I PK 256/02 · Sąd Najwyższy

Wyrok z dnia 6 maja 2003 r.

I PK 256/02

Przewodniczący SSN Herbert Szurgacz (sprawozdawca), Sędziowie SN:

Zbigniew Myszka, Jadwiga Skibińska-Adamowicz.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 6 maja 2003 r. sprawy z

powództwa Krzysztofa Ł. przeciwko Ministerstwu Finansów Departamentowi Kontroli

Skarbowej jako następcy prawnemu Generalnego Inspektora Celnego w Warszawie

o ustalenie, na skutek kasacji powoda od wyroku Sądu Okręgowego-Sądu Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych w Warszawie z dnia 19 grudnia 2001 r. [...]

u c h y l i ł zaskarżony wyrok oraz poprzedzający go wyrok Sądu Rejonowego dla Warszawy Pragi w Warszawie-Sądu Pracy z dnia 19 stycznia 2001 r. [...] i

przekazał sprawę Sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania oraz orzeczenia o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Wyrokiem z dnia 19 stycznia 2001 r. [...] Sąd Rejonowy dla Warszawy-Pragi

oddalił powództwo Krzysztofa Ł. przeciwko Generalnemu Inspektoratowi Celnemu w

Warszawie o ustalenie, że pozostaje w stosunku pracy z pozwanym na podstawie

powołania z dnia 30 kwietnia 1999 r. na stanowisku Inspektora Inspekcji celnej, a

umowa o pracę zawarta w dniu 16 stycznia 1999 r. wygasła wskutek tego powołania

w dniu 30 kwietnia 1999 r. Sąd Rejonowy ustalił, że Krzysztof Ł. był zatrudniony w

pozwanym Inspektoracie od 16 października 1998 r. do 15 lipca 1999 r. na podstawie

umowy o pracę na czas określony na stanowisku głównego specjalisty, a następnie

p.o. naczelnika wydziału. Dnia 26 kwietnia 1999 r. z wynikiem bardzo dobrym zdał

egzamin kwalifikacyjny przewidziany w art. 31 ust. 3 ustawy o Inspekcji celnej. 30

kwietnia 1999 r. Krzysztof Ł. powołany został przez Generalnego Inspektora Celnego

na stanowisko inspektora Inspekcji Celnej. Pismem z dnia 12 lipca 1999 r. powoda

poinformowano, że Generalny Inspektor Celny nie przedłuży z nim umowy o pracę.

Dnia 13 lipca 1999 r. powodowi wręczono pismo, w którym zwolniono go z obowiąz-

ków naczelnika Wydziału Departamentu Kontrolno-Operacyjnego w Generalnym Inspektoracie Celnym i wręczono świadectwo pracy.

Dnia 15 lipca powód postawił się do dyspozycji Generalnego Inspektora Celnego i poprosił o wyznaczenie mu zadań oraz wskazanie miejsca pełnienia obowiązków, wobec braku odwołania go ze stanowiska Inspektora Inspekcji Celnej. Pismem

z dnia 19 lipca, podpisanym przez dyrektora Biura Kadr i Szkolenia Zygmunta K.,

poinformowano powoda, że według przyjętej dotychczas praktyki w Inspekcji Celnej,

podstawowym stosunkiem pracy jest umowa o pracę. W momencie jej wygaśnięcia

traci ważność powołanie na stanowisko funkcjonariusza Inspekcji Celnej. W pozwanym Generalnym Inspektoracie Celnym nie było jasnego stanowiska w odniesieniu

do statusu powoda. Z innymi osobami, które w dacie powołania na funkcjonariusza

Inspekcji Celnej pracowały na podstawie umowy na czas określony, zawarto następnie umowy na czas nieokreślony.

Zdaniem Sądu, w rozpoznawanej sprawie podstawowe znaczenie ma ustalenie charakteru powołania na stanowisko funkcjonariusza Inspekcji Celnej, czy jest to

powołanie na stanowisko w ramach istniejącej umowy o pracę, czy też oznacza ono

nawiązanie stosunku pracy na podstawie powołania w rozumieniu art. 68 k.p.

Zgodnie z art. 30 ust. 2 ustawy o Inspekcji Celnej funkcjonariuszy Inspekcji

Celnej powołuje na stanowiska służbowe i odwołuje z tych stanowisk Generalny Inspektor Celny. W ustawie konsekwentnie jest używane sformułowanie „powołanie na

stanowisko” i „odwołanie ze stanowiska”. Gdyby ustawowe określenie „powołanie”

miało oznaczać nawiązanie stosunku pracy na podstawie powołania, ustawodawca

posłużyłby się sformułowaniem powołanie (odwołanie) funkcjonariusza Inspekcji. Sąd

odwołał się do ustawy z dnia 28 września 1991 r. o Kontroli Skarbowej. Art. 8 ust. 3

pkt 3 tej ustawy przewiduje, że „inspektora kontroli skarbowej powołuje Generalny

Inspektor Kontroli Skarbowej”. W wyroku z dnia 15 kwietnia 1999 r. Sąd Najwyższy

stwierdził, że akt powołania na stanowisko inspektora kontroli skarbowej określonego

stopnia stanowi powierzenie pełnienia funkcji organu kontroli skarbowej i odwołanie z

tego stanowiska nie powoduje rozwiązania stosunku pracy z mianowanym urzędnikiem państwowym. Należy w związku z tym przyjąć, że akt powołania powoda na

stanowisko inspektora Inspekcji Celnej oznaczał powołanie go na stanowisko, jednak

w ramach stosunku pracy na podstawie umowy o pracę - w tym wypadku umowy o

pracę na czas określony.

Powołanie na to stanowisko konstytuowało szczególny stosunek prawny z powodem jako funkcjonariuszem Inspekcji, uprawnionym do czynności określonych w

rozdziale 3 ustawy używania środków przymusu bezpośredniego i broni palnej, podlegających zarazem rygorom określonym w art. 33, 34 i 37 ustawy o Inspekcji Celnej.

Z chwilą wygaśnięcia umowy o pracę wskutek upływu czasu, na jaki została zawarta,

wygasł również ów równoległy stosunek powołania na stanowisko inspektora.

W apelacji od powyższego wyroku powód zarzucił naruszenie przepisów

prawa materialnego: art. 30 ust. 2 i 4, art. 31 oraz art. 32 ustawy o Inspekcji Celnej

przez przyjęcie, iż w świetle tych przepisów powstanie stosunku pracy funkcjonariusza celnego nie następuje na podstawie powołania.

Wyrokiem z dnia 19 grudnia 2001 r. Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych w Warszawie oddalił apelację. Zdaniem Sądu Apelacyjnego Sąd Pracy

prawidłowo przyjął, że akt powołania powoda na stanowisko Inspektora Inspekcji

Celnej oznaczał powołanie go na stanowisko, ale w ramach stosunku pracy, w przypadku powoda umowy o pracę na czas określony. Z chwilą wygaśnięcia stosunku

pracy na skutek upływu czasu na jaki został zawarty, wygasł również równoległy stosunek z powołania na stanowisko inspektora. Powołanie na stanowisko służbowe

funkcjonariusza Inspekcji Celnej możliwe jest tylko w stosunku do osoby już zatrudnionej w Inspekcji Celnej. Powołanie nie tworzy zatem nowego stosunku pracy, który

powodowałby zmianę bądź rozwiązanie istniejącego wcześniej stosunku pracy pomiędzy stronami. Dodatkowego uzasadnienia Sąd Apelacyjny dopatruje się w stanowisku, jakie zajął Sąd Najwyższy w podobnej sprawie, dotyczącej inspektora kontroli

skarbowej w wyroku z dnia 15 kwietnia 1999 r.. I PKN 611/98 (OSNAPiUS 2002 nr

12, poz. 474) stwierdzając, że „akt powołania na stanowisko inspektora kontroli skarbowej określonego stopnia stanowi powierzenie pełnienia funkcji organu kontroli

skarbowej .. i odwołanie z tego stanowiska nie powoduje rozwiązania stosunku pracy

z mianowanym urzędnikiem państwowym”.

W kasacji od powyższego wyroku powód zarzucił naruszenie art. 30 ust. 2 i 4

oraz art. 31 i 32 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. o Inspekcji Celnej oraz § 1 ust. 3

rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 19 maja 1998 r. w sprawie określenia rodzajów stanowisk, na których zatrudnia się funkcjonariuszy inspekcji celnej. Zdaniem

skarżącego, gdyby przyjąć pogląd Sądu pierwszej instancji, podzielany przez Sąd

drugiej instancji, że powołanie na stanowisko funkcjonariusz inspekcji celnej nie

oznacza nawiązania stosunku pracy, a jedynie powierzenie określonych obowiąz-

ków, to w świetle przepisów art. 31 ust. 1 i 2 ustawy o Inspekcji Celnej funkcjonariuszem celnym mogłaby zostać także osoba nie będąca pracownikiem Inspekcji, ani

nawet pracownikiem państwowym. Ponadto, ponieważ ustawa nie zawiera regulacji

na temat ustania stosunku pracy, należałoby przyjąć, że powód, będąc odwołanym

ze stanowiska funkcjonariusza, nadal jest wyposażony w uprawnienia przewidziane

art. 7 ustawy. Zdaniem skarżącego Sądy obu instancji nietrafnie odwołują się do regulacji prawnej statusu prawnego inspektorów kontroli skarbowej i do orzecznictwa

Sądu Najwyższego w tym zakresie stwierdzającego, że odwołanie inspektora kontroli

skarbowej nie stanowi rozwiązania stosunku pracy, ponieważ regulacja prawna statusu funkcjonariuszy celnych jest odmienna, w szczególności nie zawiera ona przepisu analogicznego do art. 42 ustawy o kontroli skarbowej, wyraźnie stwierdzającego, że odwołanie inspektora z przyczyn określonych w ust. 1 pkt 1, 3 i 4 nie stanowi

rozwiązania stosunku pracy.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Prawu pracy znane są cztery sposoby zawiązania stosunku pracy: w drodze

zawarcia umowy o pracę, powołania na stanowisko, wyboru na stanowisko oraz

przez mianowanie. Z określonym sposobem zawiązania stosunku pracy może wiązać się uzyskanie szczególnego statusu pracowniczego, a w każdym razie wiąże się

z nim zróżnicowanie w zakresie sposobów ustania stosunku pracy. Ustawodawca nie

jest jednak konsekwentny w posługiwaniu się wymienionymi wyżej terminami, szczególnie w przypadku powołania na stanowisko, które w tekstach prawa występuje zarówno jako termin określający sposób zawiązania stosunku pracy (art. 68 k.p.), jako

określenie wskazujące na powierzenie funkcji (stanowiska) w ramach istniejącego

stosunku pracy, a ponadto jako zdarzenie prawne równoznaczne z zawiązaniem stosunku pracy na podstawie mianowania (tak np. w ustawie z dnia 27 lipca 2001 r.

Prawo o ustroju sądów powszechnych, Dz.U. Nr 98, poz. 1070 ze zm. w zakresie

powołania na stanowisko sędziego, gdzie powołanie na stanowisko nie wyraża jego

prawnej istoty). Niefrasobliwość ustawodawcy powoduje rozbieżności w interpretacji

obowiązującego prawa i jest źródłem sporów, czego przykładem jest rozpoznawana

sprawa.

W tych warunkach określenie charakteru zatrudnienia powoda nie może ograniczyć się do wskazywania na samą podstawę zatrudnienia, lecz wymaga rozwa-

żenia w kontekście całej regulacji prawnej jego zatrudnienia, a szczególnie

spoczywającego na powodzie zespołu praw i obowiązków.

Za przyjęciem zatrudnienia powoda na podstawie powołania na stanowisko w

rozumieniu art. 68 k.p. mogłaby przemawiać terminologia ustawowa. Według art. 30

ust. 2 ustawy o Inspekcji Celnej funkcjonariuszy Inspekcji Celnej powołuje na stanowiska służbowe i odwołuje z tych stanowisk Generalny Inspektor Celny. Jak już podkreślono, w świetle sposobu używania tego określenia przez ustawodawcę nie może

to być argument rozstrzygający, zwłaszcza, że przeciwko takiemu rozumieniu powołania powoda na stanowisko funkcjonariusza Inspekcji Celnej przemawia to, iż

ustawa, w sprawach ze stosunku pracy nie uregulowanych w ustawie, odsyła do

przepisów o pracownikach urzędów państwowych, gdzie nie przewiduje się stosunków pracy z powołania na stanowisko. Ponadto należy zwrócić uwagę, że powołanie

na stanowisko, jako sposób nawiązania stosunku pracy znajduje zastosowanie do

zatrudnienia na nielicznych, określonych ustawą stanowiskach, a nie w odniesieniu

do całych grup zawodowych. W sumie należy uznać, że powód nie został zatrudniony na stanowisku funkcjonariusza Inspekcji Celnej na podstawie powołania na stanowisko w rozumieniu art. 68 k.p.

Praktyka stosowana w Inspekcji Celnej wskazuje na traktowanie zatrudnienia

funkcjonariuszy Inspekcji Celnej jako zatrudnienia na podstawie umowy o pracę. Powołanie na stanowisko służbowe oznacza, w myśl tej koncepcji, jedynie powierzenie

pełnienia funkcji w ramach umownego stosunku pracy. Nie jest to stanowisko trafne.

Ustawa o Inspekcji Celnej przewidziała zatrudnienie w ramach tej Inspekcji dwu kategorii pracowników, których status prawny nie jest jednakowy: funkcjonariuszy Inspekcji Celnej oraz na stanowiskach nie wymagających wykonywania uprawnień

przewidzianych ustawą dla funkcjonariuszy - pracowników Inspekcji Celnej. Status

pracowniczy tych pierwszych regulują przepisy ustawy o Inspekcji Celnej, a w sprawach ze stosunku pracy nie unormowanych tą ustawą przepisy o pracownikach

urzędów państwowych (art. 30), natomiast status pracowniczy tych drugich regulują

przepisy o pracownikach urzędów państwowych (art. 35). Przyjęcie poglądu, że powołanie na stanowisko funkcjonariusza Inspekcji Celnej ma miejsce w ramach

umownego stosunku pracy oznaczałoby zrównanie, wbrew postanowieniom ustawy,

tych dwu kategorii osób zatrudnionych w Inspekcji Celnej.

Zdaniem Sądu Najwyższego należy przyjąć, że przewidziane ustawą o Inspekcji Celnej powołanie na stanowisko służbowe funkcjonariusza Inspekcji Celnej

jest równoznaczne w skutkach z mianowaniem na stanowisko, jako sposobem zawiązania stosunku służbowego w rozumieniu ustawy o pracownikach urzędów państwowych, do której ustawa ta odsyła w sprawach ze stosunku pracy w niej nieuregulowanych. Za stanowiskiem tym przemawiają następujące argumenty.

Przede wszystkim należy wskazać na wymagania, jakie ustawa stawia osobom, które mają zostać powołane na stanowisko służbowe funkcjonariusza Inspekcji

Celnej. Są one zbieżne z wymaganiami przewidzianymi w pragmatykach służbowych

dla mianowania na stanowisko (w tym także w ustawie o pracownikach urzędów

państwowych) i dotyczą posiadania wyłącznie obywatelstwa polskiego, nienagannej

opinii i niekaralności za przestępstwo popełnione z winy umyślnej, posiadania wyższego wykształcenia oraz złożenia z wynikiem pomyślnym egzaminu kwalifikacyjnego (art. 31). Ustawa wprowadza charakterystyczne dla pracowników mianowanych

ograniczenia w postaci między innymi zakazu należenia do partii politycznych, zakazu prowadzenia działalności gospodarczej we własnym imieniu i na własny rachunek,

posiadania udziałów w spółkach z o.o., sprawowania funkcji w podmiotach, których

działalność jest związana z obrotem towarów (art. 34). Funkcjonariusze Inspekcji

Celnej podlegają ograniczeniom w zakresie możliwości wykonywania dodatkowych

zajęć zarobkowych (art. 35), a ponadto zobowiązani zostali do składania co rok

oświadczeń o stanie majątkowym (art. 37). Również zakres zadań, łącznie z możliwością użycia środków przymusu bezpośredniego i broni palnej przez funkcjonariuszy Inspekcji Celnej (art. 7 i następne), są charakterystyczne dla stosunków służbowych z nominacji, np. funkcjonariuszy policji. Wreszcie charakterystyczne są wyliczone w ustawie przyczyny odwołania funkcjonariusza z zajmowanego stanowiska

(art. 32). Ustawa przewiduje odwołanie z zajmowanego stanowiska przez Generalnego Inspektora Celnego w razie rezygnacji funkcjonariusza z zajmowanego stanowiska, niespełnienia warunku odbycia dwunastomiesięcznej praktyki zakończonej

egzaminem kwalifikacyjnym, uzyskania prawa do emerytury na podstawie ogólne

obowiązujących przepisów, uzyskania ujemnej oceny kwalifikacyjnej.

W konsekwencji stanowiska zajętego przez Sąd Najwyższy należało uchylić

wyrok Sądu Okręgowego. Stosownie do powołanego już wcześniej art. 30 ustawy o

Inspekcji Celnej w sprawach ze stosunku pracy nie uregulowanych w ustawie do

funkcjonariuszy Inspekcji Celnej stosuje się przepisy o pracownikach urzędów państwowych. Ponieważ ustawa o Inspekcji Celnej nie regulowała sprawy rozpatrywania

sporów o roszczenia ze stosunku pracy, znajdował zastosowanie art. 38 ustawy o

pracownikach urzędów państwowych przewidujący w sprawach wypowiedzenia lub

rozwiązania stosunku pracy odwołanie do kierownika organu urzędu nadrzędnego

nad urzędem, w którym był zatrudniony, a na odwołanie od decyzji tego organu skargę do NSA.

Z dniem 1 lipca 2002 r. doszło do zmiany stanu prawnego. Mianowicie ustawą

z dnia 7 czerwca 2002 r. o zniesieniu Generalnego Inspektora Celnego, o zmianie

ustawy o kontroli skarbowej oraz o zmianie niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 89,

poz. 804) został zniesiony Generalny Inspektorat Celny oraz regionalne inspektoraty

celne. Zadania i kompetencje Inspekcji Celnej przeszły do zakresu działania organów

kontroli skarbowej. Równocześnie utraciła moc prawną ustawa o Inspekcji Celnej.

Dokonane zmiany mają konsekwencje w zakresie rozstrzygania sporów zaistniałych

na gruncie dawnego stanu prawnego. Ustawa o Inspekcji skarbowej, która znalazła

zastosowanie do funkcjonariuszy byłej Inspekcji Celnej, odsyłała w art. 43 w sprawach ze stosunku pracy nie uregulowanych ustawą (należała do nich między innymi

sprawa rozpatrywania sporów o roszczenia ze stosunku pracy) do ustawy o pracownikach urzędów państwowych. Wymienioną ustawą z dnia 7 czerwca 2002 r. został

zmieniony art. 43 ustawy o kontroli skarbowej w ten sposób, że w sprawach z zakresu stosunku pracy nie uregulowanych w ustawie stosuje się przepisy ustawy o służbie cywilnej, a do innych pracowników urzędów kontroli skarbowej odpowiednio

przepisy ustawy o służbie cywilnej lub ustawy o pracownikach urzędów państwowych. Funkcjonariusze Inspekcji Celnej uzyskali status inspektorów kontroli skarbowej i równocześnie, na podstawie art. 3 ustawy o służbie cywilnej - członka korpusu

służby cywilnej. Zgodnie z art. 7 ust. 2 ustawy o służbie cywilnej spory o roszczenia

ze stosunku pracy członka korpusu służby cywilnej rozpatrywane są przez sądy

pracy. W powyższym stanie prawnym, uwzględniając wymagania art. 316 k.p.c.,

sprawę należało przekazać do ponownego rozpoznania Sądowi Pracy.