I PK 256/06 · Sąd Najwyższy

Wyrok z dnia 9 maja 2007 r.

I PK 256/06

Po utracie od dnia 26 listopada 2002 r. mocy obowiązującej art. 241 7 § 4

k.p. w związku z orzeczeniem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 18 listopada

2002 r., K 31/01 (Dz.U. Nr 196, poz. 1660), pracodawca nie jest związany postanowieniami rozwiązanego układu zbiorowego pracy oraz wypowiedzianego regulaminu wynagradzania i może złożyć pracownikom wypowiedzenia zmieniające warunki umowy o pracę na ich niekorzyść.

Przewodniczący SSN Zbigniew Hajn, Sędziowie SN: Roman Kuczyński,

Romualda Spyt (sprawozdawca).

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 9 maja

2007 r. sprawy z powództwa Ewy G. przeciwko Bankowi B. SA w K. Oddziałowi w G.

o przywrócenie dotychczasowych warunków pracy i płacy, na skutek skargi kasacyjnej strony pozwanej od wyroku Sądu Okręgowego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Gliwicach Ośrodka Zamiejscowego w Rybniku z dnia 1 czerwca 2006 r.

[...]

1. u c h y l i ł zaskarżony wyrok w pkt 2 i 3 i zmienił poprzedzający go wyrok

Sądu Rejonowego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Rybniku z dnia 14 lutego 2006 r. [...] w części dotyczącej przywrócenia powódce dotychczasowych warunków pracy i płacy w zakresie: stanowiska pracy, kategorii zaszeregowania, wypłaty premii, wysokości dodatku za pracę w porze nocnej i oddalił powództwo;

2. zasądził od powódki na rzecz pozwanego kwotę 240 zł tytułem zwrotu

kosztów postępowania za wszystkie instancje.

Uzasadnienie

Powódka Ewa G. wniosła przeciwko Bankowi B. SA w K. o uznanie wypowiedzenia warunków pracy i płacy za bezskuteczne, podnosząc, że wypowiedzenie to

narusza art. 45 § 1 k.p. w związku z art. 42 § 1 k.p. i art. 771 k.p., ponieważ nowe

warunki pracy i płacy ustalone zostały na podstawie uchwał zarządu Banku, które nie

stanowią źródeł wewnątrzzakładowego prawa w świetle art. 9 § 1 k.p. i art. 77 1 k.p.

Stwierdziła też, że jest pracownikiem podlegającym ochronie przewidzianej w art. 13

ust. 3 ustawy z dnia 24 czerwca 1983 r. o społecznej inspekcji pracy (Dz.U. Nr 35,

poz. 163 ze zm.).

Pozwany w odpowiedzi na pozew wniósł o oddalenie powództwa i wywiódł, że

z dniem 31 grudnia 2003 r. wygasł obowiązujący u niego zakładowy układ zbiorowy

pracy i do chwili wniesienia pozwu nie wprowadzono w życie nowego układu jak też

regulaminu wynagradzania. Podstawą wypowiedzenia była uchwała zarządu Banku z

dnia 14 grudnia 2004 r., która nie jest regulaminem wynagradzania lecz jednostronnym określeniem warunków pracy i płacy, a pracodawca ma prawo, po wygaśnięciu

układu zbiorowego pracy, kształtować stosunki pracy zgodnie z jego „potrzebami biznesowymi”, stosując odpowiednie przepisy prawa. Stwierdził także, że powódce nie

przysługuje ochrona prawna przed wypowiedzeniem zmieniającym z racji pełnienia

funkcji społecznego inspektora pracy.

Sąd Rejonowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Rybniku wyrokiem z

dnia 14 lutego 2006 r. przywrócił powódce dotychczasowe warunki umowy o pracę w

części dotyczącej stanowiska pracy, kategorii zaszeregowania, wypłaty premii, wysokości dodatku za pracę w porze nocnej, prawa do dofinansowania przejazdów środkami lokomocji oraz podstawy naliczania odprawy emerytalno-rentowej i zasądził od

pozwanego na rzecz powódki zwrot kosztów procesu. W uzasadnieniu wyroku Sąd

Rejonowy ustalił, że powódka 16 października 1997 r. została zatrudniona u poprzednika prawnego pozwanego - w [...] Banku K. S.A w W. Z dniem 31 grudnia

2001 r. [...] Bank K., jako spółka przejmowana, połączył się z Bankiem B. SA w K. i

pracownicy tego pierwszego Banku stali się pracownikami Banku B. SA. Warunki

wynagradzania wynikały z zakładowego układu zbiorowego pracy z dnia 26 kwietnia

1996 r., obowiązującego w Banku B. SA. Powyższy układ zbiorowy pracy wypowiedziany został przez pracodawcę za trzymiesięcznym wypowiedzeniem ze skutkiem

na dzień 31 grudnia 2003 r. Konsultacje pozwanego z działającymi u niego ośmioma

związkami zawodowymi w sprawie wprowadzenia regulaminu wynagradzania nie

przyniosły rezultatu. Pozwany trzykrotnie, w dniu 28 listopada 2003 r., w dniu 29

września 2004 r. oraz w dniu 25 kwietnia 2005 r., przedstawił związkom zawodowym

projekt regulaminu wynagradzania i za każdym razem związki zawodowe przedstawiały wspólnie uzgodnione negatywne stanowisko. W dniu 14 grudnia 2004 r. zarząd

Banku podjął uchwałę [...] w sprawie warunków umów o pracę pracowników pozwanego do czasu wynegocjowania zakładowego układu zbiorowego. Na mocy tej

uchwały pozwany zaproponował wszystkim pracownikom porozumienie zmieniające

warunki pracy, którego powódka nie zaakceptowała. W dniu 13 maja 2005 r. zarząd

Banku podjął kolejną uchwałę, na mocy której stwierdził, że wszystkie dodatkowe

świadczenia związane z pracą, nieokreślone w załączniku do uchwały z dnia 14

grudnia 2004 r., będą obowiązywały w wysokościach określonych w Kodeksie pracy

do czasu wynegocjowania nowego układu zbiorowego pracy. W uchwale stwierdzono także, że traci moc uchwała [...] w sprawie dopłat do pracowniczych biletów

okresowych stosowanych w komunikacji zbiorowej.

Po przeprowadzeniu konsultacji związkowej i po otrzymaniu negatywnego stanowiska NSZZ „Solidarność”, którego powódka jest członkiem, pozwany w dniu 10

czerwca 2005 r. wypowiedział powódce umowę o pracę w części dotyczącej stanowiska pracy, kategorii zaszeregowania, wypłaty premii, wysokości dodatku za pracę

w porze nocnej, prawa do dofinansowania dojazdów do pracy. Jako podstawę wypowiedzenia podał zunifikowanie zasad zatrudniania w Banku w oparciu o uchwały

zarządu z dnia 14 grudnia 2004 r. [...] oraz z dnia 13 maja 2005 r.[...] - do czasu wynegocjowania nowego układu zbiorowego pracy.

Mając na względzie tak ustalony stan faktyczny Sąd Rejonowy zważył, że

uchwały zarządu Banku z dnia 14 grudnia 2004 r. oraz z dnia 13 maja 2005 r. są

nieważne, gdyż podjęte zostały z pominięciem trybu wskazanego w przepisach

ustawy z dnia 23 maja 1991 r. o związkach zawodowych (Dz.U. Nr 79, poz. 854 ze

zm.), ponadto naruszają przepisy prawa pracy - w szczególności art. 9 § 1 k.p., art.

771 k.p. i nie stanowią źródeł prawa pracy. Zdaniem Sądu Rejonowego działania

pozwanego stanowią obejście przepisów wyżej wskazanych, a także naruszają

uprawnienia organizacji związkowych wynikające z art. 30 ustawy o związkach zawodowych. W kontekście tych argumentów Sąd Rejonowy podkreślił, że w jego ocenie pozwany nie podejmuje czynności w celu szybkiego i sprawnego ustalenia regulaminu wynagrodzenia, gdyż kolejne projekty regulaminów wynagradzania dzieli długi

okres bezczynności pozwanego, do którego przecież należy inicjatywa w tym zakresie. Ostatecznie Sąd stwierdził, że wypowiedzenie powódce warunków pracy i płacy

w świetle przepisu art. 45 § 1 k.p. w związku z art. 42 § 1 k.p. było nieuzasadnione.

W wyniku apelacji pozwanego, zaskarżającego wyrok w całości, Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Gliwicach Ośrodek Zamiejscowy w

Rybniku wyrokiem z dnia 1 czerwca 2006 r. zmienił zaskarżony wyrok w części, w

ten sposób, że oddalił powództwo o przywrócenie prawa do dofinansowania przejazdów środkami lokomocji, natomiast oddalił apelację w pozostałym zakresie, orzekając także o kosztach postępowania.

W pisemnych motywach rozstrzygnięcia Sąd Okręgowy podzielił ustalenia faktyczne Sądu Rejonowego oraz jego stanowisko odnośnie tego, iż uchwała zarządu

Banku z dnia 14 grudnia 2004 r. nie może stanowić podstawy wypowiedzenia powódce warunków pracy i płacy. Stwierdził, że ustalenie wysokości wynagrodzenia

(stawek zasadniczych i innych składników) nie może nastąpić w formie uchwały zarządu lecz jedynie w trybie przewidzianym w przepisach art. 77 1 - 773 k.p., a rokowania między pozwanym a działającymi u niego związkami zawodowymi w przedmiocie

uzgodnienia regulaminu wynagradzania wciąż trwają. Wywiódł także, że w stosunku

do dotychczas zatrudnionych pracowników postanowienia wypowiedzianego układu

zbiorowego pracy stały się częścią indywidualnych umów o pracę i wiążą pracodawcę do czasu ich wypowiedzenia. Podniósł też, iż uprawnienia powódki dotyczące dofinansowania dojazdów do pracy środkami lokomocji nie wynikały z zakładowego

układu zbiorowego pracy lecz z uchwały zarządu Banku i było to świadczenia dodatkowe, wynikające z jednostronnego zobowiązania pracodawcy, stąd też pozwany

mógł się z niego wycofać, co też uczynił w uchwale z dnia 13 maja 2005 r.

Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wywiódł pozwany - w części dotyczącej oddalenia apelacji - opierając ją na naruszeniu prawa materialnego art. 45 § 1

k.p., poprzez niewłaściwe jego zastosowanie, polegające na przyjęciu, że powódce

mogą być przywrócone dotychczasowe warunki pracy i płacy - bez ustalenia istnienia

żadnej z dwóch uprawniających ku temu przesłanek oraz naruszenie przepisów

prawa procesowego - art. 233 k.p.c., które miało wpływ na wynik sprawy, poprzez

niezbadanie, czy wypowiedzenie zmieniające jest uzasadnione.

Wskazując na powyższe skarżący wniósł o uchylenie wyroku w zaskarżonej

części, a także o uchylenie poprzedzającego go wyroku Sądu pierwszej instancji i

przekazanie sprawy temu ostatniemu Sądowi do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach procesu za wszystkie instancje, ewentualnie o uchylenie zaskarżonych wyroków i orzeczenie co do istoty sprawy i zasądzenie od powódki na rzecz

pozwanego zwrotu kosztów postępowania.

Skarżący wniósł o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania, uzasadniając to

tym, że w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne, polegające na rozstrzy-

gnięciu, czy pracodawca, u którego nie obowiązuje zakładowy układ zbiorowy pracy,

gdyż został wypowiedziany przez pracodawcę, ani regulamin wynagradzania, ponieważ nie doszło do jego uzgodnienia ze związkami zawodowymi, ani też nie wynegocjowano nowego zakładowego układu zbiorowego pracy, może dokonywać wypowiedzeń zmieniających pracownikom, w stosunku do których postanowienia wypowiedzianego układu stały się częścią umowy o pracę, czy też pracodawca musi czekać na zawarcie nowego układu lub regulaminu wynagradzania. W uzasadnieniu

skargi skarżący wskazał, że ani Sąd Rejonowy ani Sąd Okręgowy nie zbadały, czy

zachodzą przesłanki do przywrócenia powódce dotychczasowych warunków pracy i

płacy, tj. nie zbadały, czy wypowiedzenie jest nieuzasadnione, czy też narusza przepisy o wypowiadaniu umów o pracę. Brak takich ustaleń uzasadnia, zdaniem skarżącego, zarzut naruszenia art. 233 k.p.c. W konsekwencji Sąd naruszył przepis art. 45

§ 1 k.p. Pozwany podkreślił, że Sąd Okręgowy popadł w wewnętrzną sprzeczność w

swoich wywodach, bo z jednej strony stwierdził, że w przypadku dotychczas zatrudnionych pracowników postanowienia wypowiedzianego układu zbiorowego pracy

stały się częścią indywidualnych umów o pracę i wiążą pracodawcę do czasu ich wypowiedzenia, a z drugiej strony przedstawił stanowisko, że pozwany nie miał prawa

wypowiedzieć powódce dotychczasowych warunków pracy i płacy. Stanowisko to

jest nieuzasadnione, gdyż przepisy Kodeksu pracy przewidują wyraźne zakazy wypowiadania umów o pracę i zakazy te nie dotyczą sytuacji faktycznej istniejącej w

niniejszej sprawie.

W odpowiedzi na skargę powódka wniosła o jej oddalenie i zasądzenie od pozwanego na jej rzecz kosztów zastępstwa procesowego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna jest uzasadniona, aczkolwiek nie wszystkie jej podstawy są

uzasadnione; w szczególności dotyczy to zarzutu naruszenia przepisu prawa procesowego - art. 233 k.p.c.

Przepis art. 3983 § 3 k.p.c. wprawdzie nie wskazuje expressis verbis konkretnych przepisów, których naruszenie, w związku z ustalaniem faktów i przeprowadzaniem oceny dowodów, nie może być przedmiotem zarzutów wypełniających drugą

podstawę kasacyjną, nie ulega jednak wątpliwości, że obejmuje on art. 233 k.p.c.

Przepis ten określa kryteria oceny wiarygodności i mocy dowodów. Zatem zarzut

oparty na naruszeniu powyższego przepisu usuwa się spod kontroli kasacyjnej (por.

wyrok SN z dnia 26 kwietnia 2006 r., V CSK 11/06 LEX nr 230204; postanowienie

SN z dnia 23 września 2005 r., III CSK 13/05 OSNC 2006 nr 4, poz. 76 ). Niezależnie

od tych uwag, zarzut naruszenia art. 233 k.p.c. postawiony został wadliwie, bowiem

nie przytoczono w nim argumentów związanych z przekroczeniem zasady swobodnej

oceny dowodów, wyrażającej się poprawnością wnioskowania z punktu widzenia logiki i zasad doświadczenia życiowego, lecz wskazano jedynie brak ustaleń faktycznych w uzasadnieniu wyroku, które pozwoliłyby na zastosowanie określonego przepisu prawa materialnego. Takie uchybienie może uzasadniać zarzut naruszenia 328

§ 2 k.p.c. w związku z art. 391 § 1 k.p.c. i wypełniać podstawę kasacyjną wskazaną

w art. 3983 § 1 pkt 2 k.p.c., lecz może to nastąpić w wyjątkowych wypadkach, a mianowicie tylko wtedy, gdy wskutek uchybienia konkretnym wymaganiom zaskarżone

orzeczenie nie poddaje się kontroli kasacyjnej. Z tego względu oraz biorąc pod

uwagę treść art. 39813 § 1 k.p.c., zgodnie z którym Sąd Najwyższy rozpoznaje skargę

w granicach podstaw, przedstawiony w skardze powyższy zarzut nie może zostać

uwzględniony.

Przechodząc kolejno do zarzutu naruszenia prawa materialnego - art. 45 § 1

k.p., to skarżący, uzasadniając go, przywołał również brak ustaleń faktycznych w zaskarżonym wyroku odnośnie istnienia dwóch przesłanek uzasadniających jego zastosowanie, tj. brak ustalenia z jakich powodów wypowiedzenie uznane zostało za

nieuzasadnione bądź brak ustalenia o naruszeniach obowiązujących przepisów.

Zgodnie z treścią art. 45 § 1 k.p. w razie ustalenia, że wypowiedzenie umowy o pracę

zawartej na czas nieokreślony jest nieuzasadnione lub narusza przepisy o wypowiadaniu umów o pracę, sąd pracy - stosownie do żądania pracownika - orzeka o bezskuteczności wypowiedzenia, a jeżeli umowa uległa już rozwiązaniu - o przywróceniu

pracownika do pracy na poprzednich warunkach albo o odszkodowaniu. Przesłanki

uzasadniające zastosowanie powyższego przepisu to: brak uzasadnienia dla dokonanego wypowiedzenia oraz naruszenie przez pracodawcę przepisów o wypowiadaniu umów o pracę; przy czym spełnienie choćby jednej z tych przesłanek jest wystarczające dla zastosowania tej normy prawnej. Wbrew poglądowi skarżącego, z wywodów Sądu Rejonowego, które Sąd Okręgowy podzielił, wynika, że uzasadnieniem do

zastosowania art. 45 § 1 k.p. w związku z art. 42 § 1 k.p. jest stwierdzenie, iż dokonane wypowiedzenie zmieniające było nieuzasadnione, gdyż zaproponowane przez

pozwanego nowe warunki pracy i płacy nie znajdują oparcia w przywołanych przepi-

sach prawa i stanowią ich obejście. Innymi słowy, chociaż przyczyną wypowiedzenia

zmieniającego była zmiana zasad wynagradzania u pracodawcy, to przyczyny tej nie

można uznać za uzasadnioną, gdyż działania pracodawcy w stanowieniu nowych

zasad wynagradzania były bezprawne. Tym samym, nieuzasadnione wypowiedzenie

umowy o pracę lub warunków pracy i płacy, to także takie wypowiedzenie, w którym

skutek jest powiązany z realnie istniejącą przyczyną, lecz przyczyna ta wywołana jest

czynnościami prawnymi pracodawcy, które w myśl art. 58 § 1 k.c. uznane zostały

przez sąd za sprzeczne z obowiązującymi przepisami prawa lub mające na celu

obejście prawa. Nie jest więc tak, jak twierdzi skarżący, iż brak było w zaskarżonym

orzeczeniu podstaw faktycznych dla dokonania subsumcji określonej normy prawnej.

Tak więc i w ten sposób skonstruowany zarzut naruszenia prawa materialnego nie

jest również uzasadniony.

Z uzasadnienia skargi kasacyjnej w istocie wynika, że skarżący kwestionuje

wywody Sądu Okręgowego i Rejonowego dotyczące bezprawności swoich działań w

zakresie stanowienia warunków pracy i płacy, a w konsekwencji dotyczące bezzasadności wypowiedzenia zmieniającego, stojąc na stanowisku, że wynikające z wypowiedzianego zakładowego układu zbiorowego pracy warunki pracy i płacy, które

stały się warunkami indywidualnej umowy o pracę, mogą być wypowiedziane, mimo

że nie obowiązuje ani nowy zakładowy układ zbiorowy pracy ani regulamin wynagradzania. W tej sytuacji prawidłowo skonstruowany zarzut naruszenia art. 45 § 1 k.p.

winien wskazywać na jego bezzasadne zastosowanie w sytuacji, kiedy nie zachodziła żadna z przesłanek w nim wskazanych.

W zakresie tak rozumianego zarzutu wskazać należy na przepis art. 241 13 § 2

k.p., który stanowi, że postanowienia układu mniej korzystne dla pracowników wprowadza się w drodze wypowiedzenia pracownikom dotychczasowych warunków

umowy o pracę lub innego aktu stanowiącego podstawę nawiązania stosunku pracy,

przy wypowiedzeniu dotychczasowych warunków umowy o pracę lub innego aktu

stanowiącego podstawę nawiązania stosunku pracy nie mają zastosowania przepisy

ograniczające dopuszczalność wypowiadania warunków takiej umowy lub aktu. Z

jego treści wprost wynika, że ma on zastosowanie do niekorzystnej dla pracowników

zmiany układu zbiorowego lub wprowadzenia nowego układu, gdy poprzednio istniał

stan bezukładowy. Nie ma natomiast przepisu regulującego wprost sytuację, gdy

układ zbiorowy lub regulamin wynagradzania tracą moc, a w ich miejsce nie został

wprowadzony nowy akt regulujący wynagrodzenia. Stan taki był uregulowany w

przepisie art. 2417 § 4 k.p., który w zdaniu pierwszym stanowił, że razie rozwiązania

układu do czasu wejścia w życie nowego układu stosuje się postanowienia układu

dotychczasowego, chyba że strony w układzie ustaliły lub w drodze porozumienia

ustalą inny termin stosowania rozwiązanego układu. Nową sytuację prawną od 26

listopada 2002 r. spowodował wyrok TK z 18 listopada 2002 r., K 31/01 (Dz.U. Nr

196, poz. 1660, OTK-A 2002 nr 6, poz. 82), który pozbawił mocy obowiązującej przepis art. 2417 § 4 k.p. Nie budzi wątpliwości, że w tym nowym stanie prawnym pracodawca nie jest związany postanowieniami rozwiązanego układu zbiorowego i może

złożyć pracownikom wypowiedzenia zmieniające warunki umowy o pracę na ich niekorzyść w porównaniu z warunkami wynikającymi z układu. Żaden przepis nie zakazuje mu bowiem tej czynności. (por. uchwałę siedmiu sędziów SN z dnia 29 września

2006 r., II PZP 3/06 Monitor Prawa Pracy 2007 nr 2, poz. 82). Skoro dopuszczalne

jest dokonywanie wypowiedzeń zmieniających w stanie bezukładowym, rozumianym

także jako brak regulacji zasad wynagradzania w oparciu o przepisy art. 772 k.p.,

nowe warunki pracy i płacy zaproponowane w tym wypowiedzeniu siłą rzeczy nie

mogą mieć oparcia w układzie zbiorowym czy regulaminie wynagradzania. Stąd

wywody Sądów obu instancji w istocie zawierają wewnętrzną sprzeczność. Zakładają

bowiem one, że nawet w stanie, w którym nie obowiązuje ani układ zbiorowy, ani

regulamin wynagradzania, warunki pracy i płacy, zaproponowane w wypowiedzeniu

zmieniającym, muszą wynikać z aktów odpowiadających wymogom art. 771 - 772 k.p.,

stanowiący źródła prawa pracy w rozumieniu art. 9 § 1 k.p. Z powyższych względów

nie można zarzucić pozwanemu, jak uczyniły to Sądy obu instancji, próby obejścia

przepisów regulujących zasady ustalania wynagrodzenia za pracę, a konsekwencji

uznać je za bezprawne i z tego powodu stwierdzić bezzasadność wypowiedzenia

zmieniającego.

Sąd Najwyższy uznał także, że przepis art. 24113 § 2 k.p., zdanie drugie, ma

zastosowanie do wypowiedzenia, wynikających z układu zbiorowego pracy warunków umowy o pracę w razie rozwiązania tego układu, także wtedy, gdy nie został on

zastąpiony nowym układem zbiorowym pracy ani regulaminem wynagradzania,

zgodnie ze stanowiskiem Sądu Najwyższego wyrażonym w uchwale siedmiu sędziów z dnia 29 września 2006 r., II PZP 3/06.

Konsekwencją przyjęcia powyższego stanowiska jest uznanie, że powódka nie

podlegała ochronie przewidzianej w art. 13 ust. 1 ustawy o społecznej inspekcji

pracy.

Z uwagi na powyższe Sąd Najwyższy uznał zarzut naruszenia przepisu art. 45

§ 1 k.p. za uzasadniony i na mocy art. 39816 k.p.c. orzekł jak w sentencji wyroku. O

kosztach orzeczono mając na względzie treść art. 98 k.p.c. w związku z art. 398 21

k.p.c i w związku z art. 391 § 1 k.p.c. oraz na podstawie § 11 ust. 1 pkt 1, § 12 ust. 1

pkt 1 oraz ust. 4 pkt 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września

2002 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb

Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego

z urzędu (Dz.U. Nr 163, poz. 1349).