I PK 256/03 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt I PK 256/03

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 5 maja 2004 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Teresa Flemming-Kulesza (przewodniczący,

sprawozdawca)

SSN Krystyna Bednarczyk

SSN Jadwiga Skibińska-Adamowicz

Protokolant Dorota Białek

w sprawie z powództwa E.Z. i C.S.

przeciwko Polskim Kolejom Państwowym SA Dyrekcji Kolejowych Przewozów

Cargo w [...] - Zakładowi Przewozów Towarowych w [...]

o odprawę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw

Publicznych w dniu 5 maja 2004 r.,

kasacji strony pozwanej od wyroku Sądu Okręgowego - Sądu Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych w [...]

z dnia 19 grudnia 2002 r.,

1. zmienia zaskarżony wyrok w ten sposób, że zmienia wyrok

Sądu Rejonowego - Sądu Pracy w [...] z dnia 14 maja 2002 r., w

części orzekającej o odprawach i kosztach postępowania (

punkty 1, 3, 6 i 7 ) i oddala powództwa w tym zakresie oraz znosi

koszty postępowania;

oddala

apelację

w

pozostałej

części,

znosząc

koszty

postępowania apelacyjnego,

2. oddala kasację w pozostałym zakresie,

3. znosi koszty postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Wyrokiem dnia 14 maja 2002 r. Sąd Rejonowy-Sąd Pracy w [...] zasądził od

pozwanej spółki Polskich Kolei Państwowych Spółki Akcyjnej – Dyrekcji Kolejowych

Przewozów Towarowych Cargo w [...] – Zakładu Przewozów Towarowych w [...]

Szczakowej na rzecz powódki E.Z. kwotę 18.168, 47 zł tytułem jednorazowej

odprawy pieniężnej z ustawowymi odsetkami od dnia 29 października 2000 r. oraz

kwotę 9011,76 zł tytułem odszkodowania z ustawowymi odsetkami od dnia 26

października 2000 r. zasądził od pozwanej na rzecz powódki C.S. kwotę 17.729,69

zł tytułem jednorazowej odprawy pieniężnej z ustawowymi odsetkami od dnia 29

października 2000 r. oraz kwotę 9345,96 zł tytułem odszkodowania z ustawowymi

odsetkami od dnia 1 października 2000 r. oddalając powództwo w pozostałej

części.

Sąd ten ustalił, że C.S. była zatrudniona u strony pozwanej od 17 lat

pracując na stanowiskach operatora biura wagonowego, operatora wagonowego,

odprawiacza pociągów. W dniu 26 września 2000 r. powódka zwróciła się do

pracodawcy z wnioskiem o rozwiązanie umowy o pracę na zasadzie porozumienia

stron z przyczyn dotyczących zakładu pracy. Otrzymała zgodę dyrektora na

rozwiązanie umowy o pracę na zasadzie porozumienia stron z dniem 30 września

2000 r. Podstawą rozwiązania umowy o pracę i wypłaty świadczeń był art. 30 §1

pkt 1 k.p. w związku z art. 10 ust. 1 i art. 11 ustawy z dnia 28 grudnia 1989 r. o

szczególnych zasadach rozwiązywania z pracownikami stosunków pracy oraz

zmianie niektórych ustaw oraz Pakt Gwarancji Pracowniczych z dnia 19 marca

1998r.

Sąd ustalił też, iż E. Z. była zatrudniona u strony pozwanej 24 lata pracując

początkowo

na

stanowisku

operatora

wagonowego,

starszego

operatora,

odprawiacza pociągów i starszego odprawiacza pociągów. 25 września 2000 r.

powódka złożyła pismo, w którym zwracała się o wyrażenie zgody na rozwiązanie

stosunku pracy z przyczyn ekonomicznych zakładu pracy z dniem 31 października

2000 r. Po rozmowie z naczelnikiem wydziału kadr złożyła wniosek o rozwiązanie

umowy z dniem 25 października 2000 r. gdyż została poinformowana, że do tej daty

możliwe jest odejście na dotychczasowych zasadach i uprzedzona, że nie jest

pewne czy zwolnienie z pracy będzie możliwe po wejściu w życie nowej ustawy.

Obie powódki rozmawiały przed podjęciem decyzji z J. S. członkiem

związków zawodowych w PKP.

W 2000 r. PKP objęte były procesem restrukturyzacji. Pracodawca wiedział o

nowej ustawie, będącej podstawą do wypłacania odpraw. Pracownicy byli

informowani o warunkach rozwiązania umowy o pracę i przysługujących im

świadczeniach pod rządami dotychczasowych przepisów, informowani byli, że nie

jest pewne jak zmieni się sytuacja pod rządami nowych przepisów, czy będą środki

na świadczenia przewidziane nową ustawą.

Powódki otrzymały odprawy w wysokości trzymiesięcznego wynagrodzenia z

ustawy z dnia 28 grudnia 1989 r. o szczególnych zasadach rozwiązywania z

pracownikami

stosunków

pracy

oraz

rekompensatę

w

wysokości

sześciomiesięcznego wynagrodzenia należną z Paktu Gwarancji Pracowniczych z

dnia 19 maja 1998 r. Nie otrzymały odszkodowania za skrócony okres

wypowiedzenia z

§6 Ponadzakładowego Układu Zbiorowego. Powódka E.Z.

otrzymała 4505, 88 zł tytułem odprawy i 7325 zł tytułem rekompensaty. Powódka C.

S. otrzymała 5672, 98 zł tytułem odprawy i 7597, 33 tytułem rekompensaty. W

chwili rozwiązania stosunku pracy powódki zamieszkiwały w B., gdzie stopa

bezrobocia wynosiła 14,9 % i była wyższa od przeciętnej stopy bezrobocia w kraju.

Sąd Rejonowy uznał, że powódki spełniają przesłanki przyznania im odpraw

z ustawy z dnia 8 września 2000 r. o komercjalizacji, restrukturyzacji i prywatyzacji

przedsiębiorstwa państwowego „Polskie Koleje Państwowe”(Dz.U. Nr 84, poz. 948

ze zm.), która weszła w życie (jego zdaniem) 28 października 2000 r. albowiem z

powódkami rozwiązano umowy o pracę z przyczyn dotyczących zakładu pracy.

Powódki nie spełniają warunków umożliwiających im uzyskanie prawa do

emerytury, urlopu kolejowego lub świadczenia przedemerytalnego. Ponadto mają

stałe miejsce zamieszkania na obszarze powiatu, w którym stopa bezrobocia w

dniu rozwiązania stosunku pracy z pracownikiem jest większa niż przeciętna stopa

bezrobocia w kraju.

Zdaniem Sądu pierwszej instancji przepis art. 48 ustawy odnosi się wprost

do pracowników, z którymi rozwiązanie stosunku pracy nastąpiło w latach 20002002

i

nie

wymaga

interpretacji,

gdyż

„wyłączył

działanie

zasady

nieretroaktywności”.

W związku z faktem, iż powódki otrzymały już świadczenia z tytułu

rozwiązania stosunku pracy z przyczyn dotyczących pracodawcy, Sąd ten uznał, że

należną powódkom jednorazową odprawę pieniężną trzeba pomniejszyć o

uzyskane przez nie kwoty.

Ponadto Sąd ten wskazał, ze w stosunku do powódek nie zachodzą

przesłanki z art. 86 § 1 k.c. odnośnie do podstępnego wprowadzenia ich w błąd,

albowiem

powódki przyznały,

że

znały

treść

nowej

ustawy,

która

była

rozpowszechniana przez publikację w zakładowej prasie, w związku z czym oddalił

żądanie powódek dotyczące uchylenia się od skutków prawnych złożonego

oświadczenia

woli.

„Ewentualny

błąd

powódek

dotyczyłby

jedynie

sfery

motywacyjnej”.

Odnosząc

się

do

§

obowiązującego

Ponadzakładowego

Układu

Zbiorowego Pracy dla pracowników Przedsiębiorstwa Państwowego PKP Sąd

pierwszej instancji wskazał, iż powódki nabyły prawa do przewidzianego w nim

odszkodowania z uwagi na spełnianie przez nie przesłanek do jego otrzymania.

Prawo do odprawy nie wyłącza (zdaniem Sądu) prawa do odszkodowania.

Strona pozwana złożyła apelację od tego wyroku.

Sąd Okręgowy – Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w [...] wyrokiem z

dnia 19 grudnia 2002 r. oddalił apelację.

Sąd ten podzielił ustalenia dokonane przez Sąd pierwszej instancji oraz

dokonaną przezeń wykładnię prawa. Wskazał, że powódki mają prawo do odprawy

z art. 48 i 49 ustawy z dnia 8 września 2000 r. o komercjalizacji, restrukturyzacji i

prywatyzacji przedsiębiorstwa państwowego „Polskie Koleje Państwowe” a także

do odszkodowania określonego w § 6 Ponadzakładowego Układu Zbiorowego

Pracy. Gdyby pozwany zamierzał stosować do powódek przepisy ustawy z dnia 8

września 2000 r. mniej korzystne od postanowień ponadzakładowgo układu

zbiorowego pracy powinien powódkom wypowiedzieć w trybie art. 42 k.p.

dotychczasowe warunki płacy wynikające z układu zbiorowego, w części dotyczącej

przysługującego im odszkodowania. Sąd ten wskazał, że domaganie się przez

powódki odszkodowania w oparciu o obowiązujący przepis §6 Ponadzakładowego

Układu Zbiorowego Pracy dla pracowników Przedsiębiorstwa Państwowego PKP

nie wykracza poza granice korzystania z praw podmiotowych a jego realizacja nie

narusza zasad współżycia społecznego. Odszkodowanie z §6 tego układu

rekompensuje powódkom utratę wynagrodzenia za okres wypowiedzenia.

Strona pozwana wniosła kasację od tego wyroku.

Zaskarżając wyrok w całości zarzucała skarżonemu orzeczeniu naruszenie

art. 3 k.c. w związku z art. 48 i 49 ust. 1 ustawy z dnia 8 września 2000 r. o

komercjalizacji, restrukturyzacji i prywatyzacji przedsiębiorstwa państwowego

„Polskie Koleje Państwowe” (Dz.U. Nr 84, poz. 948 ze zm.) przez przyjęcie

działania prawa wstecz, naruszenie art. 87 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej

Polskiej „określającej że uprawnienia i obowiązki obywateli wchodzą w życie po jej

ogłoszeniu”, art. 50 ust.3 ustawy z dnia 8 września 2000 r. o komercjalizacji,

restrukturyzacji i prywatyzacji przedsiębiorstwa państwowego „Polskie Koleje

Państwowe” przez przyjęcie, że powódkom oprócz odprawy pieniężnej określonej w

art. 48 i 49 ust. 1 tej ustawy przysługują inne świadczenia z tytułu rozwiązania

stosunku pracy z przyczyn dotyczących zakładu pracy.

Wskazując na powyższe wnosiła o zmianę zaskarżonego wyroku przez

uwzględnienie apelacji strony pozwanej, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego

wyroku i „przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania sądowi drugiej instancji

przy uwzględnieniu dotychczasowego postępowania”.

Powódki złożyły odpowiedź na kasację, w której wnosiły o jej oddalenie.

Strona pozwana w odpowiedzi podniosła, że w związku z faktem, iż na rzecz

powódek zostało zasądzone odszkodowanie na podstawie §6 Ponadzakładowego

Układu Zbiorowego Pracy to stosownie do uchwały Izby Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych z dnia 16 kwietnia 2003 r. III PZP 4/03 „żadne

inne odszkodowanie im nie przysługuje”, w związku

zaskarżonego orzeczenia jest zasadne.

z czym uchylenie

Sąd Najwyższy rozważył, co następuje:

W art. 48 i 49 ustawy z dnia 8 września 2000 r. o komercjalizacji,

restrukturyzacji i prywatyzacji przedsiębiorstwa państwowego „Polskie Koleje

Państwowe” (Dz. U. Nr 84, poz. 948 ze zm.) przewidziane zostało prawo do

odprawy dla pracowników, z którymi rozwiązanie stosunku pracy nastąpiło w latach

2000 – 2002 (obecnie, po zmianie ustawy: 2000 – 2003) z przyczyn dotyczących

zakładu pracy. Ponieważ ustawa weszła w życie 27 października 2000 r., powstała

wątpliwość, czy hipotezą tego przepisu objęci są pracownicy, z którymi stosunek

pracy rozwiązany został w 2000 roku lecz przed jej wejściem w życie. Trudności w

interpretacji wskazanych przepisów spowodowały rozbieżności w orzecznictwie

sądów. Powstały problem prawny został rozstrzygnięty w uchwale Sądu

Najwyższego z dnia 14 stycznia 2004 r. III PZP 11/03 (OSNP 2004 nr 9, poz. 150),

według której prawo do jednorazowej odprawy pieniężnej określonej w art. 48 i 49

ustawy z dnia 8 września 2000 r. o komercjalizacji, restrukturyzacji i prywatyzacji

przedsiębiorstwa państwowego „Polskie Koleje Państwowe” przysługuje tylko

pracownikom, z którymi rozwiązanie stosunku pracy nastąpiło po dniu wejścia

ustawy w życie. W uzasadnieniu tej uchwały Sąd Najwyższy wskazał, że za

odmiennym poglądem przemawiają jedynie argumenty płynące z wykładni

językowej, które jednakże okazują się mylące po dokładniejszej analizie

sformułowań rozdziału 8 ustawy zatytułowanego „Restrukturyzacja zatrudnienia”.

Ustawodawca nie posłużył się w nim jednorodnymi czasami i trybami w odniesieniu

do stosowanych czasowników. Można też bronić – na gruncie wykładni językowej poglądu, iż zwrot „ w latach 2000 – 2002” należy rozumieć jako „poczynając od 27

października 2000 r.” (czyli od dnia wejścia w życie ustawy) do końca 2002 roku.

Data wejścia w życie ustawy została wyraźnie określona w jej art. 83. a hipoteza

norm art. 48 i 49 nie zmienia tej daty. Uprawnienia przewidziane w rozdziale 8

ustawy łączą się z komercjalizacją, restrukturyzacją i prywatyzacją PKP,

przeprowadzanymi etapami według zasad i warunków określonych dopiero w tej

ustawie. Warunkiem nabycia prawa do jednorazowej odprawy pieniężnej jest

niespełnienie warunków „umożliwiających uzyskanie prawa do emerytury, urlopu

kolejowego lub świadczenia przedemerytalnego”. Warunek dotyczący urlopu

kolejowego nie mógł być spełniony przed wejściem w życie ustawy, bo ten urlop

został dopiero w niej wprowadzony. Za ważny argument przeciwko wstecznemu

działaniu omawianych przepisów ustawy został uznany przez Sąd Najwyższy brak

w niej przepisów pozwalających na „rozliczenie” jednorazowej odprawy pieniężnej i

świadczeń wcześniej już pobranych przez pracowników z tytułu rozwiązania

stosunku pracy z przyczyn dotyczących pracodawcy. Zgodnie z art. 50 ust. 3

ustawy, pracownikom, którzy nabyli prawo do jednorazowej odprawy nie

przysługuje odprawa na podstawie art. 8 ust. 1 tzw. ustawy o zwolnieniach

grupowych ( z dnia 28 grudnia 1989 r.) „ani żadne inne świadczenie z tytułu

rozwiązania stosunku pracy z przyczyn dotyczących zakładu pracy”. Powstałby

zatem problem rozliczenia pobranych

przez pracowników zwolnionych przed

wejściem w życie ustawy odpraw z ustawy z 28 grudnia 1989 r. i rekompensat

przewidzianych w Pakcie Gwarancji Pracowniczych. Rozwiązanie tego problemu

jest niemożliwe na gruncie Kodeksu pracy i Kodeksu cywilnego. Względy

sprawiedliwości i równości nie uzasadniają też poglądu o zastosowaniu

omawianych przepisów do pracowników, z którymi rozwiązano stosunki pracy po 1

stycznia 2000 r. lecz przed wejściem w życie ustawy. Pracownicy zwalniani z

przyczyn dotyczących pracodawcy korzystali w różnych okresach z osłony socjalnej

na różnych podstawach i w różnym zakresie. Gdyby uznać, że równość i

sprawiedliwość wymaga, by odprawy z ustawy z dnia 8 września 2000 r. otrzymali

pracownicy zwolnieni od początku 2000 roku, powstałby problem równości w

traktowaniu osób zwolnionych w poprzednich latach. Gdyby wolą ustawodawcy

było przyznanie świadczeń przewidzianych w ustawie z 8 września 2000 r. osobom

zwolnionym przed jej wejściem w życie, dalby temu wyraz w wyraźnym przepisie,

tak jak to uczynił w odniesieniu do górników w dotyczącej ich ustawie.

Skład rozpoznający niniejszą sprawę w pełni podziela te poglądy. Prowadzi

to do wniosku o zasadności zarzutów kasacji odnoszących się do błędnej wykładni

art. 48 i 49 ustawy z dnia 8 września 2000 r. Słuszność tych zarzutów uprawnia do

zmiany zaskarżonego wyroku na podstawie art. 39315 k.p.c.

Zaskarżonym wyrokiem oddalona została apelacja od orzeczenia, w którym

uwzględnione zostały nie tylko powództwa o odprawy lecz i roszczenia o

odszkodowania przewidziane w układzie zbiorowym. Kasacja nie zawiera żadnego

zarzutu odnoszącego się do zasadności żądania odszkodowań. Podnosi się w niej

jedynie zarzut naruszenia art.

50 ust. 3 ustawy z dnia 8 września 2000 r.

dotyczącego zakazu kumulacji odpraw

z tej ustawy z innymi świadczeniami

związanymi z rozwiązaniem stosunku pracy z przyczyn dotyczących pracodawcy.

Zarzut ten nie ma związku z zasadnością roszczeń o odszkodowanie. Jest on też

niezrozumiały wobec słusznego przyjęcia w kasacji, że ustawa z 8 września nie ma

do powódek zastosowania. Sąd Najwyższy nie miał zatem, będąc związany

podstawami kasacji (art. 39311k.p.c.), podstaw do weryfikacji zaskarżonego wyroku

w części dotyczącej odszkodowań. Kasacją został jednakże zaskarżony cały wyrok.

W części niedotyczącej odpraw podlegała ona zatem oddaleniu, na podstawie art.

39312 k.p.c.