wyroku strona pozwana zarzuciła naruszenie

prawa materialnego polegające na błędnej wykładni i niewłaściwym zastosowaniu

art. 83, art. 48 i art. 49 ustawy z dnia 8 września 2000 r. o komercjalizacji,

restrukturyzacji i prywatyzacji przedsiębiorstwa państwowego „Polskie Koleje

Państwowe” (Dz. U. Nr 84, poz. 948) oraz art. 3 k.c. Wniosła o zmianę

zaskarżonego wyroku przez oddalenie powództwa oraz o zasądzenie kosztów

postępowania w sprawie.

Strona skarżąca podkreśliła, że zgodnie z art. 83 wymienionej ustawy,

weszła ona w życie (z pewnymi wyjątkami) z dniem 27 października 2000 r. Z jej

przepisów nie wynika przy tym, że ustawodawca przypisał jej bądź niektórym jej

postanowieniom działanie wsteczne. Zatem zgodnie z art. 3 k.c. w związku z art.

300 k.p., do czynności prawnych dokonanych przed dniem wejścia w życie ustawy

należy stosować przepisy dotychczasowe. Zasadą bowiem jest, że prawo nie działa

wstecz. Tak więc sam ustawodawca stwierdził, że moc obowiązująca art. 48 nie

rozpocznie się wcześniej niż data wejścia ustawy w życie. Niedopuszczalna jest

natomiast interpretacja rozszerzająca przepisów prawnych będących wyrazem

zasady nieretroakcji. Zdaniem strony skarżącej, gdyby z przepisów ustawy

nawiązujących do „rozwiązania stosunków pracy w latach 2000-2002” wywodzić

argumenty przemawiające za tym, że prawo do jednorazowej odprawy pieniężnej

przysługuje z tytułu rozwiązania stosunku pracy w którymkolwiek dniu wskazanego

okresu, to trzeba by także przyjąć, że na mocy art. 51 ustawy pracodawcy są

obowiązani do wstecznego udzielenia pracownikom urlopów kolejowych, co jest

niemożliwe do przyjęcia. Z tych względów objęcie hipotezą normy prawnej zawartej

w art. 48 i art. 49 ustawy wszystkich pracowników, z którymi rozwiązanie stosunków

pracy nastąpiło w czasie od 1 stycznia do 26 października 2000 r., stanowi

nadużycie prawa.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Jest w sprawie niesporne, że stosunek pracy z powódką został rozwiązany w

dniu 31 maja 2000 r. w związku z restrukturyzacją przedsiębiorstwa państwowego

PKP oraz koniecznością zmniejszenia zatrudnienia z przyczyn dotyczących zakładu

pracy. Były to więc przyczyny, które mieściły się w normie art. 1 ust. 1 ustawy z

dnia 28 grudnia 1989 r. o szczególnych zasadach rozwiązywania z pracownikami

stosunków pracy z przyczyn dotyczących zakładu pracy oraz o zmianie niektórych

ustaw (Dz. U. z 1990 r. Nr 4, poz. 19 ze zm.). W związku z tym strona pozwana,

realizując prawo powódki do trzymiesięcznej odprawy pieniężnej przewidziane w

art. 8 ustawy, wypłaciła jej kwotę 4.095,90 zł. W dniu rozwiązania stosunku pracy

obowiązywał również u strony pozwanej Pakt Gwarancji Pracowniczych i na jego

podstawie powódka otrzymała sześciomiesięczną rekompensatę w kwocie

6.659,10 zł. Pracodawca odmówił natomiast wypłacenia jednorazowej odprawy

pieniężnej określonej w art. 48 i art. 49 ustawy z dnia 8 września 2000 r. o

komercjalizacji, restrukturyzacji i prywatyzacji przedsiębiorstwa państwowego

„Polskie Koleje Państwowe” (Dz. U. Nr 84, poz. 948 ze zm.), uznając, że ustawa ta

ma zastosowanie do stosunków pracy rozwiązanych począwszy od dnia wejścia jej

w życie, czyli od 27 października 2000 r. Zdaniem pracodawcy, jego stanowisko

znajduje dodatkowe oparcie w art. 83 ustawy, który przyjął dzień 27 października

2000 r. jako początkową datę stosowania ustawy. Sądy orzekające w sprawie

uznały natomiast, że przy rozstrzyganiu o prawie do jednorazowej odprawy

pieniężnej decydujące znaczenie należy przypisać sformułowaniu zawartemu w art.

48 i art. 49, iż „pracownicy, z którymi w latach 2000-2002 zostały rozwiązane

stosunki pracy, mają prawo...” Spór w sprawie dotyczy zatem kwestii wykładni art.

48, art. 49 i art. 83 ustawy, także w związku z art. 3 k.c.

Odnosząc się do powyższego zagadnienia trzeba zaznaczyć, że było ono

niejednolicie rozstrzygane zarówno przez sądy pracy, jak i przez Sąd Najwyższy.

Rozbieżność ta wymagała usunięcia. Nastąpiło to w uchwale składu siedmiu

sędziów Sądu Najwyższego z dnia 14 stycznia 2004 r., III PZP 11/03 (do tej pory

nieopubllikowana), przyjmującej, że „prawo do jednorazowej odprawy pieniężnej

określonej w art. 48 i art. 49 ustawy z dnia 8 września 2000 r. o komercjalizacji,

restrukturyzacji i prywatyzacji przedsiębiorstwa państwowego „Polskie Koleje

Państwowe” (Dz. U. Nr 84, poz. 948 ze zm.) przysługuje tylko pracownikom, z

którymi rozwiązanie stosunku pracy nastąpiło po dniu wejścia ustawy w życie”.

Sąd Najwyższy w składzie rozpoznającym sprawę powódki D. M. przeciwko

PKP S.A. – Zakładowi Infrastruktury Kolejowej (w likwidacji) w G. nie znajduje

podstaw do niepodzielenia poglądu wyrażonego w uchwale. Przeciwnie, argumenty

płynące z zastosowanych metod wykładni przepisów wchodzących w rachubę w

przedmiotowej sprawie zasługują w pełni na aprobatę.

Sąd Najwyższy w wymienionej uchwale przyjął więc, że wprawdzie

argumenty językowe (brzmienie przepisu) przemawiają na rzecz tezy, iż

jednorazowa odprawa pieniężna przewidziana w art. 48 przysługuje każdemu

pracownikowi zwolnionemu z pracy w 2000 r., tj. po 31 grudnia 1999 r., gdyż

przepisy rozdziału 8 ustawy zatytułowanego „Restrukturyzacja zatrudnienia”

przewidują szczególne świadczenia dla pracowników, z którymi rozwiązanie

stosunku pracy „nastąpiło” (art. 48), albo z którymi stosunek pracy „został

rozwiązany” (art. 49) w latach 2000-2002 z przyczyn dotyczących zakładu, jednak –

wbrew pozorom – brzmienie tych przepisów nie jest jednoznaczne. Jeżeli bowiem

uwzględnić treść art. 83 ustawy, stanowiącego, że ustawa wchodzi w życie po

upływie 14 dni od dnia ogłoszenia (z wyjątkiem przepisów, do których nie należą

art. 48 i art. 49 ustawy), to logiczny wydaje się być wniosek, że ustawodawcy

chodziło o te rozwiązania stosunków pracy, które nastąpiły nie wcześniej niż przed

27 października 2000 r. Za powyższym rozumieniem intencji ustawodawcy

przemawiają również wnioski wynikające z zasady niedziałania prawa wstecz.

Przepis art. 3 k.c. zasadę tę potwierdza, stanowiąc, że ustawa nie ma mocy

wstecznej, chyba że to wynika z jej brzmienia lub celu. Oznacza to, że akt prawny

wchodzi w życie

z dniem jego ogłoszenia. Co prawda, w przepisach

wprowadzających może być oznaczona inna data wejścia w życie całego aktu

prawnego lub poszczególnych jego przepisów, lecz problem wstecznego działania

prawa mógłby powstać dopiero wówczas, gdyby ustawa określiła wcześniejszą

datę swego obowiązywania niż data publikacji. Tego rodzaju sytuacja nie występuje

jednak w ustawie z dnia 8 września 2000 r. Treść art. 83 jest bowiem

jednoznaczna. Tym samym rozważania nad brzmieniem i celem ustawy w

płaszczyźnie wstecznego działania jej niektórych przepisów są zbędne.

Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 14 stycznia 2004 r., III PZP 11/03,

podkreślił również, że uprawnienia przewidziane w rozdziale 8 ustawy łączą się z

komercjalizacją i restrukturyzacją przedsiębiorstwa państwowego „Polskie Koleje

Państwowe” i nie mogą przypadać na czas poprzedzający te procesy.

Restrukturyzacja zatrudnienia to etap następujący po komercjalizacji PKP, czyli po

przekształceniu przedsiębiorstwa państwowego w jednoosobową spółkę akcyjną

Skarbu Państwa. Pogląd przeciwny byłby uprawniony tylko wówczas, gdyby

oderwać restrukturyzację zatrudnienia od celów ustawy i przyjąć, że celem regulacji

zawartej w rozdziale 8 jest zagwarantowanie takich samych uprawnień wszystkim

pracownikom zwalnianym z pracy w PKP z przyczyn dotyczących pracodawcy, a

zatem także wyrównanie poziomu osłon finansowych dla zwalnianych z pracy

pracowników w różnych okresach restrukturyzacji. Taka teza nie jest zasadna.

Zwolnienia z przyczyn ekonomicznych następowały w PKP także przed wejściem

ustawy w życie, a zatem bez związku z jego komercjalizacją i prywatyzacją, choć w

związku z podzielonym na etapy programem restrukturyzacji Polskich Kolei

Państwowych jako przedsiębiorstwa państwowego. Świadczą o tym choćby kolejne

Pakty gwarancji pracowniczych, w tym także ostatni – z dnia 19 marca 1998 r.

Pakt ten kształtował uprawnienia pracowników zwalnianych z pracy z przyczyn

dotyczących zakładu pracy korzystniej niż przepisy powszechnie obowiązujące,

wprowadzając, między innymi, dodatkowe świadczenie – rekompensatę pieniężną.

Obowiązywał on do 26 października 2000 r., tj. do dnia poprzedzającego wejście

ustawy w życie. Można więc przyjąć, że przepisy ustawy zastąpiły jego

postanowienia w przedmiocie preferencyjnego ukształtowania prawa do świadczeń

z tytułu rozwiązania stosunku pracy z przyczyn dotyczących pracodawcy. Stanowi

to istotny argument przeciwko nadawaniu przepisom rozdziału 8 ustawy „mocy

wstecznej”. Co więcej, gdyby objąć tą regulacją tych tylko pracowników, z którymi

stosunki pracy zostały rozwiązane przed rozpoczęciem komercjalizacji (między 1

stycznia a 26 października 2000 r.), a pominąć tych wszystkich, z którymi stosunki

pracy zostały rozwiązane z takich samych przyczyn przed 1 stycznia 2000 r., to

tego rodzaju stanowisko można by zakwestionować w aspekcie zasady równego

traktowania pracowników. Przeciwko tezie o wstecznym działaniu ustawy

przemawia także argument, że warunkiem nabycia prawa do jednorazowej odprawy

pieniężnej jest niespełnienie warunków „umożliwiających uzyskanie prawa do

emerytury, urlopu kolejowego lub świadczenia przedemerytalnego”, natomiast

niespełnienie przesłanki umożliwiającej uzyskanie prawa do urlopu kolejowego nie

mgło w ogóle wchodzić w rachubę przed wejściem ustawy w życie, gdyż urlop tego

rodzaju został wprowadzony dopiero przez tę ustawę (art. 51 ust. 1). Gdyby przyjąć

wsteczne działanie przepisów wprowadzających uprawnienie do jednorazowej

odprawy, to należałoby także uznać, że prawo do urlopu kolejowego istnieje od

dnia 1 stycznia 2000 r., co nie jest możliwe. Wstecznego działania art. 48 i 49

ustawy nie można też uzasadniać względami sprawiedliwości i równości.

Zwolnienia grupowe rozpoczęły się w PKP nie od roku 2000, lecz już z końcem lat

dziewięćdziesiątych ubiegłego stulecia. Wszyscy pracownicy, z którymi zostały

rozwiązane stosunki pracy z przyczyn dotyczących pracodawcy, korzystali z osłony

socjalnej, choć w różnych okresach na różnych podstawach prawnych i w różnym

zakresie. Przyznanie „przywilejów” wynikających z ustawy z dnia 8 września 2000 r.

pracownikom zwolnionym z pracy przed dniem wejścia w życie tej ustawy, z

ograniczeniem ich do kręgu osób zwolnionych w 2000 r., stwarzałoby problem

pokrzywdzenia pracowników zwolnionych wcześniej, przed 1 stycznia 2000 r.

Wreszcie, uwzględniając art. 216 ust. 1 Konstytucji, zgodnie z którym „środki

finansowe na cele publiczne są gromadzone i wydatkowane w sposób określony w

ustawie”, należało opowiedzieć się za ścisłą, restryktywną wykładnią przepisów

ustawy z 8 września 2000 r. o komercjalizacji, restrukturyzacji i prywatyzacji

przedsiębiorstwa

państwowego

„Polskie

Koleje

Państwowe”,

ograniczającą

dodatkowe uprawnienia pracowników do świadczeń wyraźnie wynikających z jej

przepisów.

Z przytoczonych względów Sąd Najwyższy rozpoznający sprawę powódki

uznał, że kasacja strony pozwanej jest zasadna, a wobec tego że zarzut naruszenia

prawa ogranicza się do przepisów prawa materialnego, stosownie do art. 393 15

k.p.c. zmienił zaskarżony wyrok oraz poprzedzający go wyrok Sądu Rejonowego z

dnia 22 lutego 2002 r. w ten sposób, że oddalił powództwo.