I PK 241/03 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt I PK 241/03

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 27 stycznia 2004 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Barbara Wagner (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Katarzyna Gonera

SSN Zbigniew Hajn

Protokolant Małgorzata Beczek

w sprawie z powództwa S. P.

przeciwko T. Kable Spółce Akcyjnej w M.

o przywrócenie na poprzednie warunki pracy i płacy,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw

Publicznych w dniu 27 stycznia 2004 r.,

kasacji strony pozwanej od wyroku Sądu Okręgowego - Sądu Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych w W.

z dnia 14 stycznia 2003 r.,

zmienia zaskarżony wyrok w ten sposób, że apelację oddala, nie

obciążając powoda kosztami postępowania kasacyjnego.

UZASADNIENIE

Sąd Rejonowy w P. wyrokiem z dnia 29 listopada 2001 r., IV P 193/01,

oddalił powództwo S.P. o uznanie za bezskuteczne wypowiedzenia mu warunków

umowy o pracę przez „E.” w W. - Oddział w O.

Podstawę rozstrzygnięcia stanowiły następujące ustalenia faktyczne i ich

prawna ocena: S.P. był zatrudniony w Fabryce Kabli „O.” od 2 listopada 1967 r.,

ostatnio na stanowisku mistrza zmianowego. W dniu 22 marca 1999 r. doręczono

mu informację, że w związku z połączeniem Fabryki Kabli „O.” SA i Fabryki Kabli

„Z.” SA z B. Fabryką Kabli SA, z dniem 19 marca 1999 r. jego pracodawcą, na

podstawie art. 231 k.p., stała się Spółka Akcyjna „E.” w W. Zarządzeniem nr

13/2000 Prezesa Zarządu - Dyrektora Generalnego Spółki z 7 grudnia 2000 r., z

dniem 1 stycznia 2001 r. u strony pozwanej został wprowadzony Regulamin

Wynagradzania. Powód nie spełniał wymagań kwalifikacyjnych przewidzianych w

tym regulaminie dla zajmowanego przez niego stanowiska pracy. W związku z tym,

a także ze względu na zmiany organizacyjne, pismem z 15 marca 2001 r. strona

pozwana wypowiedziała mu warunki pracy i płacy ze skutkiem na 30 czerwca 2001

r., proponując stanowisko operatora maszyn kablowych z wynagrodzeniem

miesięcznym w wysokości 3.400 zł. Pismo to zostało powodowi doręczone 19

marca 2001 r. S.P. twierdził, że jako członek Międzyzakładowej Komisji nr 1300

NSZZ „Solidarność” korzystał z ochrony przewidzianej w art. 32 ustawy o

związkach zawodowych. Wypowiadając mu warunki pracy i płacy bez zgody

Komisji pracodawca naruszył powołany przepis.

Wskutek połączenia trzech zakładów pracy zaistniała sytuacja, że u jednego

pracodawcy funkcjonowały trzy Komisje Zakładowe NSZZ „Solidarność”, w tym

Komisja Nr 1300 Fabryki Kabli O. W uchwale siedmiu sędziów z dnia 24 kwietnia

1996 r., I PZP 38/95 (OSNAP 1996, nr 23, poz. 353) Sąd Najwyższy stwierdził, że

jakkolwiek związek zawodowy nie ma obowiązku dostosowania swojej struktury

organizacyjnej do nowej struktury pracodawcy, to zakładową organizacją

związkową w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 23 maja 1991 r. o związkach

zawodowych (jednolity tekst: Dz.U. z 2001 r. Nr 79, poz. 854 ze zm.) jest tylko taka

podstawowa jednostka organizacyjna Niezależnego Samorządnego Związku

Zawodowego „Solidarność”, która jako jedyna organizacja tego związku zakresem

swojego działania obejmuje cały zakład pracy. W ocenie Sądu, powód w dniu

wypowiedzenia mu warunków pracy i płacy nie korzystał z ochrony przewidzianej w

art. 32 ustawy o związkach zawodowych, a pozwany pracodawca nie miał

obowiązku uzyskania zgody organizacji związkowej na dokonanie tej czynności.

Zdaniem Sądu, ochrona członków Komisji poszczególnych Fabryk upadła z

upływem roku po połączeniu się Fabryk, tj. z dniem 19 marca 2000 r. Ponowna

ochrona członków Komisji nr 1300 Międzyzakładowej Organizacji Związkowej

NSZZ „Solidarność” w „E.” SA powstała z dniem wyboru tej Komisji, tj. 24 marca

2001 r. Zwłoka w dostosowaniu struktury organizacyjnej związku do struktury

organizacyjnej pracodawcy, który to obowiązek na organizacje zakładowe

nakładała Komisja Krajowa NSZZ „Solidarność” w uchwale Nr 555/96 w sprawie

struktury Związku wobec przekształcenia struktury organizacyjnej pracodawcy z

wielozakładowej w jeden zakład pracy, obciąża także powoda. Dostosowanie

struktury związkowej do struktury zakładu pracy i wybór Komisji nie powodują

wstecznego przyznania ochrony członkom tejże Komisji. Takie „wsteczne” objęcie

ochroną działaczy związkowych prowadziłoby do usankcjonowania próby obejścia

przez nich prawa. Pozostawałoby także w sprzeczności z zasadami współżycia

społecznego.

Uwzględniając apelację powoda, Sąd Okręgowy w W. wyrokiem z dnia 14

stycznia 2003 r.,

zmienił ten wyrok w taki sposób, że przywrócił S.P. do pracy na

poprzednich warunkach w Spółce Akcyjnej „T.” w M. i zasądził na jego rzecz kwotę

82.830, 42 zł tytułem wynagrodzenia za czas pozostawania bez pracy.

W ocenie Sądu, powód od dnia 19 marca 1998 r. i następnie na skutek

wyborów do Komisji Międzyzakładowej w dniu 24 marca 2001 r. podlegał ochronie

ustanowionej w art. 32 ustawy o związkach zawodowych. Wypowiedzenie mu

warunków pracy i płacy bez zgody organizacji związkowej naruszało ten przepis.

Wprawdzie art. 10 ust. 4 ustawy z dnia 28 grudnia 1989 r. o szczególnych

zasadach rozwiązywania z pracownikami stosunków pracy z przyczyn dotyczących

zakładu pracy oraz o zmianie niektórych ustaw (Dz.U. z 1990 r. Nr 4, poz. 19 ze

zm.) dopuszcza zmianę warunków pracy i płacy działaczowi związkowemu, ale nie

zwalnia to pracodawcy z obowiązku współdziałania ze związkami zawodowymi.

Strona pozwana konsultowała zamiar wypowiedzenia powodowi warunków pracy i

płacy z Komisją nr 1300, ale nie podała jako przyczyny wypowiedzenia zmian

organizacyjnych, lecz tylko zmianę regulaminu wynagradzania. Dopiero w

wypowiedzeniu zmieniającym doręczonym powodowi 19 marca 2001 r. powołała

także tę pierwszą przyczynę. Do wypowiedzenia zmieniającego, zgodnie z art. 42 §

1 k.p., stosuje się odpowiednio przepisy o wypowiedzeniu umowy o pracę, a więc i

art. 38 k.p. Strona pozwana wykazała przy tym niezrozumiałą dla Sądu

niekonsekwencję. Pismem z 1 lutego 2001 r. zwróciła się do organizacji związkowej

o wyrażenie zgody na zmianę warunków pracy i płacy powoda, pomimo, że

uprzednio kwestionowała jej „byt prawny”. Po uzyskaniu negatywnej opinii w dniu 6

lutego 2001 r., pismem z 26 lutego 2001 r. potwierdziła powodowi stanowisko pracy

i wynagrodzenie w wysokości 3900 zł (o 100 zł wyższe od poprzedniego).

Świadczyłoby to o uwzględnieniu stanowiska organizacji związkowej, gdyby nie

wypowiedzenie warunków pracy i płacy z 19 marca 2001 r. Sąd orzekł

przywrócenie

do pracy,

choć znane mu były „okoliczności związane

z

zaprzestaniem funkcjonowania zakładu pracy powoda w O”. W świetle literalnego

brzmienia art. 45 k.p. nie było możliwości wydania innego orzeczenia.

Strona pozwana zaskarżyła ten wyrok kasacją. Wskazując jako podstawę

kasacji

naruszenie

prawa

materialnego

przez

błędne

zastosowanie

w

szczególności art. 32 ustawy o związkach zawodowych - „poprzez przyjęcie, iż

powód był pracownikiem szczególnie chronionym na podstawie tego przepisu,

mimo że organizacja związkowa, w której władzach zasiadał, od dnia 19.03.1999 r.

nie spełniała warunków niezbędnych do uznania jej jako zakładowej organizacji

związkowej, a dostosowanie struktury organizacyjnej NSZZ Solidarność w E. Kable

S.A. do wymogów ustawowych nastąpiło dopiero po dokonaniu wypowiedzenia

zmieniającego”, jej pełnomocnik wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku i

przekazanie sprawy Sądowi drugiej instancji do ponownego rozpoznania oraz o

zasądzenie od powoda kosztów postępowania kasacyjnego według norm

przepisanych. W uzasadnieniu skargi podniosła, iż powód przyznał na rozprawie

apelacyjnej w dniu 6 listopada 2002 r., że „dopiero po dokonaniu wypowiedzeń

zmieniających zarówno jemu, jak i innym członkom Komisji, podjęte zostały

działania” zmierzające do dostosowania struktury organizacji związkowej do

wymogów stawianych przez Komisję Krajową w uchwale nr 555/96 oraz, że celem

działania Związku (działaczy związkowych) była „chęć obrony przed zwolnieniami”.

Zeznał też, że Zakład w O. jest w stanie likwidacji, nie prowadzi działalności

gospodarczej, a pracownicy zostali zwolnieni. Sam nie jest już także pracownikiem

pozwanej Spółki, albowiem 30 września 2002 r. została z nim rozwiązana umowa o

pracę na podstawie wypowiedzenia, od którego się nie odwołał. Choć S.P. wniósł

odwołanie od wypowiedzenia warunków pracy i płacy, nie odmówił przyjęcia

zaproponowanych warunków i podjął pracę na stanowisku operatora maszyn

kablowych. Okoliczności te nie były między stronami sporne i nie wymagały

dowodu. Nadto, odpisy powołanych w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku

„dokumentów związkowych” nie zostały doręczone stronie pozwanej. Ich treść nie

była ujawniona ani omówiona podczas rozprawy apelacyjnej. Zaskarżony wyrok był

dla obu stron „zaskoczeniem”. Zasądzenie na rzecz powoda wynagrodzenia w

pełnej wysokości za „cały czas pozostawania bez pracy”, w sytuacji gdy był on w

tym czasie pracownikiem strony pozwanej i pobierał wynagrodzenie odpowiadające

rodzajowi wykonywanej pracy, oczywiście uchybia art. 47 k.p. O zasadności tego

zarzutu świadczy postanowienie z 4 lutego 2003 r., którym Sąd drugiej instancji

wstrzymał częściowo rygor natychmiastowej wykonalności „wobec zasądzenia

przez niego świadczenia nienależnego”.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Kasacja jest zasadna.

Sąd Najwyższy w składzie orzekającym w rozpoznawanej sprawie, w kwestii

dopuszczalności równoczesnego prowadzenia u jednego pracodawcy działalności

związkowej

przez

kilka

„organizacji

zakładowych”

tego

samego

związku

zawodowego, podziela pogląd prawny wyrażony w uchwale z dnia 24 kwietnia 1996

r., I PZP 38/95 (OSNP 1996, nr 23, poz. 353). Jego uzasadnienie jest w pełni

przekonujące. Z istoty rzeczy, organizacja zakładowa musi obejmować swoim

zakresem działania cały zakład pracy (pracodawcę w rozumieniu art. 3 k.p.), a nie

tylko poszczególne jego „wewnętrzne” jednostki organizacyjne. Samorządny

związek zawodowy nie ma obowiązku dostosowania struktury organizacyjnej do

struktury zakładu pracy. Zaniechania w tym zakresie - świadome lub nieświadome powodują jednak istotne konsekwencje prawne. W szczególności, brak zakładowej

struktury związku zawodowego zwalnia pracodawcę z obowiązku współdziałania z

„zakładową organizacją związkową” w zakresie w jakim taki obowiązek przewidują

przepisy prawa pracy - tak w sprawach indywidualnych, jak i zbiorowych.

Dezaktualizuje też przewidzianą w art. 32 ustawy o związkach zawodowych

ochronę pracowników - członków zakładowych władz związku.

Zgodnie z § 8 ust. 1 pkt 1 Statutu Niezależnego Samodzielnego Związku

Zawodowego „Solidarność”, „podstawową jednostką organizacyjną Związku jest

organizacja zakładowa zrzeszająca pracowników zatrudnionych w danym zakładzie

pracy bez względu na zawód; status organizacji zakładowej posiada również

międzyzakładowa

organizacja

związkowa

zrzeszająca

członków

Związku

zatrudnionych w miejscach pracy nie objętych działalnością zakładowej organizacji

związkowej”.

Organizacja NSZZ ”Solidarność” Fabryki Kabli „O.” miała przymiot

„zakładowej” do czasu połączenia tej fabryki z dwoma innymi zakładami pracy Fabryką Kabli „Z.” i B. Fabryką Kabli, tj. do dnia 19 marca 1999 r. Z tym dniem jej

komisja utraciła status „komisji zakładowej”. Spowodowało to, na co trafnie zwrócił

uwagę Sąd pierwszej instancji, wygaśnięcie mandatu jej członków i członków

komisji rewizyjnej jako działaczy organów zakładowej organizacji związkowej. W

konsekwencji, zgodnie z art. 32 ust. 2 ustawy o związkach zawodowych (w

brzmieniu obowiązującym przed jego zmianą ustawą z dnia 26 lipca 2002 r. o

zmianie ustawy - Kodeks pracy oraz o zmianie niektórych innych ustaw, Dz.U. Nr

135, poz. 1146), jej członkowie korzystali z ochrony jeszcze przez rok od tej daty, tj.

do 19 marca 2000 r. Z dniem 24 marca 2001 r. zakładowa organizacja NSZZ

”Solidarność”

Fabryki

Kabli

„O.”

została

przekształcona

Międzyzakładową

Organizację NSZZ „Solidarność” w E. SA z siedzibą w O. W tym też dniu dokonano

wyboru Komisji nr 1300 Międzyzakładowej Organizacji Związkowej. Od tej też daty

przysługiwała jej członkom ochrona przewidziana w art. 32 ustawy o związkach

zawodowych.

Odnosząc powyższe uwagi do stanu faktycznego sprawy trzeba zgodzić się

z Sądem pierwszej instancji, że S.P. - jako działacz zakładowej organizacji NSZZ

„Solidarność” - podlegał szczególnej ochronie do 19 marca 2000 r., a następnie od

24 marca 2001 r.

Zgodnie z art. 32 ust. 1 pkt 2 ustawy o związkach zawodowych, pracodawca

nie może bez zgody zarządu zakładowej organizacji związkowej zmienić

jednostronnie warunków pracy lub płacy na niekorzyść pracownika będącego

członkiem zarządu zakładowej organizacji związkowej lub komisji rewizyjnej. Jedną

z czynności prowadzących do zmiany warunków pracy i płacy jest ich

wypowiedzenie. Nie jest to zmiana w dosłownym tego słowa znaczeniu

jednostronna, albowiem kontynuowanie zatrudnienia na zmienionych warunkach

bez zgody pracownika nie jest możliwe. Uwzględniając jednak treść art. 42 § 1 k.p.,

zgodnie z którym do wypowiedzenia wynikających z umowy o pracę warunków

pracy i płacy stosuje się odpowiednio przepisy o wypowiedzeniu umowy o pracę,

należy przyjąć, że wymóg uzyskania zgody odnosi się także do tzw. wypowiedzenia

zmieniającego. Zakaz zmiany warunków pracy i płacy bez zgody zarządu

zakładowej

organizacji

związkowej

dotyczy

zarówno

dokonania

czynności

zmieniającej treść stosunku pracy (wypowiedzenia warunków pracy i płacy) jak i jej

skutku (zmiany warunków pracy i płacy). Choć więc strona pozwana nie miała

obowiązku uzyskania zgody Komisji nr 1300 NSZZ ”Solidarność” Fabryki Kabli „O.”

na wypowiedzenie S. P. warunków pracy i płacy, powinna była, stosownie do art.

32 ust. 1 pkt 2 ustawy o związkach zawodowych w związku z art. 42 § 1 k.p.,

uzyskać

zgodę

na

ich

zmianę

Komisji

Międzyzakładowej

nr

1300

NSZZ”Solidarność” E.

W ocenie Sądu Najwyższego, usprawiedliwione jest twierdzenie pozwanego

pracodawcy, że przekształcenie funkcjonującej w Fabryce Kabli „O.” organizacji

związkowej w międzyzakładową organizację związkową NSZZ ”Solidarność” E.

SA nastąpiło wyłącznie w celu objęcia ochroną przed zwolnieniem z pracy

dotychczasowych działaczy związkowych „O”. Wskazuje na to cała sekwencja

zdarzeń. Dwuletnie opóźnienie w dostosowaniu struktury organizacyjnej do

struktury pracodawcy nie było przypadkowe. Działaczom związkowym „O.” znana

była uchwała nr 555/96 Komisji Krajowej. Wiedzieli o potrzebie rekonstrukcji

organizacji. Przekształcenie organizacji zakładowej w międzyzakładową nastąpiło

dopiero po dokonaniu wypowiedzeń członkom dotychczasowej komisji. Celem tego

przekształcenia, jak poprzednio bezczynności, była ochrona tychże działaczy przed

„wypowiedzeniami”. Przyznał to wprost i jednoznacznie S.P. na rozprawie

apelacyjnej 6 listopada 2002 r. Wybór do komisji zakładowej w celu uzyskania

ochrony przed skutkami dokonanego już wypowiedzenia, obojętne czy tzw.

definitywnego, czy zmieniającego, pozostaje w sprzeczności ze społeczno gospodarczym przeznaczeniem prawa, jakim jest sam wybór do władz zakładowej

organizacji związkowej jak i wynikający z niego zakaz wypowiedzenia i rozwiązania

stosunku pracy bez zgody zarządu zakładowej organizacji związkowej (por. wyrok

SN z 28 grudnia 1998 r., I PKN 509/98, OSNP 2000, nr 4, poz. 133 oraz z 12

listopada 2001 r., I PKN 178/01, OSNP 2003, nr 20, poz. 490).

Trafnie ocenił Sąd pierwszej instancji, że wypowiedzenie skarżącemu

warunków pracy i płacy było merytorycznie uzasadnione. Nie ma racji pełnomocnik

S.P., że brak przepisanych w regulaminie wynagradzania kwalifikacji zawodowych

pracownika zatrudnionego na określonym stanowisku przez 23 lata nie stanowi

zasadnej przyczyny wypowiedzenia warunków pracy i płacy. Stanowi. Kwalifikacje

praktyczne (staż pracy) mogą równoważyć kwalifikacje formalne (poziom

wykształcenia), gdy przepis tak stanowi i w zakresie z tego przepisu wynikającym.

Jeżeli nawet pominąć względy formalne (sąd nie ma kompetencji do ustalania

wymagań

kwalifikacyjnych),

wykształcenie

podstawowe

na

stanowisku

wymagającym kierowania zespołem ludzkim, w warunkach zmieniających się

sposobów

zarządzania,

unowocześniania

technologii,

usprawniania

metod

produkcji (automatyzacja, komputeryzacja), może być przeszkodą, pomimo

znacznego nawet praktycznego doświadczenia zawodowego, w prawidłowym

wykonywaniu obowiązków (tu: na stanowisku mistrza zmianowego).

Brak

przewidzianych w regulaminie wynagradzania kwalifikacji zawodowych nie był

jedyną przyczyną zmiany skarżącemu warunków pracy i płacy. Pracodawca

powołał bowiem także drugą - zmiany organizacyjne. Te są między stronami

bezsporne.

Wypowiedzenie S. P. warunków pracy i płacy było zatem

merytorycznie uzasadnione.

Zdziwienie Sądu drugiej instancji wywołał fakt potwierdzenia skarżącemu na

piśmie warunków pracy i płacy (26 lutego 2001 r.) na blisko miesiąc przed ich

wypowiedzeniem (19 marca 2001 r.). Sąd pominął podnoszoną przez stronę

pozwaną okoliczność, że tego rodzaju potwierdzenie, w związku z wprowadzeniem

nowego regulaminu wynagradzania, otrzymali wszyscy pracownicy. Z faktu, że

pracodawca zwrócił się do Komisji NSZZ „Solidarność” Fabryki Kabli „O.” o zgodę

na zmianę warunków pracy i płacy jej członkowi nie można wnosić o jego

obowiązku tej treści.

Trafny jest także podniesiony w kasacji zarzut naruszenia art. 47 k.p.

Wydając zaskarżony wyrok (14 stycznia 2003 r.) Sąd pominął istotną dla

rozstrzygnięcia sprawy okoliczność, że S.P. przyjął propozycję pracy na stanowisku

operatora maszyn kablowych, a w stosunku pracy ze stroną skarżącą pozostawał

do 30 września 2002 r. W razie zatem uznania, że wypowiedzenie warunków pracy

i płacy z dnia 19 marca 2001 r. naruszało przepisy, ewentualne wynagrodzenie za

cały czas pozostawania bez pracy (przy orzeczeniu przywrócenia do pracy na

poprzednich warunkach, co wobec wcześniejszego - skutecznego - rozwiązania

stosunku pracy było, wbrew stanowisku Sądu drugiej instancji, niemożliwe)

przysługiwałoby mu w wysokości różnicy między otrzymywanym na stanowisku

mistrza zmianowego i na stanowisku operatora maszyn kablowych za okres do 30

września 2002 r.

Mając powyższe na względzie Sąd Najwyższy, stosownie do art. 393 15

k.p.c., orzekł jak w sentencji.