Dismissal of union leader's dismissal claim as cooperative law overrides labor law protections.

Wyrok z dnia 16 czerwca 2005 r.

I PK 257/04

1. Wykluczenie ze spółdzielni pracy, powodujące wygaśnięcie spółdzielczego stosunku pracy członka zarządu zakładowej organizacji związkowej,

nie musi być poprzedzone uzyskaniem zgody zarządu tej organizacji związkowej.

2. Członkowi spółdzielni pracy, zatrudnionemu na podstawie spółdzielczej umowy o pracę i pełniącemu funkcję przewodniczącego zakładowej organizacji związkowej, nie można przypisać ciężkiego naruszenia obowiązków

członkowskich i umyślnego działania na szkodę spółdzielni z tego tylko powodu, że złożył do prokuratury zawiadomienie o popełnieniu przestępstwa

przez członków zarządu spółdzielni.

Przewodniczący SSN Krystyna Bednarczyk, Sędziowie SN: Katarzyna Gonera

(sprawozdawca), Andrzej Wróbel.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 16 czerwca 2005 r.

sprawy z powództwa Andrzeja R. przeciwko P. Spółdzielni Pracy „J.” w B. o uchylenie uchwały w przedmiocie wykluczenia ze Spółdzielni, przywrócenie do pracy oraz

zapłatę, na skutek kasacji powoda od wyroku Sądu Apelacyjnego w Białymstoku z

dnia 29 czerwca 2004 r. [...]

u c h y l i ł zaskarżony wyrok i przekazał sprawę Sądowi Apelacyjnemu w

Białymstoku do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania

kasacyjnego.

Uzasadnienie

Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Białymstoku wyrokiem z 29 stycznia 2004 r. [...] oddalił powództwo Andrzeja R. przeciwko P. Spółdzielni Pracy „J.” o uchylenie uchwały zebrania przedstawicieli pozwanej Spółdzielni

z 24 maja 2003 r. utrzymującej w mocy uchwałę rady nadzorczej Spółdzielni z 7 lis-

topada 2002 r. w przedmiocie wykluczenia powoda ze Spółdzielni, o przywrócenie do

pracy oraz zapłatę wynagrodzenia za cały czas pozostawania bez pracy.

Sąd Okręgowy ustalił, że powód był członkiem Międzywojewódzkiej Usługowej

Spółdzielni Inwalidów w B. od czerwca 1993 r. Spółdzielnia ta połączyła się z P.

Spółdzielnią Pracy „J.” w B. Powód został członkiem pozwanej Spółdzielni. Powód

był przewodniczącym Związku Zawodowego Pracowników PSP „J.”. Uchwałą z 7

listopada 2002 r. rada nadzorcza wykluczyła powoda ze Spółdzielni. Uchwała ta została utrzymana w mocy przez zebranie przedstawicieli Spółdzielni uchwałą z 24

maja 2003 r. W uzasadnieniu uchwały z 7 listopada 2002 r. o wykluczeniu powoda ze

Spółdzielni powołano się na to, że w doniesieniu do Prokuratury Okręgowej w B. powód zarzucił członkom zarządu naruszenie prawa przy połączeniu się obu Spółdzielni oraz przy sprzedaży parkingu i ośrodka wypoczynkowego w G. Połączenie

Spółdzielni powód nazwał „wielkim przekrętem". Ponadto kwestionował brak w obecnej nazwie pozwanej słowa „inwalidów”. W piśmie skierowanym do P. Urzędu Wojewódzkiego szkalował wizerunek pozwanej i żądał pozbawienia jej statusu zakładu

pracy chronionej. Nieustannie krytykował podejmowane przez zarząd decyzje i działania. W piśmie z 5 września 2002 r. zarzucił zarządowi nieudolność, prywatę i brak

pomysłu na znalezienie się na rynku. W ocenie Sądu Okręgowego powód swoim postępowaniem naruszył postanowienia statutu Spółdzielni dotyczące dbania o jej dobre imię oraz obowiązku zachowania tajemnicy służbowej.

Sąd Okręgowy ustalił ponadto, że 1 lipca 2002 r. powód zawiadomił Prokuraturę Okręgową w B. o utrudnianiu mu prowadzenia działalności związkowej. Podał,

że przy zmianie nazwy Spółdzielni doszło do nadużycia prawa. Prezes i rada nadzorcza przyznają sobie premie, nagrody, zlecenia, a chcąc zniszczyć byłą Międzywojewódzką Usługową Spółdzielnię Inwalidów „wymyślili kontrolę z MSWiA”, w następstwie której pozbawiono ją koncesji na świadczenie usług w dziedzinie ochrony. Prezes w tym czasie nadużywał alkoholu i nic nie robił. Prezes chce „rozwalić” Spółdzielnię i nie ma żadnego pomysłu na jej dalszy rozwój, czego trudno wymagać od

byłego alkoholika i osoby z podstawowym wykształceniem. Posłowi M. „nie wiadomo

za co kupiono zegarek”, również wojewoda Ł. otrzymała upominek (podobno za

3.000 zł). Zdaniem powoda innymi przykładami działania prezesa Jana S. na szkodę

Spółdzielni było pozbycie się parkingu przy ul. K. i ośrodka wypoczynkowego w G.

Podobne zarzuty pod adresem pozwanej i osobiście Jana S. powód powtórzył w zażaleniu na postanowienie o odmowie wszczęcia postępowania karnego w sprawie

naruszeń prawa przez organy Spółdzielni. Zarząd pozwanej Spółdzielni w piśmie z 8

sierpnia 2002 r. zwrócił się do Związku Zawodowego Pracowników PSP „J.” o przedstawienie mu na piśmie wszystkich zarzutów podanych w doniesieniu o popełnieniu

przestępstwa. Zarząd związku odpowiedział, że nie występował do prokuratury z

żadnym pismem, natomiast na podstawie uchwały zarządu z 7 czerwca 2002 r.

przewodniczący (czyli powód) oraz prezydium związku zostali upoważnieni do podjęcia czynności mających na celu zakończenie działań utrudniających pracę związkową i szykanowanie związkowców przez Jana S., a także powstrzymanie zarządu

Spółdzielni przed doprowadzeniem do jej upadłości.

Następnie 12 września 2002 r. powód zawiadomił Wojewodę P. o samowoli

Jana S. „i jego wspólników”. W opinii powoda brak ich kompetencji, wykształcenia i

pomysłu na rozwój zakładu pracy prowadziły wprost do upadłości Spółdzielni, z tych

względów zasadne byłoby odsunięcie ich od zarządzania PSP „J.". W piśmie z 21

czerwca 2002 r. poinformował Prokuratora Okręgowego w B., że prezes Spółdzielni

szykanuje i szantażuje członków branżowego związku zawodowego oraz prowadzone są działania mające na celu wykluczenie powoda ze Spółdzielni.

Sąd Okręgowy po przeanalizowaniu dat wystąpienia powoda do Prokuratury

Okręgowej i Wojewody P. oraz daty podjęcia uchwały o wykluczeniu go ze Spółdzielni uznał, że pozwana dochowała terminu z art. 193 § 3 Prawa spółdzielczego.

Sąd Okręgowy ustalił, że statutowe organy pozwanej Spółdzielni - zebranie przedstawicieli, rada nadzorcza i zarząd - składały się wyłącznie z osób należących do

NSZZ „Solidarność”. Członkowie branżowego związku, któremu przewodniczył powód, ze względu na pozostawanie w mniejszości nie mieli w Spółdzielni nic do powiedzenia. Takie tło konfliktu powód przedstawił w piśmie do Wojewody P.

W ocenie Sądu Okręgowego kwestionowanie przez powoda połączenia się

Międzywojewódzkiej Usługowej Spółdzielni Inwalidów z P. Spółdzielnią Pracy „J.” w

wybrany przez niego sposób było niedopuszczalne. Jeżeli Sąd Rejonowy wpisał

nowy podmiot do odpowiedniego rejestru, to znaczy, że nie dopatrzył się w uchwałach o połączeniu niczego sprzecznego z prawem. Żadna z łączących się Spółdzielni, ani żaden z członków nie zaskarżyli uchwały o połączeniu. W ocenie Sądu

nazywanie połączenia „przekrętem” nie służyło dobrze interesom pozwanej. Działała

ona bowiem na trudnym rynku usług ochroniarskich, gdzie miała silną konkurencję ze

strony innych przedsiębiorców, którzy nie zatrudniają inwalidów. Spadek zatrudnienia

i obniżka wynagrodzeń nie były w tej sytuacji niczym wyjątkowym. Niezrozumiałe

było - zdaniem Sądu - zwrócenie się przez powoda do Wojewody P. o interwencję.

Takim działaniem powód mógł tylko pozbawić pozwaną statusu zakładu pracy chronionej, a tym samym różnych przywilejów związanych z opodatkowaniem jej działalności i ubezpieczeniem członków - inwalidów. Natomiast postawiony Janowi S. zarzut osiągania korzyści miał charakter typowo osobisty. Wskazywał na to - w opinii

Sądu - styl pism powoda.

Powołując się na pogląd Sądu Najwyższego przedstawiony w uzasadnieniu

wyroku z 1 października 1997 r., I PKN 237/97 (OSNAPiUS 1998 nr 14, poz. 420),

Sąd Okręgowy stwierdził, że działania powoda stanowiły rażące przekroczenie granic

dozwolonej krytyki, co uzasadniało wykluczenie go ze Spółdzielni, gdyż stanowiło

ciężkie naruszenie podstawowych obowiązków członkowskich. Ewidentne działanie

powoda na szkodę pozwanej stanowiło ciężkie naruszenie obowiązków powoda jako

spółdzielcy. Spółdzielnia jest bowiem szczególną osobą prawną, a jej członkowie

prowadzą wspólne przedsiębiorstwo w oparciu o swoją osobistą pracę. Członkostwo

spółdzielni ma prymat przed przynależnością do związku zawodowego. Prawo spółdzielcze oraz statut spółdzielni regulują sposoby kwestionowania decyzji organów

statutowych. Zdaniem Sądu, skoro powód nie skorzystał z takich możliwości, a wybrał inną drogę, to pozwana uznała ją za niedopuszczalną i słusznie wykluczyła powoda ze Spółdzielni.

Apelację od powyższego wyroku złożył powód. Zaskarżając wyrok w całości,

zarzucił mu naruszenie przepisów postępowania (art. 233 § 1 k.p.c. i art. 328 § 2

k.p.c.), oraz naruszenie prawa materialnego (art. 32 ustawy o związkach zawodowych). Zdaniem skarżącego, jego wystąpienie do Prokuratora Okręgowego w B. oraz

do Wojewody P. sygnalizujące zjawiska korupcji, niegospodarności, nierównego

traktowania związków zawodowych działających w pozwanej Spółdzielni, w tym szykanowania członków związku, którego przewodniczącym był powód, Sąd Okręgowy

bezzasadnie potraktował jako ewidentne działanie na szkodę pozwanej i ciężkie naruszenie obowiązków członkowskich.

Sąd Apelacyjny w Białymstoku-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych wyrokiem z 29 czerwca 2004 r. [...] oddalił apelację powoda. W ocenie Sądu Apelacyjnego Sąd pierwszej instancji prawidłowo przyjął, że pozwana wykluczając powoda ze

Spółdzielni nie dopuściła się uchybień merytorycznych lub formalnych, zachowała

jednomiesięczny termin uprawniający do wykluczenia członka ze spółdzielni i zasięgnęła opinii właściwych związków zawodowych w przedmiocie wykluczenia. Wska-

zane przez Spółdzielnię przyczyny wykluczenia - ciężkie naruszenie przez powoda

obowiązków członkowskich i umyślne działanie na szkodę Spółdzielni - okazały się,

zdaniem Sądu Apelacyjnego, rzeczywiste i prawdziwe.

Sąd Apelacyjny, powołując się na wyroki Sądu Najwyższego z 4 czerwca 1993

r., l PRN 55/93 (niepublikowany) oraz z 14 grudnia 1999 r., l PKN 446/99,

(OSNAPiUS 2001 nr 10, poz. 335), przypomniał ukształtowany w orzecznictwie pogląd, że powodujące wygaśnięcie spółdzielczego stosunku pracy wykluczenie ze

spółdzielni pracy członka zarządu zakładowej organizacji związkowej nie musi być

poprzedzone uzyskaniem zgody zarządu tej organizacji. Zgodnie z art. 193 § 4

Prawa spółdzielczego, wykluczenie członka, który był zatrudniony na podstawie

spółdzielczej umowy o pracę, pociąga za sobą skutki, jakie przepisy prawa pracy

wiążą z rozwiązaniem przez zakład pracy umowy o pracę bez wypowiedzenia z winy

pracownika. Według art. 195 Prawa spółdzielczego, gdy spółdzielnia podejmuje

uchwałę o wykluczeniu członka ze spółdzielni albo o wykreśleniu go z rejestru, powinna jedynie zasięgnąć opinii właściwego organu związku zawodowego, jeżeli związek taki działa w spółdzielni. Inne są wymagania wobec spółdzielni, która decyduje

się na wypowiedzenie spółdzielczej umowy o pracę, inne jej rozwiązanie czy wypowiedzenie warunków pracy lub płacy. W takiej sytuacji art. 190 Prawa spółdzielczego

nakłada na spółdzielnię obowiązek współdziałania z organami związku zawodowego,

z kolei art. 195 Prawa spółdzielczego, stanowiąc o obowiązku zasięgnięcia przez

spółdzielnię opinii właściwego organu związku zawodowego w razie wykluczenia lub

wykreślenia członka ze spółdzielni, nie odsyła do stosowania Kodeksu pracy w zakresie przewidzianego tam trybu współdziałania, polegającego na zasięganiu opinii

właściwego organu związku zawodowego, i w zakresie skutków niezachowania tego

trybu. Przepis art. 190 § 1 Prawa spółdzielczego - przewidujący tryb współdziałania z

organami związku zawodowego - nie jest przepisem wspólnym dla rozwiązania i wygaśnięcia spółdzielczej umowy o pracę. Przepis art. 190 mieści się wśród przepisów

dotyczących kwestii związanych z rozwiązaniem spółdzielczej umowy o pracę, a art.

195 wśród przepisów dotyczących wygaśnięcia spółdzielczej umowy o pracę. W razie podjęcia przez uprawniony organ spółdzielni uchwały o wykluczeniu ze spółdzielni rola zakładowej organizacji związkowej polega na wyrażeniu opinii. Treść tej

opinii nie wiąże jednak organu podejmującego uchwałę o wykluczeniu. Niewyrażenie

zgody na wykluczenie członka ze spółdzielni przez zakładową organizację związkową nie ma żadnego wpływu na to wykluczenie.

W ocenie Sądu Apelacyjnego podniesiony w apelacji zarzut naruszenia przez

Sąd pierwszej instancji przepisu art. 32 ustawy o związkach zawodowych jest chybiony, albowiem nie ma on zastosowania do rozpoznawanej sprawy. Powołując się

na wywody prawne zawarte w uzasadnieniu wyroku Sądu Najwyższego z 4 czerwca

1993 r., I PRN 55/93, Sąd Apelacyjny stwierdził, że skoro zgodnie z art. 195 Prawa

spółdzielczego wykluczenie członka ze spółdzielni nie jest uzależnione ani od zgody

zakładowej organizacji związkowej, ani od innego specyficznego trybu współdziałania z tą organizacją, to zarząd pozwanej Spółdzielni zawiadamiając Związek Zawodowy Pracowników PSP „J.” pismem z dnia 29 października 2002 r. o skierowanym

do rady nadzorczej wniosku o wykluczenie powoda ze Spółdzielni zachował wymagany przepisem art. 195 Prawa spółdzielczego wymóg zasięgnięcia opinii właściwego organu związku zawodowego w tej sprawie.

Zgodnie z art. 193 § 1 Prawa spółdzielczego, wykluczenie członka ze spółdzielni pracy może nastąpić w dwóch przypadkach: gdy zaistnieją przyczyny uzasadniające według przepisów prawa pracy rozwiązanie umowy o pracę bez wypowiedzenia z winy pracownika oraz w razie ciężkiego naruszenia obowiązków członkowskich lub umyślnego działania na szkodę spółdzielni. Zdaniem Sądu Apelacyjnego,

Sąd pierwszej instancji prawidłowo uznał, że wykluczenie powoda ze Spółdzielni było

uzasadnione, bowiem dopuścił się on ciężkiego naruszenia obowiązków członkowskich i podejmował umyślne działania na szkodę Spółdzielni. W ocenie Sądu, powód

naruszył obowiązki wymienione w § 14 pkt 1 ppkt 14,15,16 statutu Spółdzielni poprzez nieprzestrzeganie tajemnicy służbowej, nieprzestrzeganie zasad współżycia

społecznego, brak dbałości o dobre imię i mienie Spółdzielni oraz rozpowszechnianie

fałszywych informacji na temat Spółdzielni. Sąd uznał, że swoim postępowaniem powód w sposób rażący przekroczył granice dozwolonej krytyki. To działanie polegało

na tym, że 3 lipca 2002 r. powód złożył do Prokuratury Okręgowej w B. doniesienie o

przestępstwie, stawiając kierownictwu Spółdzielni zarzuty popełnienia przestępstwa

niegospodarności, złożył do P. Urzędu Wojewódzkiego w B. pismo, w którym domagał się odebrania Spółdzielni statusu zakładu pracy chronionej, wypowiedział się publicznie, że połączenie Międzywojewódzkiej Usługowej Spółdzielni Inwalidów w B. z

P. Spółdzielnią Pracy „J.” w B. nastąpiło niezgodnie z prawem, nie uznawał w

związku z tym wybranego zarządu i rady nadzorczej, wywieszał na tablicy ogłoszeń

krytyczne pisma odnoszące się do prezesa Spółdzielni, krytykował poczynania zarządu w pismach do Prokuratury i Urzędu Wojewódzkiego, zarzucał prezesowi Spół-

dzielni Janowi S. utrudnianie pracy związkowej i szykanowanie członków związku

zawodowego, działanie na szkodę Międzywojewódzkiej Usługowej Spółdzielni Inwalidów w B. i P. Spółdzielni Pracy „J.” w B., naruszenie prawa spółdzielczego przy tworzeniu P. Spółdzielni Pracy „J.” i przejmowaniu przez nią Międzywojewódzkiej Usługowej Spółdzielni Inwalidów.

Sąd Apelacyjny podzielił ocenę Sądu pierwszej instancji, że krytyka powoda

pod adresem członków władz Spółdzielni jako taka nie mogłaby być podstawą jego

wykluczenia ze Spółdzielni, pod warunkiem wyrażenia jej w odpowiedniej formie.

Jednak krytyka, jakiej dokonał powód, wypowiadana na forum Spółdzielni, a także

poza Spółdzielnią, w nieodpowiedniej formie i świadomie nieprawdziwa czyniła zdaniem Sądu - szkodę Spółdzielni, naruszała jej dobre imię i tym samym wykraczała poza granice krytyki dozwolonej, co usprawiedliwiało wykluczenie powoda ze

Spółdzielni z tej przyczyny. Sąd Apelacyjny nie podzielił poglądu powoda, że działania, które podejmował, mieściły się w ramach jego powinności i obowiązków jako

przewodniczącego Związku Zawodowego Pracowników PSP „J.” oraz w granicach

udzielonego mu przez zarząd związku upoważnienia do wystąpienia na zewnątrz,

poza Spółdzielnią, celem przeciwstawienia się utrudnianiu pracy związkowej, szykanowaniu członków związku zawodowego, w którym działał, a także powstrzymania

zarządu Spółdzielni przed doprowadzeniem jej do upadłości. Sąd podkreślił, że statutowym obowiązkiem każdego członka spółdzielni, również działacza związkowego,

jest w pierwszej kolejności dbanie o dobre imię spółdzielni i nieujawnianie na zewnątrz istniejących w niej konfliktów, a przede wszystkim powinność wyrażania krytyki we właściwy sposób. W świetle powyższych okoliczności Sąd Apelacyjny podzielił stanowisko Sądu Okręgowego, że powód kwestionował decyzje organów statutowych Spółdzielni w sposób niedopuszczalny oraz bezprawny i dlatego według przesłanek z art. 193 § 1 i 3 Prawa spółdzielczego uchwała wykluczająca go ze Spółdzielni była zasadna.

Według Sądu pozwana Spółdzielnia wykluczając powoda ze Spółdzielni nie

naruszyła także jednomiesięcznego terminu przewidzianego art. 193 § 3 Prawa spółdzielczego.

Kasację od wyroku Sądu Apelacyjnego wniósł powód, zaskarżając wyrok ten

w całości. Jako podstawy kasacji wskazał: 1) naruszenie prawa materialnego przez

błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie art. 193 § 1 Prawa spółdzielczego w

związku z art. 52 § 1 k.p., przez przyjęcie, że prawnie dopuszczalne działania powo-

da, wynikające z Konstytucji RP (art. 63), Kodeksu postępowania administracyjnego

(art. 221 i 225) oraz z ustawy o związkach zawodowych (art. 23 ust. 2), krytykujące

prezesa zarządu pozwanej Spółdzielni, w szczególności zawiadomienie prokuratury

o przestępstwie oraz zwrócenie się do Wojewody P., stanowiły przekroczenie granic

dozwolonej krytyki, umyślne działanie na szkodę Spółdzielni oraz ciężkie naruszenie

obowiązków członkowskich usprawiedliwiające wykluczenie powoda ze Spółdzielni;

2) naruszenie przepisów postępowania, mające istotny wpływ na wynik sprawy,

przez: naruszenie art. 382 k.p.c. w związku art. 233 § 1 k.p.c. i art. 328 § 2 k.p.c., poprzez nieuwzględnienie w postępowaniu apelacyjnym i podstawach faktycznych wyroku: a) pisma Prokuratury Okręgowej z dnia 9 marca 2004 r., informującego o planowanym skierowaniu do sądu aktu oskarżenia przeciwko prezesowi pozwanej Spółdzielni Janowi S. o popełnieniu przestępstwa z art. 286 i innych k.k., potwierdzającego zasadność zarzutów stawianych mu przez powoda; b) zarzutu korupcji w stosunku do trzech osób piastujących stanowiska państwowe i samorządowe; c) zarzutu

niegospodarności wynikającej ze zleceń, nagród, premii i braku przetargu na budowę

windy; d) zarzutu szykanowania członków Związku Zawodowego Pracowników PSP

„J.” i utrudniania pracy związkowej; e) wiarygodności terminu doniesienia złożonego

pozwanej przez Pawła B. (wykluczonego ze związku) o nowych działaniach powoda

przeciwko Spółdzielni, mającego wpływ na zachowanie terminu wykluczenia z art.

193 § 3 Prawa spółdzielczego; f) działań powoda podejmowanych w trosce o dobro

Spółdzielni wynikających z praw członka spółdzielni, określonych w § 13 ust. 1 pkt. 7,

8, 12, 13 i 14 statutu Spółdzielni i ustawy o związkach zawodowych.

Skarżący wskazał, że za rozpoznaniem kasacji przemawia: 1) naruszenie

prawa wskazane w granicach zaskarżenia; 2) potrzeba wykładni przepisów w zakresie oceny działań wynikających z praw i obowiązków członka spółdzielni i obowiązków mandatariusza zarządu związku zawodowego spółdzielni prowadzących do

ciężkiego naruszenia obowiązków członkowskich, 3) konieczność zajęcia stanowiska

w sprawie dopuszczalności różnicowania zakresu ochrony działacza związkowego w

zależności od rodzaju stosunku pracy. Ponadto - jako okoliczności uzasadniające

rozpoznanie kasacji - skarżący wskazał potrzebę rozstrzygnięcia następujących kwestii: 1) czy kwestionowanie działań prezesa i zarządu spółdzielni przez członka zarządu zakładowej organizacji związkowej za pomocą środków prawem przewidzianych (np. złożenie zawiadomienia o przestępstwie, powiadomienie wojewody o sytuacji w spółdzielni, wynikające z troski o zakład), godzi w interesy spółdzielni i stanowi

ciężkie naruszenie obowiązków członkowskich uzasadniające wykluczenie członka

ze spółdzielni i wygaśnięcie spółdzielczej umowy o pracę; 2) czy treść art. 196 § 1

Prawa spółdzielczego daje podstawy do stosowania w odniesieniu do członka spółdzielni korzystniejszych uprawnień w zakresie szczególnej ochrony wynikającej z

przepisów prawa pracy (art. 32 ustawy o związkach zawodowych); 3) czy treść

art.1991 Prawa spółdzielczego wskazuje na zasadność stosowania przepisów prawa

pracy, w tym przepisów ustawy o związkach zawodowych w zakresie szczególnej

ochrony stosunku pracy członka zarządu zakładowej organizacji związkowej.

Skarżący wniósł o uchylenie w całości zaskarżonego wyroku i o jego zmianę

przez uwzględnienie apelacji, ewentualnie o uchylenie w całości zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Częściowo uzasadniona jest procesowa podstawa kasacji. W postępowaniu

apelacyjnym - jako załącznik do apelacji - powód przedstawił skierowane do niego

pismo Prokuratury Okręgowej w B. z 9 marca 2004 r. (sporządzone już po ogłoszeniu wyroku przez Sąd pierwszej instancji), z którego wynikało, że część zgłoszonych

przez powoda w postępowaniu przygotowawczym faktów została procesowo potwierdzona, w związku z czym w najbliższym czasie planowane jest skierowanie do

miejscowego Sądu Rejonowego aktu oskarżenia przeciwko Janowi S. (o przestępstwo z art. 286 i nast. k.k.) oraz Józefowi B. (o przestępstwo z art. 270 § 1 k.k.). W

aktach rozpoznawanej sprawy znajduje się niepoświadczona za zgodność kopia aktu

oskarżenia z 9 marca 2004 r. skierowanego przeciwko Janowi S. (prezesowi pozwanej Spółdzielni) i Józefowi B. (pracownikowi pozwanej Spółdzielni) do Sądu Rejonowego w Białymstoku. Sąd Apelacyjny nie odniósł się w uzasadnieniu zaskarżonego

kasacją wyroku w jakikolwiek sposób do wskazanych dokumentów (pisma prokuratury oraz aktu oskarżenia), mimo że wcześniej dopuścił formalnie dowód „z akt sprawy

[...] Sądu Rejonowego w Białymstoku” [...]. Dowód ten został przeprowadzony poza

rozprawą, jednak w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku brak jest jakiegokolwiek odniesienia się do materiału zgromadzonego w aktach sprawy karnej, choćby przez

stwierdzenie, że dowód ten okazał się nieistotny dla rozstrzygnięcia sprawy z powództwa powoda o uchylenie uchwały o wykluczeniu go ze Spółdzielni.

Oznacza to, że uzasadniony jest podniesiony w kasacji zarzut braku wszechstronnego rozważenia całego materiału zgromadzonego w postępowaniu przed sądem pierwszej instancji oraz w postępowaniu apelacyjnym (art. 382 k.p.c. oraz art.

233 § 1 k.p.c. w związku z art. 391 k.p.c.). Jedną z dyrektyw oceny wiarygodności i

mocy dowodów jest wszechstronne rozważenie zebranego w sprawie materiału (art.

233 § 1 k.p.c.), a sąd apelacyjny ma obowiązek orzekać na podstawie materiału zebranego w postępowaniu w pierwszej instancji oraz w postępowaniu apelacyjnym

(art. 382 k.p.c.). Te zasady zostały naruszone, skoro w uzasadnieniu zaskarżonego

wyroku nie przedstawiono relacji z oceny dopuszczonego przez Sąd Apelacyjny

(poza rozprawą) dowodu z akt sprawy karnej (dodatkowo narusza to art. 328 § 2

k.p.c.).

Skierowanie przez prokuraturę do sądu aktu oskarżenia przeciwko prezesowi

pozwanej Spółdzielni Janowi S. - w następstwie przeprowadzenia postępowania

przygotowawczego wszczętego na podstawie zawiadomienia o przestępstwie zgłoszonego przez powoda - mogło, choć nie musiało, oznaczać potwierdzenie zasadności przynajmniej niektórych zarzutów kierowanych przez powoda w stosunku do prezesa Spółdzielni oraz uwiarygodnienie słuszności podjętych przez powoda działań.

Omawiane uchybienie mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, ponieważ Sąd

Apelacyjny wydając zaskarżony wyrok przyjął, że powód dopuścił się pod adresem

władz pozwanej Spółdzielni świadomie nieprawdziwej krytyki, czyniącej szkodę

Spółdzielni, bo naruszającej jej dobre imię. Skierowanie aktu oskarżenia przeciwko

prezesowi pozwanej Spółdzielni może oznaczać, że przynajmniej część zarzutów

kierowanych przez powoda wobec prezesa była usprawiedliwiona, co w oczywisty

sposób może wpływać na ocenę, czy doszło do naruszenia przez powoda statutowych obowiązków członka Spółdzielni. Złożenie przez członka spółdzielni zawiadomienia o podejrzeniu popełnienia przestępstwa przez osoby sprawujące funkcje organów spółdzielni nie może być potraktowane jako niedopuszczalna lub niedozwolona krytyka, jeżeli miałoby się okazać, że podejrzenia były uzasadnione, a stawiane

zarzuty znalazły potwierdzenie w postępowaniu karnym. Złożenie zawiadomienia o

podejrzeniu popełnienia przestępstwa jest prawnie dopuszczalnym środkiem ochrony

indywidualnych, grupowych i zbiorowych interesów, a zatem gdyby zarzuty postawione w zawiadomieniu przynajmniej częściowo się potwierdziły, w zupełnie innym

świetle stawiałoby to działania podejmowane przez członka spółdzielni przeciwko jej

statutowym organom.

Słusznie także powód kwestionuje w ramach podstawy procesowej kasacji

przypisanie mu działań zmierzających do odebrania pozwanej statusu zakładu pracy

chronionej. W piśmie powoda skierowanym do P. Urzędu Wojewódzkiego nie sposób

doszukać się żądania pozbawienia pozwanej statusu zakładu pracy chronionej, co

przypisał powodowi Sąd Apelacyjny. Być może powód faktycznie takie działanie

podjął, ale nie wynika to z treści pism kierowanych przez niego do P. Urzędu Wojewódzkiego znajdujących się w aktach sprawy.

W pozostałym zakresie zarzuty naruszenia przepisów postępowania nie są

usprawiedliwione. Skarżący odniósł je do nieuwzględnienia przez Sąd Apelacyjny:

formułowanych przez niego zarzutów dotyczących korupcji w stosunku do trzech

osób piastujących stanowiska państwowe i samorządowe, zarzutów dotyczących

niegospodarności wynikającej ze zleceń, nagród, premii i braku przetargu na budowę

windy, zarzutów dotyczących szykanowania członków związku branżowego i utrudniania pracy związkowej, wreszcie działań powoda podejmowanych w trosce o dobro

Spółdzielni. W związku z takim uzasadnieniem kasacyjnego zarzutu naruszenia art.

382 k.p.c., art. 233 § 1 k.p.c. i art. 328 § 2 k.p.c. wskazać należy, że przytoczone

przepisy regulują sposób oceny dowodów przedstawionych przez strony i przeprowadzonych przez sąd oraz przedstawienie relacji z tej oceny, nie dotyczą natomiast

uwzględnienia lub nieuwzględnienia twierdzeń faktycznych stron, niepopartych wnioskami dowodowymi i przeprowadzonymi dowodami. Przepisy te mają za przedmiot

ocenę zgromadzonego materiału procesowego (przede wszystkim materiału dowodowego), a nie ocenę twierdzeń stron, które nie zostały udokumentowane w toku

procesu odpowiednimi dowodami. Powód nie precyzuje w kasacji, jakich „trzech

osób piastujących stanowiska państwowe i samorządowe” dotyczy zarzut korupcji,

ani też kto i w jaki sposób osoby te korumpował, nie precyzuje również, na czym

miała polegać rzekoma niegospodarność wynikająca ze zleceń, nagród i premii, kto i

komu takich zleceń udzielał oraz dlaczego miały one charakter niegospodarności,

wreszcie nie precyzuje, jakie podjęte przez niego konkretne działania przedsiębrane

były w trosce o dobro Spółdzielni. W tej sytuacji zarzut naruszenia przez Sąd Apelacyjny przepisów dotyczących oceny zgromadzonego materiału dowodowego przez

nieuwzględnienie w postępowaniu apelacyjnym twierdzeń powoda jest pozbawiony

racji.

Częściowo uzasadnione są również zarzuty naruszenia prawa materialnego,

co dotyczy w szczególności art. 193 § 1 pkt 2 Prawa spółdzielczego (ustawa z dnia

16 września 1982 r., jednolity tekst: Dz.U. z 2003 r Nr 188, poz. 1848 ze zm.). W ramach skonstruowanej przez skarżącego podstawy kasacji obejmującej naruszenie

prawa materialnego zarzuty skarżącego odnoszą się jedynie do naruszenia przez

Sąd Apelacyjny art. 193 § 1 Prawa spółdzielczego w związku z art. 52 § 1 k.p. w wyniku przyjęcia, że prawnie dopuszczalne działania powoda stanowiły przekroczenie

granic dozwolonej krytyki, umyślne działanie na szkodę Spółdzielni oraz ciężkie naruszenie obowiązków członkowskich, usprawiedliwiające wykluczenie powoda ze

Spółdzielni.

Ponieważ Sądy obu instancji nie stosowały art. 52 § 1 k.p., przyjmując - za

uzasadnieniem uchwały rady nadzorczej wykluczającej powoda ze Spółdzielni - że

przyczyną wykluczenia było ciężkie naruszenie obowiązków członkowskich i umyślne

działanie na szkodę Spółdzielni (art. 193 § 1 pkt 2 Prawa spółdzielczego), nie zaś

przyczyny uzasadniające według przepisów prawa pracy rozwiązanie umowy o pracę

bez wypowiedzenia z winy pracownika (art. 193 § 1 pkt 1 Prawa spółdzielczego), do

zarzutu naruszenia art. 52 § 1 k.p. w ogóle nie ma potrzeby się odnosić. Sądy obu

instancji nie przypisały bowiem powodowi ciężkiego naruszenia podstawowych obowiązków pracowniczych (art. 52 § 1 pkt 1 k.p.), lecz bezpodstawną krytykę organów

Spółdzielni, rażąco przekraczającą dozwolone granice, dokonywaną w nieodpowiedniej formie i świadomie nieprawdziwą, co naruszało statutowe powinności członka

Spółdzielni. Sąd Apelacyjny uznał wykluczenie powoda ze Spółdzielni za uzasadnione, ponieważ dopuścił się on ciężkiego naruszenia obowiązków członkowskich i podejmował umyślne działania na szkodę Spółdzielni.

Ocena, czy wykluczając powoda ze Spółdzielni pozwana naruszyła art. 193 §

1 pkt 2 Prawa spółdzielczego, ze względu na brak podstaw do przypisania powodowi

ciężkiego naruszenia obowiązków członkowskich lub umyślnego działania na szkodę

Spółdzielni, musi być dokonywana w odniesieniu do prawidłowo ustalonego stanu

faktycznego. Tymczasem ustalenia stanu faktycznego, który powinien stanowić podstawę faktyczną rozstrzygnięcia, są niepełne, o czym była już wcześniej mowa, w

związku z pominięciem przy dokonywaniu tych ustaleń okoliczności związanych z

prowadzeniem przeciwko prezesowi zarządu pozwanej Spółdzielni postępowania

karnego w wyniku złożenia przez powoda doniesienia do Prokuratury Okręgowej w

B. Prawidłowe zastosowanie prawa materialnego - w tym przypadku art. 193 § 1

pkt 2 Prawa spółdzielczego - wymaga dokonania prawidłowych ustaleń faktycznych.

Prawo materialne aplikuje się bowiem do stanu faktycznego ustalonego w sposób

niewadliwy i zgodny z prawem procesowym. Naruszenie przepisów dotyczących dokonywania ustaleń faktycznych stawia pod znakiem zapytania prawidłowość oceny

materialnoprawnej wykluczenia powoda ze Spółdzielni. Rację ma skarżący, że ocena

ta powinna uwzględniać nie tylko wyniki postępowania karnego przeciwko prezesowi

Spółdzielni, ale także szczególną rolę powoda jako przewodniczącego zarządu zakładowej organizacji związkowej. Przy dokonywaniu oceny, czy zachowanie (działanie) powoda miało znamiona ciężkiego naruszenia obowiązków członkowskich i

umyślnego działania na szkodę Spółdzielni, należy mieć zatem na względzie jego

funkcję przewodniczącego związku zawodowego. Szczególna pozycja powoda pełniącego funkcję - przewodniczącego zarządu zakładowej organizacji związkowej usprawiedliwiała jego szczególne zainteresowanie poczynaniami organów Spółdzielni w zakresie przestrzegania praw pracowniczych. Reprezentacja interesów

pracowników w stosunku do pracodawcy prowokuje niekiedy konflikty działaczy

związkowych z przedstawicielami pracodawcy ze względu na rozbieżne interesy. W

wyroku z 23 stycznia 2004 r., I PK 173/03 (Monitor Prawniczy 2004 nr 19, s. 905),

Sąd Najwyższy stwierdził, że zachowanie pracownika spółki, który jako jej akcjonariusz, a jednocześnie wiceprzewodniczący zarządu działającej w spółce zakładowej

organizacji związkowej złożył do prokuratury zawiadomienie o popełnieniu przestępstwa przez członków zarządu spółki, zarzucając im działanie na szkodę spółki, nie

podlega ocenie z punktu widzenia art. 52 § 1 pkt 1 k.p.; inaczej mówiąc, zachowanie

takie nie może być kwalifikowane jako ciężkie naruszenie obowiązków pracowniczych. Odniesienie tego poglądu do sytuacji faktycznej rozpoznawanej sprawy musiałoby oznaczać, że członkowi spółdzielni pracy, zatrudnionemu na podstawie spółdzielczej umowy o pracę, pełniącemu jednocześnie funkcję przewodniczącego zakładowej organizacji związkowej, nie można przypisać ciężkiego naruszenia obowiązków członkowskich i umyślnego działania na szkodę spółdzielni z tego tylko powodu, że złożył do prokuratury zawiadomienie o popełnieniu przestępstwa przez

członków zarządu spółdzielni. Oczywiście, dla oceny tego rodzaju zachowania

członka spółdzielni może mieć znaczenie, czy zawiadomienie o popełnieniu przestępstwa było w jakikolwiek, choćby nikły sposób, usprawiedliwione. Skoro w rozpoznawanej sprawie ze znajdującego się w aktach sprawy odpisu aktu oskarżenia

przeciwko Janowi S. zdaje się wynikać, że zarzuty sformułowane przez powoda w

zawiadomieniu o popełnieniu przestępstwa co najmniej częściowo zostały potwier-

dzone w postępowaniu przygotowawczym prowadzonym przez prokuraturę, to

można zakładać, że istniały pewne podstawy do wystąpienia przez powoda do Prokuratury Okręgowej w B. Wymaga to oczywiście ustalenia i oceny przy rekonstruowaniu podstawy faktycznej rozstrzygnięcia. Pełniona przez powoda funkcja przewodniczącego zakładowej organizacji związkowej ma znaczenie dla oceny jego poczynań. Zgodnie bowiem z art. 23 ustawy o związkach zawodowych, na który powołuje się powód w kasacji, związki zawodowe sprawują kontrolę nad przestrzeganiem

prawa pracy, a jeżeli - zdaniem związku zawodowego - postępowanie organu administracji państwowej i samorządu terytorialnego lub pracodawcy jest niezgodne z

prawem lub narusza zasady sprawiedliwości, związek może wystąpić do właściwego

organu z żądaniem spowodowania usunięcia we właściwym trybie stwierdzonej nieprawidłowości.

W tym kontekście należy podkreślić, że z jednej strony krytyka pod adresem

członków organów spółdzielni wypowiedziana publicznie nie może być podstawą wykluczenia członka ze spółdzielni, jeżeli jest wyrażona w odpowiedniej formie i nie jest

świadomie nieprawdziwa, gdyż jest ona nie tylko prawem członka, ale i jego obowiązkiem leżącym w interesie społecznym (por. wyrok Sądu Najwyższego z 11

kwietnia 1984 r., I PR 34/84, OSP 1985 nr 9, poz. 161 z glosą A. Nowaka), z drugiej

strony natomiast, rażące przekroczenie granic dozwolonej krytyki może uzasadniać

wykluczenie ze spółdzielni na podstawie art. 193 Prawa spółdzielczego (por. wyrok

Sądu Najwyższego z 1 października 1997 r., I PKN 237/97, OSNAPiUS 1998 nr 14,

poz. 420). Oceniając skutki działań powoda dla interesów majątkowych i niemajątkowych pozwanej Spółdzielni, a także znaczenie tych skutków dla możliwości przypisania powodowi ciężkiego naruszenia obowiązków członkowskich i umyślnego działania na szkodę Spółdzielni, należy mieć na uwadze pogląd Sądu Najwyższego przedstawiony w wyroku z 2 kwietnia 1996 r., I PRN 34/96 (OSNAPiUS 1996 nr 20, poz.

306, OSP 1997 nr 7-8, poz. 129 z glosą A. Nowaka), zgodnie z którym skorzystanie

przez członka spółdzielni pracy z przysługującego mu prawa zaskarżenia do sądu

uchwały organu spółdzielczego, niezależnie od tego jakie skutki to pociąga dla spółdzielni, nie może stanowić podstawy wykluczenia go ze spółdzielni.

Z przytoczonych orzeczeń wynika, że podejmowanie działań prawnie dopuszczalnych, na przykład w postaci skierowania pism do organów ścigania (prokuratury)

lub organów administracji publicznej (urzędu wojewódzkiego), nie może stanowić

ciężkiego naruszenia obowiązków członkowskich, o jakim mowa w art. 193 § 1 pkt 2

Prawa spółdzielczego, a tym samym stanowić podstawy do wykluczenia członka ze

spółdzielni. Z tego punktu widzenia ponownej analizy wymagają podane w uzasadnieniach uchwał rady nadzorczej oraz zebrania przedstawicieli pozwanej Spółdzielni

przyczyny wykluczenia powoda ze Spółdzielni - między innymi zawiadomienie o popełnieniu przestępstwa skierowane do prokuratury i wysłanie pisma do wojewody.

Samo kierowanie pism, skarg, wniosków, zawiadomień do organów władzy publicznej nie może być ocenione jako ciężkie naruszenie obowiązków członkowskich oraz

statutu Spółdzielni, brak dbałości o dobre imię pozwanej i niczym nieuzasadniona

krytyka organów Spółdzielni. Prawo do składania petycji, wniosków i skarg w interesie publicznym, własnym lub innej osoby za jej zgodą do organów władzy publicznej

oraz do organizacji i instytucji społecznych w związku z wykonywanymi przez nie zadaniami zleconymi z zakresu administracji publicznej, jest zagwarantowane konstytucyjnie (art. 63 Konstytucji), w związku z czym nikt nie może być narażony na jakikolwiek uszczerbek lub zarzut z powodu złożenia skargi lub wniosku albo z powodu dostarczenia materiału do publikacji o znamionach skargi lub wniosku, pod warunkiem

jednak, że działał w granicach prawem dozwolonych (art. 225 § 1 k.p.a.). Szczególnie wnikliwej oceny wymaga zatem to, czy powód działał w granicach prawa, a jeżeli

granice te przekroczył, na czym to przekroczenie polegało i czy miało znamiona ciężkiego naruszenia podstawowych obowiązków członka Spółdzielni.

W procesie o uchylenie uchwały organu spółdzielni w przedmiocie wykluczenia członka ze spółdzielni konieczne jest nie tylko ustalenie, czy nastąpiło ciężkie

naruszenie obowiązków członkowskich przez wykluczonego członka spółdzielni, ale

także ustalenie, czy ciężar i waga tego naruszenia nie pozwalały na dalsze pozostawanie członka w spółdzielni ze względu na cele statutowe spółdzielni i zasady współżycia społecznego (por. wyrok Sądu Najwyższego z 28 października 1983 r., I PR

92/83, OSP 1985 nr 7-8, poz. 155 z glosą T. Bińczyckiej-Majewskiej). Zarzut ciężkiego naruszenia podstawowych obowiązków członkowskich lub umyślnego działania

na szkodę spółdzielni, stanowiący podstawę wykluczenia członka ze spółdzielni

pracy, wymaga - przy ocenie czy naruszenie to było ciężkie - uwzględnienia

przesłanki podmiotowej, a więc stopnia winy członka, oraz przesłanki przedmiotowej

w postaci skutków takiego naruszenia, a przede wszystkim powstania lub zagrożenia

powstaniem szkody. Do wykluczenia członka ze spółdzielni nie jest jednak konieczne

wystąpienie szkody na skutek działania członka spółdzielni, lecz wystarczy, aby

szkoda taka mogła powstać, gdyby działania członka doprowadziły do zamierzonego

rezultatu, a jego osiągnięcie było obiektywnie możliwe; przesłanką wykluczenia ze

spółdzielni, zawartą w art. 193 § 1 pkt 2 Prawa spółdzielczego, jest bowiem umyślne

działanie nastawione na wyrządzenie spółdzielni szkody, nie zaś wyrządzenie szkody

(por. wyrok Sądu Najwyższego z 4 lipca 1986 r., I PR 50/86, LEX nr 14644).

Pozostałe zarzuty naruszenia prawa materialnego są bezzasadne. Istnieje

przy tym pewna niespójność między materialnoprawną podstawą kasacji - dotyczącą

naruszenia jedynie art. 193 § 1 Prawa spółdzielczego w związku z art. 52 § 1 k.p. - a

sformułowanymi przez skarżącego okolicznościami, które miały uzasadniać przyjęcie

kasacji do rozpoznania. W ramach przesłanek kasacji powód wskazał dodatkowo

kwestię konieczności wykładni art. 196 § 1 Prawa spółdzielczego w związku z art. 32

ustawy o związkach zawodowych oraz art. 1991 Prawa spółdzielczego.

W uzasadnieniu kasacji skarżący podniósł zarzut dokonania przez Sąd Apelacyjny błędnej wykładni art. 195 Prawa spółdzielczego i w jej następstwie przyjęcia, że

rozwiązanie spółdzielczej umowy o pracę łączącej spółdzielnię pracy z członkiem tej

spółdzielni będącym jednocześnie członkiem organu zakładowej organizacji związkowej wymaga jedynie konsultacji ze związkiem zawodowym, a nie uzyskania zgody

zakładowej organizacji związkowej na rozwiązanie tejże umowy. Skarżący wskazał,

że zgodnie z art. 196 § 1 Prawa spółdzielczego członkowi spółdzielni zatrudnionemu

na podstawie spółdzielczej umowy o pracę, którego spółdzielnia wykluczyła lub wykreśliła z rejestru członków z naruszeniem przepisów art. 193 - 195, przysługują

roszczenia przewidziane w przepisach art. 188 § 1 i 2 Prawa spółdzielczego lub, jeżeli jest to dla niego korzystniejsze, w przepisach prawa pracy dotyczących uprawnień pracownika w razie niezgodnego z prawem rozwiązania przez zakład pracy

umowy o pracę bez wypowiedzenia - czyli roszczenia określone w art. 56 i nast. k.p.

Zdaniem skarżącego, z zestawienia tych przepisów jednoznacznie wynika, że

uprawnienia pracownika zatrudnionego na podstawie spółdzielczej umowy o pracę

wynikające z rozwiązania z nim umowy bez wypowiedzenia nie mogą być słabsze niż

uprawnienia wynikające z przepisów prawa pracy, a mogą być korzystniejsze, jeżeli

wynika to z art. 188 Prawa spółdzielczego. Skarżący podniósł, że wykładnia art. 195

Prawa spółdzielczego zaproponowana przez Sąd Apelacyjny ogranicza uprawnienia

powoda wynikające z art. 196 § 1 Prawa spółdzielczego, gdyż pozbawia go analogicznej ochrony stosunku pracy, jaka przysługuje członkom organów zakładowych

organizacji związkowych zatrudnionych na podstawie „klasycznej” umowy o pracę.

Takie zróżnicowanie uprawnień przysługujących działaczom związkowym nie znaj-

duje w ocenie powoda uzasadnienia w przepisach prawa, w szczególności w art. 9 i

111 k.p., które to przepisy statuują zasadę równości stosunków pracy bez względu na

podstawę ich nawiązania. Zdaniem powoda, nie może istnieć i być tolerowana sytuacja, w której ze względu na rodzaj zawartej umowy o pracę, działacze związkowi przy

wykonywaniu swoich obowiązków przewidzianych w przepisach ustaw lub innych

aktów prawnych, korzystają z różnorodnej ochrony stosunku pracy. Prowadziłoby to

do niczym nieuzasadnionego rozwarstwienia zakresu ochrony działalności związkowej i ograniczenia jej w sytuacji zawarcia umowy o pracę w ramach słabiej chronionego w tym zakresie stosunku pracy, w tym przypadku nawiązanego w ramach spółdzielczej umowy o pracę.

Przedstawiony sposób argumentacji skarżącego nie uwzględnia podstawowego faktu, mianowicie tego, że pozwana Spółdzielnia nie rozwiązała z nim spółdzielczej umowy o pracę bez wypowiedzenia, lecz wykluczyła go jako swojego członka ze

Spółdzielni na podstawie art. 193 § 1 pkt 2 Prawa spółdzielczego ze względu na

ciężkie naruszenie obowiązków członkowskich, czego następstwem było wygaśnięcie łączącego go z pozwaną stosunku pracy z mocy prawa. Kwestia braku konieczności uzyskania przez spółdzielnię pracy jako pracodawcę zgody zarządu zakładowej organizacji związkowej na wykluczenie ze spółdzielni szczególnie chronionego

działacza związkowego była już przedmiotem wypowiedzi Sądu Najwyższego, a

poglądy w tej mierze można uznać za utrwalone. W wyroku z 14 grudnia 1999 r., I

PKN 446/99 (OSNAPiUS 2001 nr 10, poz. 335), Sąd Najwyższy wyraził zapatrywanie, że powodujące wygaśnięcie spółdzielczego stosunku pracy wykluczenie ze

spółdzielni pracy członka zarządu zakładowej organizacji związkowej nie musi być

poprzedzone uzyskaniem zgody zarządu tej organizacji związkowej. Jednakże w

przypadku uchylenia uchwały o wykluczeniu i orzeczenia przywrócenia do pracy takiemu pracownikowi przysługuje wynagrodzenie za cały czas pozostawania bez

pracy (art. 57 § 2 Kodeksu pracy w związku z art. 196 § 1 Prawa spółdzielczego). W

uzasadnieniu przytoczonego powyżej orzeczenia Sąd Najwyższy stwierdził, że zgodnie z art. 186 § 1 Prawa spółdzielczego spółdzielcza umowa o pracę wygasa z ustaniem członkostwa, a więc także w przypadku wykluczenia ze spółdzielni. Zgodnie z

art. 196 § 1 Prawa spółdzielczego członkowi spółdzielni zatrudnionemu na podstawie

spółdzielczej umowy o pracę, którego spółdzielnia wykluczyła z naruszeniem przepisów art. 193-195 tego Prawa, przysługują roszczenia przewidziane w art. 188 § 1 i 2

(w tym roszczenie o wynagrodzenie za czas pozostawania bez pracy - art. 188 § 2)

lub - jeżeli jest to dla członka korzystniejsze - roszczenia dotyczące uprawnień pracownika na wypadek wadliwego rozwiązania umowy o pracę bez wypowiedzenia.

Stosowanie art. 196 § 1 Prawa spółdzielczego w zakresie roszczeń jest niezależne

od tego, czy spółdzielnia naruszyła art. 195 (czyli obowiązek zasięgnięcia opinii właściwego organu związku zawodowego w kwestii zamiaru wykluczenia ze spółdzielni),

czy też naruszyła przepisy art. 193-194. W przypadku przywrócenia do pracy korzystniejsze niż art. 188 § 2 Prawa spółdzielczego roszczenia przewiduje art. 57 § 2

k.p. (wynagrodzenie za cały czas pozostawania bez pracy).

Istotny problem w rozpoznawanej sprawie sprowadzał się do oceny czy powód

jako przewodniczący zarządu zakładowej organizacji związkowej był pracownikiem, z

którym rozwiązanie umowy o pracę podlegało ograniczeniu z mocy przepisu szczególnego (w tym przypadku z mocy art. 32 ust. 1 ustawy o związkach zawodowych).

Wątpliwości interpretacyjne skarżącego wynikały z tego, że - jak zgodnie przyjęły

Sądy obu instancji - do wykluczenia powoda ze Spółdzielni (skutkującego wygaśnięcie spółdzielczego stosunku pracy) nie było potrzebne uzyskanie zgody zarządu zakładowej organizacji związkowej, mimo że był on przewodniczącym zarządu tej organizacji (w taki sposób orzekł Sąd Najwyższy w prawidłowo powołanym przez Sąd

drugiej instancji wyroku z 4 czerwca 1993 r., I PRN 55/93, niepublikowanym oraz Sąd

Apelacyjny w Katowicach w wyroku z 30 listopada 1994 r., III APr 52/94, Prawo

Pracy 1995 nr 3, s. 45). W związku z tym powstał problem, czy powód był pracownikiem, z którym rozwiązanie stosunku pracy podlegało szczególnemu ograniczeniu

(wynikającemu z art. 32 ust. 1 ustawy o związkach zawodowych), czy też nie było

takiego ograniczenia.

Sąd Najwyższy w składzie rozpoznającym niniejszą sprawę podziela w tym

zakresie wykładnię prezentowaną w przytoczonych wyrokach Sądu Najwyższego (z

4 czerwca 1993 r., I PRN 55/93 oraz z 14 grudnia 1999 r., I PKN 446/99), którą

przyjął również Sąd drugiej instancji. Poza przedstawionymi przez ten Sąd argumentami, za przyjęciem takiej wykładni przemawia uznanie, że istnieją istotne różnice między rozwiązaniem a wygaśnięciem spółdzielczej umowy o pracę. Różnice te

przejawiają się między innymi w sferze określonych przez ustawodawcę warunków

formalnych niezbędnych do spełnienia przy składaniu przez pracodawcę oświadczenia woli o rozwiązaniu spółdzielczej umowy o pracę oraz przy podejmowaniu przez

właściwy organ spółdzielni uchwały o wykluczeniu ze spółdzielni. Według art. 190 § 1

Prawa spółdzielczego wypowiedzenie lub rozwiązanie spółdzielczej umowy o pracę

wymaga przewidzianego w Kodeksie pracy współdziałania z organami związku zawodowego, jeżeli związek taki działa w spółdzielni. Według art. 190 § 2 Prawa spółdzielczego do członków spółdzielni pracy mają zastosowanie przepisy prawa pracy

zakazujące lub ograniczające wypowiedzenie umowy o pracę albo jej rozwiązanie

bez wypowiedzenia. Z kolei w przepisach normujących wygaśnięcie spółdzielczej

umowy o pracę brak jest odesłania do przepisów prawa pracy chroniących pracowników przed wypowiedzeniem lub rozwiązaniem stosunku pracy bez wypowiedzenia

oraz do przepisów dotyczących trybu współdziałania z właściwymi organami związku

zawodowego. Według art. 195 Prawa spółdzielczego w związku z art. 196 § 3 tego

Prawa, rola zakładowej organizacji związkowej - w razie podjęcia przez uprawniony

organ spółdzielni uchwały o wykluczeniu - sprowadza się jedynie do wyrażenia opinii.

Na podstawie wskazanych przepisów nie można formułować wniosku, że wynika z

nich prawo zakładowej organizacji związkowej do niewyrażenia zgody na wykluczenie członka ze spółdzielni, a konsekwencją braku tej zgody jest brak możliwości wykluczenia członka ze spółdzielni.

Do spółdzielczej umowy o pracę stosuje się w pierwszej kolejności przepisy

Prawa spółdzielczego. Jeżeli jakaś kwestia została uregulowana odmiennie w Prawie

spółdzielczym niż w Kodeksie pracy, rozstrzyga się ją na podstawie przepisów Prawa

spółdzielczego. Wykluczenie członka ze spółdzielni, a więc ustanie członkostwa, nie

jest jednym ze sposobów rozwiązania przez pracodawcę (spółdzielnię) spółdzielczej

umowy o pracę ze swoim pracownikiem (członkiem spółdzielni). Wygaśnięcie spółdzielczej umowy o pracę jest skutkiem wykluczenia członka ze spółdzielni, jednak w

przypadku wykluczenia nie o ten skutek przede wszystkim chodzi. Wykluczenie ma

prowadzić do ustania członkostwa, pośrednio tylko oddziaływuje na stosunek zatrudnienia. Wykluczenie członka ze spółdzielni nie jest uzależnione ani od zgody zakładowej organizacji związkowej, ani od trybu współdziałania z tą organizacją przewidzianego w Kodeksie pracy lub w innych przepisach prawa pracy. O powstaniu i

ustaniu członkostwa decyduje sama spółdzielnia (przez uprawniony do tego organ).

Wynika to z zasady samorządności wyrażonej w art. 1 Prawa spółdzielczego. Stosunek członkostwa, jaki wiąże spółdzielnię z jej członkiem, nie wchodzi w zakres spółdzielczej umowy o pracę, mimo że spółdzielcza umowa o pracę jest konsekwencją

istnienia członkostwa. Uregulowanie w Prawie spółdzielczym kwestii ustania członkostwa w wyniku wykluczenia ze spółdzielni nie dopuszcza stosowania w tym zakresie przepisów Kodeksu pracy oraz innych przepisów prawa pracy o rozwiązywaniu

umów o pracę, w tym przepisów wprowadzających zakaz wypowiadania lub rozwiązywania umów o pracę bez zgody właściwego organu zakładowej organizacji

związku zawodowego. Oznacza to, że do wykluczenia ze spółdzielni członka tej

spółdzielni, zatrudnionego na podstawie spółdzielczej umowy o pracę, pełniącego

funkcję członka zarządu zakładowej organizacji związkowej, podlegającego szczególnej ochronie przed rozwiązaniem z nim stosunku pracy przez pracodawcę, nie

stosuje się przepisów ograniczających możliwość rozwiązania z nim umowy o pracę,

w tym art. 32 ustawy o związkach zawodowych. Prawo spółdzielcze zawiera bowiem

własną, swoistą regulację wygaśnięcia spółdzielczej umowy o pracę, będącego konsekwencją ustania członkostwa.

Dlatego rozważania skarżącego co do nierównego traktowania działaczy

związkowych, w zależności od rodzaju zawartej umowy o pracę, są pozbawione racji.

W przypadku wykluczenia ze spółdzielni powodującego wygaśnięcie z mocy prawa

spółdzielczej umowy o pracę, mamy do czynienia przede wszystkim z relacją spółdzielnia - członek spółdzielni, a dopiero w dalszej kolejności (pośrednio) z relacją

pracodawca - pracownik. Wykładnia art. 195 Prawa spółdzielczego przyjęta przez

Sąd Apelacyjny jest prawidłowa i ani nie ogranicza uprawnień powoda wynikających

z art. 196 § 1 Prawa spółdzielczego, ani nie pozbawia go ochrony stosunku pracy

analogicznej do tej, jaka przysługuje członkom organów zakładowych organizacji

związkowych zatrudnionych na podstawie zwykłej umowy o pracę. W przypadku

rozwiązania z powodem spółdzielczego stosunku pracy w następstwie czynności

prawnych (oświadczenia woli) pracodawcy miałby do powoda zastosowanie art. 32

ustawy o związkach zawodowych. W sytuacji, gdy stosunek pracy (w ramach spółdzielczej umowy o pracę) wygasa z mocy prawa w następstwie podjęcia przez stosowny organ spółdzielni uchwały o wykluczeniu ze spółdzielni, nie może być miejsca

na uzależnianie decyzji w przedmiocie wykluczenia ze spółdzielni od zgody zarządu

zakładowej organizacji związkowej.

Przepis art. 196 § 1 Prawa spółdzielczego jest przepisem tworzącym fikcję

prawną, uzupełniającą przesłanki stosowania art. 57 § 2 k.p. Fikcja ta sprowadza się

do tego, że w rozumieniu tego przepisu należy traktować jak pracownika, z którym

rozwiązanie stosunku pracy podlega szczególnym ograniczeniom, także pracownika

posiadającego taki status, choćby w konkretnym przypadku szczególna ochrona

trwałości stosunku pracy nie działała. Inaczej mówiąc, członek zarządu zakładowej

organizacji związkowej jest w rozumieniu art. 196 § 1 Prawa spółdzielczego korzy-

stającym z uprawnień pracowniczych przysługujących pracownikowi szczególnie

chronionemu w rozumieniu art. 57 § 2 k.p., choćby nie miał do niego zastosowania

art. 32 ustawy o związkach zawodowych.

Mając powyższe na uwadze Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji na podstawie art. 39313 § 1 k.p.c.