I PK 24/11 · Sąd Najwyższy

Wyrok z dnia 5 lipca 2011 r.

I PK 24/11

Pracownikowi, który na podstawie art. 57 § 2 k.p. otrzymał od pracodawcy wynagrodzenie za cały czas pozostawania bez pracy, nie przysługuje na

podstawie porozumienia zbiorowego odszkodowanie za utratę zarobków w tym

okresie.

Przewodniczący SN Józef Iwulski (sprawozdawca), Sędziowie SN: Bogusław

Cudowski, Małgorzata Gersdorf.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 5 lipca

2011 r. sprawy z powództwa Bogdana K. przeciwko „E.O.” SA w G. Oddziałowi w O.

o odszkodowanie za czas pozostawania bez pracy, na skutek skargi kasacyjnej powoda od wyroku Sądu Okręgowego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w

Olsztynie z dnia 13 grudnia 2010 r. […]

o d d a l i ł skargę kasacyjną i zasądził od powoda na rzecz strony pozwanej

kwotę 900 (dziewięćset) zł tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Wyrokiem z dnia 7 października 2010 r. […] Sąd Rejonowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Olsztynie oddalił powództwo Bogdana K. przeciwko E.O. SA

w G. Oddziałowi w O. o odszkodowanie za czas pozostawania bez pracy i zasądził

od powoda na rzecz pozwanej kwotę 1.800 zł tytułem zwrotu kosztów procesu.

Sąd Rejonowy ustalił, że powód był zatrudniony w pozwanej Spółce na podstawie umowy o pracę z dnia 27 maja 2004 r. (zawartej z poprzednikiem prawnym

pozwanej Zakładem Energetycznym SA w O.). Umowa o pracę była zmieniona kolejno aneksami z dnia 28 grudnia 2004 r. i z dnia 30 marca 2007 r. Powód zajmował

stanowisko Dyrektora Generalnego Oddziału Zakład Energetyczny w O., zaś od 1

kwietnia 2007 r. świadczył pracę jako doradca Dyrektora Generalnego Oddziału w O.

W dniu 30 grudnia 2004 r. pomiędzy spółkami branży energetycznej wchodzącymi w

skład konsolidowanej Grupy G-8 i działającymi w nich związkami zawodowymi została zawarta Umowa Społeczna […] (dalej Umowa Społeczna). Przyjęto w niej między innymi, że jej postanowienia dotyczą pracowników zatrudnionych na podstawie

umowy o pracę w dniu jej wejścia w życie w spółkach Grupy G-8 i spółkach zależnych. Zgodnie z art. 16 ust. 1 Umowy Społecznej pracodawca - w przypadku naruszenia gwarancji zatrudnienia - zobowiązał się wypłacić pracownikowi odszkodowanie w wysokości stanowiącej iloczyn miesięcy kalendarzowych pozostałych do końca

okresu gwarancyjnego, liczonych od dnia rozwiązania umowy o pracę oraz wynagrodzenia miesięcznego pracownika ustalonego na dzień rozwiązania stosunku pracy

według zasad obowiązujących przy ustalaniu ekwiwalentu za urlop wypoczynkowy, z

tym że odszkodowanie to nie mogło być niższe niż sześciokrotność średniego miesięcznego wynagrodzenia pracownika. To odszkodowanie nie zamykało pracownikowi drogi do realizacji przewidzianych w innych przepisach roszczeń związanych z

naruszeniem przepisów o rozwiązywaniu umowy o pracę. Postanowienia Umowy

Społecznej zostały wprowadzone do zakładowego układu zbiorowego pracy obowiązującego w pozwanej Spółce na mocy Protokołu Dodatkowego […] z dnia 28 lutego

2005 r.

Z dniem 17 maja 2007 r. pozwana Spółka rozwiązała z powodem stosunek

pracy w trybie art. 52 § 1 k.p. Prawomocnym wyrokiem Sądu Rejonowego w Olsztynie z dnia 13 maja 2008 r. […] powód został przywrócony do pracy w pozwanej

Spółce a na podstawie art. 57 § 2 k.p. Sąd pracy zasądził na jego rzecz od pracodawcy wynagrodzenie za cały okres pozostawania bez pracy (do dnia wyrokowania)

w kwocie 261.798,43 zł. Powód został przywrócony do pracy w pozwanej Spółce w

dniu 15 października 2008 r. (po oddaleniu apelacji pozwanej Spółki od wyroku Sądu

pierwszej instancji) i pozwana wypłaciła mu wynagrodzenie za czas pozostawania

bez pracy w łącznej wysokości około 379.600 zł (na tę kwotę składała się suma określona w wyroku z dnia 13 maja 2008 r. oraz dodatkowa kwota około 117.800 zł za

okres przypadający od 13 maja 2008 r. do 15 października 2008 r.). Po przywróceniu

do pracy powód w dniu 31 października 2008 r. wystąpił wobec Spółki z żądaniem

wypłaty odszkodowania przewidzianego w art. 16 Umowy Społecznej. Pozwana odmówiła, twierdząc, że postanowienia Umowy nie mają zastosowania do powoda, bowiem był on jej sygnatariuszem reprezentującym stronę pracodawców.

Przy takich ustaleniach faktycznych Sąd pierwszej instancji uznał powództwo

o zapłatę kwoty 40.000 zł tytułem odszkodowania przewidzianego w art. 16 Umowy

Społecznej za bezzasadne. Sąd Rejonowy uznał, że Umowa Społeczna jest źródłem

prawa pracy i zasługuje na akceptację interpretacja jej postanowień przedstawiona

przez Komisję do spraw Realizacji Umowy Społecznej, w myśl której Umowa Społeczna nie obejmuje członków zarządu spółek Grupy-8 i członków zarządu spółek

zależnych, będących stroną Umowy, jako wykładnia autentyczna. W ocenie Sądu

Rejonowego, powód „z formalnego punktu widzenia” był wprawdzie pracownikiem

zatrudnionym na podstawie umowy o pracę, jednakże przy podpisywaniu Umowy

Społecznej oraz w trakcie jej realizacji występował w imieniu i na rzecz swego pracodawcy, reprezentował jego interesy i był gwarantem zobowiązań podjętych wobec

strony związkowej. Oceniając z kolei zgodność żądania pozwu z zasadami współżycia społecznego, Sąd Rejonowy przyjął, że powód już otrzymał od pracodawcy odszkodowanie za pozbawienie go możliwości wykonywania umówionej pracy, a zatem

w istocie nie poniósł żadnej szkody, którą miałyby rekompensować postanowienia

Umowy Społecznej.

Wyrokiem z dnia 13 grudnia 2010 r. […] Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Olsztynie oddalił apelację powoda od wyroku Sądu Rejonowego

i zasądził od niego na rzecz pozwanej Spółki kwotę 900 zł tytułem zwrotu kosztów

procesu za instancję odwoławczą. Sąd drugiej instancji zwrócił uwagę, że celem

Umowy Społecznej jest ochrona praw i interesów pracowniczych. Umowa ta została

zawarta przy udziale powoda działającego w imieniu pracodawcy, który zobowiązał

się do udzielenia pracownikom gwarancji zatrudnienia przez okres 10 lat. Sąd odwoławczy zgodził się z Sądem pierwszej instancji co do tego, że powód - jakkolwiek był

pracownikiem - to nie był beneficjentem Umowy, skoro taki pogląd wyraziła Komisja

do spraw Realizacji Umowy Społecznej, dokonując wykładni autentycznej. Celem

Umowy Społecznej było bowiem objęcie ochroną „zwykłych pracowników”, którzy nie

mają możliwości wpływu na podejmowane decyzje dotyczące przekształceń własnościowych zakładu pracy i pozostają w słabszej sytuacji prawnej. Taki pogląd wyraził

również Minister Skarbu Państwa w piśmie z dnia 10 stycznia 2005 r. Sąd Okręgowy

dodał, że sąd pracy nie jest związany stanowiskiem wyrażonym przez Komisję i Ministra, tym niemniej mają one charakter pomocniczy przy ocenie zasadności żądania

pozwu. Dokonanie wykładni autentycznej postanowień Umowy Społecznej nie przesądza jeszcze o niezasadności żądania, bowiem żaden przepis Umowy wprost nie

wyłącza z jej zakresu podmiotowego członków zarządu spółki. U podstaw oddalenia

żądania powoda legły natomiast inne argumenty. Zdaniem Sądu Okręgowego, rosz-

czenia powoda nie da się pogodzić ze społeczno-gospodarczym przeznaczeniem

prawa, którego realizacji się domaga (art. 8 k.p.). Przyznanie powodowi odszkodowania na podstawie Umowy Społecznej byłoby sprzeczne ze społeczno-gospodarczym

przeznaczeniem prawa do tego świadczenia, skoro powód w następstwie przywrócenia go do pracy w pozwanej Spółce otrzymał już od pracodawcy wynagrodzenie za

cały okres pozostawania bez pracy w łącznej wysokości 379.600 zł. Umowa Społeczna przewiduje odszkodowanie w wysokości wynagrodzenia za pracę za cały

okres pozostawania pracownika bez pracy. Przez „odszkodowanie”, o którym stanowi

art. 16 ust. 6 Umowy - mając na uwadze zasady wykładni gramatycznej - należy rozumieć „domaganie się zapłaty za doznaną szkodę”. W prawie pracy odszkodowanie

ma zazwyczaj zryczałtowany charakter. To zaś oznacza, że pracownik dochodzący

od pracodawcy zapłaty odszkodowania nie musi wykazać wysokości poniesionej

przez siebie szkody. Według Sądu odwoławczego, na aprobatę zasługuje stanowisko

Sądu Rejonowego, że powód nie poniósł szkody, bowiem za cały okres pozostawania bez pracy otrzymał od pozwanej Spółki rekompensatę w postaci wynagrodzenia

przewyższającego znacznie przeciętny poziom życia. Nie ma społecznego uzasadnienia ponowne otrzymanie przez powoda gratyfikacji finansowej dotyczącej tego

samego okresu, za który już wcześniej otrzymał wynagrodzenie. W tym stanie rzeczy

nie ma uzasadnionych przesłanek, „znajdujących akceptację w zasadzie sprawiedliwości”, aby przyznać powodowi odszkodowanie. Szkodą jest utrata spodziewanych

zarobków spowodowana rozwiązaniem umowy bez wypowiedzenia przez pracodawcę. Poza sporem pozostaje, że o żadnej utracie zarobków nie może być mowy w sytuacji, gdy za cały okres pozostawania bez pracy powód otrzymał już wynagrodzenie.

Okoliczność, że odszkodowanie jest świadczeniem niezależnym od wynagrodzenia

za okres pozostawania bez pracy i że wynika z innej podstawy prawnej - zdaniem

Sadu Okręgowego - w żaden sposób nie przesądza o zasadności żądania pozwu.

W skardze kasacyjnej od wyroku Sądu drugiej instancji powód zarzucił obrazę:

1) art. 6 ust. 1 w związku z art. 16 ust. 3 i 6 Umowy Społecznej, przez ich niezastosowanie wskutek uznania, że powód nie podlega regulacjom zawartym w tej Umowie

chociaż był pracownikiem pozwanej Spółki, 2) punktu 3 zawartego w aneksie nr 1 do

umowy o pracę powoda z pozwaną oraz postanowień aneksu nr 2 do tej umowy,

przez „ich nienależyte uwzględnienie przy rozpatrywaniu sprawy i pominięcie wynikających z nich faktów, że powód po dniu 25.10.2006 r. kiedy pozbawiony został wszelkich pełnomocnictw do działania jako dyrektor generalny a z pewnością po dniu

30.03.2007 r. kiedy stał się szeregowym pracownikiem pozwanego nie pełnił żadnych

funkcji kierowniczych u pozwanego”, 3) art. 8 k.p., przez jego nieprawidłowe zastosowanie i uznanie, że pozwana Spółka, która naruszyła zasady współżycia społecznego, rozwiązując z powodem stosunek pracy, może powoływać się na te zasady w

sytuacji, gdy powód dochodzi należności z tytułu niezgodnego z prawem zwolnienia

go z pracy, 4) art. 112, art. 18 § 3, art. 183a, art. 183b, art. 183c k.p., wskutek wadliwej

wykładni postanowień Umowy Społecznej, polegającej na uregulowaniu sytuacji

prawnej powoda w zakresie prawa do świadczeń wynikających z tej Umowy mniej

korzystnie niż innych pracowników.

W uzasadnieniu podstaw kasacyjnych powód nie zgodził się z argumentacją

przyjętą w wyrokach Sądów obydwu instancji i stwierdził, że będąc pracownikiem

pozwanej Spółki jest uprawniony do spornego świadczenia. Zaznaczył przy tym, że

pozwana Spółka, która sama naruszyła zasady współżycia społecznego (wadliwie

rozwiązując z nim umowę o pracę) nie powinna powoływać się na naruszenie zasad

współżycia społecznego przez powoda i korzystać w ten sposób z ochrony prawnej.

Zdaniem skarżącego, dodatkowe odszkodowania wprowadzone postanowieniami

Umowy Społecznej przysługujące z tytułu niezgodnego z prawem rozwiązania umów

o pracę mają charakter zryczałtowany i ich wysokość nie jest uzależniona od wykazywania jakiejkolwiek szkody. Stąd bezprzedmiotowe są rozważania poczynione przez

Sądy obu instancji odnoszące się do tego, że powód nie poniósł żadnej szkody skoro

otrzymał już wynagrodzenie za cały czas pozostawania bez pracy. Zdaniem powoda,

odszkodowanie, o którym mowa w art. 16 ust. 6 Umowy Społecznej jest innym świadczeniem niż „wynagrodzenie za pracę” za okres pozostawania bez pracy przewidziane w art. 57 § 2 k.p., mimo że przysługuje ono powodowi w „identycznej wysokości”,

co wynagrodzenie wypłacone na podstawie przepisów Kodeksu pracy. O tym, że są

to odmienne świadczenia świadczy też analiza postanowień art. 16 ust. 3, 5 i 6

Umowy Społecznej. W przeciwnym razie te postanowienia trzeba by bowiem uznać

za pozbawione jakiegokolwiek sensu. Gdyby przyjąć, że wypłata wynagrodzenia za

cały okres pozostawania bez pracy na podstawie art. 57 § 2 k.p. wyczerpuje wszystkie roszczenia pracownika niezależnie od brzmienia art. 16 ust. 3 Umowy Społecznej, to żaden pracownik podlegający szczególnej ochronie (a takich dotyczy przepis

art. 57 § 2 k.p.) nigdy nie otrzymałby odszkodowania wynikającego z postanowień

art. 16 ust. 3 Umowy Społecznej. W ocenie powoda, wolą partnerów społecznych

zawierających Umowę było zapewnienie pracownikom dodatkowych - obok upraw-

nień wynikających z Kodeksu pracy - odszkodowań w przypadku niezgodnego z prawem rozwiązania umowy o pracę bez wypowiedzenia. Oznacza to, że gdy pracownik

pozwanej Spółki w następstwie stwierdzenia przez sąd wadliwości rozwiązania

umowy o pracę dokona wyboru roszczenia odszkodowawczego, to z mocy art. 16

ust. 5 Umowy będzie mu przysługiwać dodatkowe odszkodowanie w wysokości wynagrodzenia za pracę, jakie by mu przysługiwało do końca okresu gwarancyjnego).

Jeśli zaś pracownik wybierze roszczenie o przywrócenie do pracy, to będzie mu przysługiwać dodatkowe odszkodowanie w wysokości wynagrodzenia za cały okres pozostawania bez pracy przewidziane w art. 16 ust. 6 Umowy.

Powód wniósł o uchylenie i zmianę wyroku Sądu Okręgowego w całości i zasądzenie od pozwanej kwoty 40.000 zł wraz z odsetkami ustawowymi liczonymi od

dnia 11 sierpnia 2007 r. do dnia zapłaty tytułem odszkodowania, o którym mowa w

art. 16 ust. 6 Umowy Społecznej oraz o zasądzenie kosztów procesu za wszystkie

instancje.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną pozwana wniosła o jej oddalenie oraz o

zasądzenie kosztów postępowania kasacyjnego.

Sąd Najwyższy wziął pod uwagę, co następuje:

Skarga nie podlega uwzględnieniu, bowiem zaskarżony nią wyrok Sądu drugiej instancji - mimo częściowo błędnego uzasadnienia - odpowiada prawu. Sąd odwoławczy zasadniczo oparł swoje rozstrzygnięcie na podstawie prawnej wynikającej

z art. 8 k.p. (ze względu na sprzeczność zgłoszonego żądania ze społeczno-gospodarczym przeznaczeniem prawa powoda do odszkodowania przewidzianego w Umowie Społecznej). Jednakże sięganie do konstrukcji nadużycia prawa (klauzul generalnych z art. 8 k.p.) nie było potrzebne, gdyż powództwo było bezzasadne z innych

względów.

Z ustaleń faktycznych stanowiących podstawę zaskarżonego wyroku, którymi

Sąd Najwyższy jest związany w myśl art. 39813 § 2 k.p.c., wynika, że prawomocnym

wyrokiem powód został przywrócony do pracy w pozwanej Spółce i otrzymał od pracodawcy wynagrodzenie za cały okres pozostawania bez pracy (od daty rozwiązania

stosunku pracy do daty przywrócenia do pracy). Wypłacona powodowi przez stronę

pozwaną kwota 379.600 zł stanowiła wynagrodzenie za cały okres pozostawania bez

pracy należne z mocy art. 57 § 2 k.p. To, że kwota ta została wypłacona na podsta-

wie art. 57 § 2 k.p., a nie art. 16 ust. 6 Umowy Społecznej, nie ma wpływu na ocenę

zasadności zgłoszonego żądania, bowiem obie te podstawy prawne dotyczą tego

samego długu. Realizacja roszczenia, zarówno na jednej, jak i na drugiej podstawie,

polega na uzyskaniu od pozwanej Spółki naprawienia szkody polegającej na utracie

zarobków w okresie między rozwiązaniem stosunku pracy a przywróceniem pracownika do pracy. Ta sama szkoda (utrata zarobków w okresie pozostawania bez pracy) zgodnie z ogólnymi zasadami prawa cywilnego - podlega rekompensacie tylko jeden

raz i to obojętnie, na jakiej podstawie prawnej (compensatio lucri cum damno). Innymi słowy, za jedną szkodę pracownikowi należy się tylko jedno odszkodowanie. W

przeciwnym wypadku doszłoby do nieuzasadnionego wzbogacenia się poszkodowanego kosztem sprawcy szkody (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 12 lutego 1993

r., I PRN 2/93, OSP 1994 nr 2, poz. 36, z glosą Z. Salwy i orzecznictwo wskazane w

jego uzasadnieniu, a ostatnio wyrok z dnia 22 czerwca 2010 r., I PK 38/10, LEX nr

653652). W sytuacji, gdy jedno zdarzenie wywołuje jedną szkodę można co najwyżej

mówić o zbiegu podstaw (przepisów, norm) dotyczących ponoszenia odpowiedzialności za wywołaną szkodę, ale nie o zbiegu szkód.

Powód błędnie uważa, że odszkodowanie z art. 16 ust. 6 Umowy Społecznej

jest innym świadczeniem niż przewidziane w art. 57 § 2 k.p. Ten ostatni przepis stanowi, że w sytuacji, gdy rozwiązano umowę o pracę bez wypowiedzenia z pracownikiem, o którym mowa w art. 39 k.p., albo z pracownicą w okresie ciąży lub urlopu

macierzyńskiego, to wynagrodzenie za czas pozostawania bez pracy przysługuje za

cały czas pozostawania bez pracy; dotyczy to także przypadku, gdy rozwiązano

umowę o pracę z pracownikiem-ojcem wychowującym dziecko w okresie korzystania

z urlopu macierzyńskiego albo gdy rozwiązanie umowy o pracę podlega ograniczeniu

z mocy przepisu szczególnego. W przepisie tym ustawodawca posłużył się wprawdzie zwrotem „wynagrodzenie”, ale nie jest to wynagrodzenie za pracę, lecz za czas

pozostawania bez pracy. W utrwalonym orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjmuje

się, że pojęcie to (wynagrodzenie za czas pozostawania bez pracy) oznacza odszkodowanie za utratę zarobków spowodowaną wadliwym rozwiązaniem umowy o pracę

przez pracodawcę (por. wyroki z dnia 17 listopada 1998 r., I PKN 443/98, OSNAPiUS

2000 nr 1, poz. 12; z dnia 15 lutego 2002 r., I PKN 801/00, LEX nr 564462; z dnia 29

czerwca 2005 r., I PK 233/04, OSNP 2006 nr 9-10, poz. 148; z dnia 19 lipca 2005 r.,

II PK 389/04, OSNP 2006, nr 11-12, poz. 174; z dnia 9 kwietnia 2008 r., II PK 280/07,

LEX nr 469169, a także uchwałę z dnia 2 lipca 2008 r., II PZP 12/08, OSNP 2009 nr

3-4, poz. 32 oraz wyroki z dnia 16 sierpnia 2005 r., I PK 11/05, OSNP 2006 nr 11-12,

poz. 181, OSP 2007 nr 10, poz. 112, z glosą K. Terpiłowskiej oraz z dnia 19 kwietnia

2006 r., I PK 158/05, OSNP 2007 nr 7-8, poz. 99).

Tak więc, skoro powód w następstwie wadliwego rozwiązania z nim umowy o

pracę bez wypowiedzenia i pozostawania bez pracy otrzymał już od pozwanej Spółki

odszkodowanie za utratę zarobków w całym okresie pozostawania bez pracy (od

daty rozwiązania z nim stosunku pracy do dnia podjęcia pracy wskutek restytucji stosunku pracy wyrokiem sądu), to powództwo jest bezzasadne, gdyż szkoda w zakresie zgłoszonego żądania (dochodzonego częściowo w rozpoznawanej sprawie) została już naprawiona. Z tych względów Sąd Najwyższy oddalił skargę kasacyjną na

podstawie art. 39814 k.p.c. i orzekł o kosztach postępowania kasacyjnego na podstawie art. 98 § 1 k.p.c. i § 12 ust. 4 pkt 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z

dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego z urzędu (Dz.U. Nr 163, poz. 1349 ze zm.).