I PK 239/03 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt I PK 239/03

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 19 maja 2004 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Zbigniew Hajn (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Zbigniew Myszka

SSN Herbert Szurgacz

Protokolant Dorota Białek

w sprawie z powództwa G. G.

przeciwko Polskim Kolejom Państwowym SA Zakładowi Przewozów Pasażerskich

w likwidacji w G.

o odprawę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw

Publicznych w dniu 19 maja 2004 r.,

kasacji strony pozwanej od wyroku Sądu Okręgowego - Sądu Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych w G.

z dnia 28 stycznia 2003 r., sygn. akt VII Pa …/03,

1. zmienia zaskarżony wyrok w ten sposób, że zmienia

poprzedzający go wyrok Sądu Rejonowego - Sądu Pracy w K. z

dnia 15 października 2002 r. (sygn.akt IV …/02) i powództwo

oddala,

2. odstępuje od obciążania powódki kosztami postępowania.

Uzasadnienie

Powódka – G. G. w pozwie skierowanym przeciwko PKP S.A. Zakładom

Przewozów Pasażerskich w G. w likwidacji domagała się zasądzenia na jej rzecz

18 659,28 zł tytułem odprawy. Pozwany wniósł o oddalenie powództwa

i

zasądzenie na jego rzecz kosztów procesu według norm przepisanych.

Wyrokiem z 15 października 2002 r. Sąd Rejonowy w K. zasądził na rzecz

powódki żądaną kwotę i orzekł o kosztach procesu. Sąd ustalił, że powódka była

zatrudniona przez pozwanego od 1 września 1974 r. do 29 maja 2000 r. Z dniem

29 maja 2000 r. stosunek pracy łączący strony uległ rozwiązaniu na mocy

porozumienia stron z przyczyn leżących po stronie pozwanego. W związku z

ustaniem

zatrudnienia

pozwany

wypłacił

powódce

6.999,48

zł

tytułem

rekompensaty oraz kwotę 4.305,24 zł tytułem odprawy pieniężnej. Sąd Rejonowy

wskazał, że 17 października 2000 r. weszła w życie ustawa z 8 września 2000 r. o

komercjalizacji, restrukturyzacji i prywatyzacji przedsiębiorstwa państwowego

„Polskie Koleje Państwowe”, Dz.U. Nr 84, poz. 948 (dalej jako „ustawa”).

Stosowanie do art. 48 tej ustawy pracownicy, z którymi rozwiązanie stosunku pracy

nastąpiło w latach 2000 - 2002 z przyczyn dotyczących zakładu pracy w PKP lub

PKP S.A., którzy nie spełniają warunków umożliwiających uzyskanie prawa do

emerytury, urlopu kolejowego lub świadczenia przedemerytalnego, mają prawo do

jednorazowej odprawy pieniężnej. W ocenie Sądu Rejonowego taka treść tego

przepisu oznacza, że ustawodawca zamierzał przyznać prawo do odprawy

pracownikom, z którymi rozwiązanie stosunku pracy nastąpiło w latach 2000 2002. Gdyby ustawodawca zamierzał objąć przepisami ustawy pracowników, którzy

utracili zatrudnienie dopiero po jej wejściu w życie, to użyłby innego określenia np.

pracownicy, z którymi rozwiązanie stosunku pracy nastąpi do 31 grudnia 2002 r.

Uzyskanie przez powódkę odprawy pieniężnej, o której mowa w przepisach ustawy

z 29 grudnia 1989 r. oraz rekompensaty określonej w Pakcie Gwarancji

Pracowniczych nie miało znaczenia dla rozpoznania sprawy, bowiem powódka

domagała się jedynie różnicy pomiędzy świadczeniami uzyskanymi a odprawą

wynikająca z przepisów ustawy.

Apelację od powyższego wyroku złożył pozwany zarzucając naruszenie prawa

materialnego i wnioskując o uchylenie zaskarżonego wyroku i oddalenie

powództwa.

Sąd Okręgowy w wyroku z 28 stycznia 2003 r. zmienił zaskarżony wyrok w

części dotyczącej odsetek i w pozostałym zakresie apelację oddalił podzielając

ustalenia i wnioski Sądu Rejonowego.

Kasację od tego wyroku wniósł pozwany zarzucając Sądowi Okręgowemu

naruszenie prawa materialnego przez błędną wykładnię art. 48 i 83 ustawy i

niewłaściwe zastosowanie art. 3 k.c. w związku z art. 300 k. p. w świetle

poczynionych ustaleń faktycznych. Na tej podstawie skarżący wniósł o uchylenie

zaskarżonego wyroku i poprzedzającego go wyroku Sądu Rejonowego w K. oraz

zasądzenie na rzecz pozwanej kosztów procesu według norm przepisanych.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Kasacja jest uzasadniona. Powódka w związku z rozwiązaniem z nią stosunku

pracy za porozumieniem stron 29 maja 2000 r. z przyczyn leżących po stronie

pozwanego otrzymała, czego nie kwestionuje, odprawę przewidzianą w ustawie z

28 grudnia 1989 r. o szczególnych zasadach rozwiązywania z pracownikami

stosunków pracy z przyczyn dotyczących zakładu pracy w wysokości 4305 zł oraz

rekompensatę wynikającą z Paktu Gwarancji Pracowniczych w kwocie 6999 zł.

Sporne natomiast pozostało ustalenie, czy przysługuje jej odprawa przewidziana w

art. 48 i 49 ustawy z 8 września 2000 r. o komercjalizacji, restrukturyzacji i

prywatyzacji przedsiębiorstwa państwowego "Polskie Koleje Państwowe" (Dz.U. nr

84, poz. 948 ze zm.), cyt. dalej jako „ustawa”. Zgodnie z wymienionymi przepisami

ustawy pracownicy, z którymi rozwiązanie stosunku pracy nastąpiło w latach 2000 2002 z przyczyn dotyczących zakładu pracy w PKP lub PKP S.A. oraz innych

wymienionych w ustawie zakładach pracy, a którzy spełniali warunki umożliwiające

uzyskanie

prawa

do

emerytury,

urlopu

kolejowego

lub

świadczenia

przedemerytalnego, uzyskują prawo do jednorazowej odprawy pieniężnej (art. 48).

Wysokość tej odprawy wynosi 30000 zł. lub 20000 zł. zależnie od stopy bezrobocia

w powiecie, w którym pracownik ma miejsce zamieszkania (art. 49). Rozpatrywany

spór wynika zatem stąd, że zgodnie z art. 48 i 49 ustawy, prawo do odprawy

nabywają pracownicy, z którymi stosunek pracy został rozwiązany w latach 2000 –

2002, natomiast ustawa ta weszła w życie 27 października 2000 r., a zatem już po

rozwiązaniu umowy o pracę z powodem. W związku z tym rozstrzygnięcie niniejszej

sprawy zależy od tego, czy zwrot „w latach 2000 – 2002” oznacza, że prawo do

odprawy przysługuje pracownikom zwolnionym w trybie ustawy począwszy do 1

stycznia 2000 r., czy też zwolnionym dopiero od dnia wejścia tego aktu w życie.

W powyższej kwestii Sąd Najwyższy w obecnym składzie w pełni podziela

zarówno stanowisko, jak wspierającą je argumentację, zawarte w uchwale składu

siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 14 stycznia 2004 r. (sygn. akt III PZP 11/03),

zgodnie z którą: prawo do jednorazowej odprawy pieniężnej określonej w art. 48 i

art. 49 ustawy z dnia 8 września 2000 r. o komercjalizacji i prywatyzacji

przedsiębiorstwa państwowego "Polskie Koleje Państwowe (Dz.U. Nr 84, poz. 948

ze zm.) przysługuje tylko pracownikom, z którymi rozwiązanie stosunku pracy

nastąpiło po dniu wejścia ustawy w życie

Nawiązując

do

argumentacji

uzasadniającej

powyższą

uchwałę

należy

stwierdzić, że za przyjęciem tezy, że jednorazowa odprawa pieniężna przewidziana

w art. 48 ustawy przysługuje każdemu pracownikowi zwolnionemu z pracy w 2000

r., tj. po 31 grudnia 1999 r., przemawiają głównie argumenty językowe. Rozdział 8

ustawy, zatytułowany „Restrukturyzacja zatrudnienia”, przewiduje szczególne

świadczenia dla pracowników, z którymi rozwiązanie stosunku pracy „nastąpiło”

(art. 48) albo z którymi stosunek pracy „został” rozwiązany (art. 49) w latach 2000 2002 z przyczyn dotyczących zakładu pracy. Odczytując te przepisy wprost,

należałoby - prima facie - przyjąć, że chodzi o ustanie zatrudnienia w jakimkolwiek

dniu kalendarzowym w latach 2000, 2001 i 2002, a zatem od 1 stycznia do 31

grudnia.

Ich

brzmienie

nie

jest

jednak,

wbrew

pozorom,

jednoznaczne.

Uwzględniając bowiem treść art. 83 ustawy, trudno dostrzec brak logiki w tym, aby

zwrot „w latach 2000-2002” rozumieć „w roku 2000 jednakże nie wcześniej niż od

27 października - wejścia ustawy w życie”.

Niewłaściwie w sprawie zastosowany został art. 3 k.c. Podstawową regułą

kolizyjną jest zasada, że ustawa nie działa wstecz. Art. 3 k.c. nie wprowadza od niej

wyłomu, lecz przeciwnie - potwierdza ją. Dotyczy on tylko takich sytuacji, gdy

ustawa określa w przepisach datę jej wejścia w życie, wcześniejszą od daty

opublikowania aktu prawnego w Dzienniku Ustaw lub Monitorze Polskim, albo nie

określa jej w ogóle. Taka sytuacja w przypadku ustawy z dnia 8 września 2000 r.

nie występuje. Art. 83 ustawy jest w swej treści jednoznaczny - ustawa wchodzi w

życie po upływie 14 dni od dnia ogłoszenia, z wyjątkiem „rozdziału 7, art. 65 - 67,

art. 70”, „które wchodzą w życie w terminie, o którym mowa w art. 8 ust 3” (pierwszy

dzień miesiąca przypadającego po dniu wydania postanowienia o wpisie PKP SA

do rejestru handlowego), art. 69 pkt 10, który wchodzi w życie z dniem 31 grudnia

2000 r., art. 69 pkt 9 i 21 oraz art. 74, które wchodzą w życie z dniem 1 stycznia

2001 r., art. 71, który wchodzi w życie „w terminie, o którym mowa w art. 8 ust. 3,

jednak nie wcześniej niż dnia 2 stycznia 2001 r.” Art. 3 k.c. został zatem w sprawie

zastosowany błędnie. Rozważania nad brzmieniem i celem ustawy w aspekcie

uzasadnienia wstecznego działania niektórych jej przepisów są bezprzedmiotowe.

Chyba, że większości przepisów rozdziału 8, w opozycji do systematyki ustawy,

przyzna się charakter i znaczenie przepisów przejściowych.

Uprawnienia przewidziane w rozdziale 8 ustawy łączą się z komercjalizacją i

restrukturyzacją przedsiębiorstwa państwowego „Polskie Koleje Państwowe” i nie

mogą przypadać na czas poprzedzający te procesy (a także - de lege lata przypadający po ich

zakończeniu).

Restrukturyzacja

zatrudnienia to etap

następujący po komercjalizacji PKP, czyli po przekształceniu przedsiębiorstwa

państwowego w jednoosobową spółkę akcyjną Skarbu Państwa. Pogląd przeciwny

byłby uprawniony tylko wówczas, gdyby oderwać restrukturyzację zatrudnienia od

celów ustawy i przyjąć, że celem regulacji zawartej w rozdziale 8 jest

zagwarantowanie takich samych uprawnień wszystkim pracownikom zwalnianym z

pracy w PKP z przyczyn dotyczących pracodawcy, a zatem także wyrównanie

poziomu finansowych osłon dla zwalnianych z pracy pracowników w różnych

okresach restrukturyzacji. Taka teza nie jest zasadna. Zwolnienia z przyczyn

ekonomicznych następowały w PKP także przed wejściem ustawy w życie, a zatem

bez związku z jego komercjalizacją i prywatyzacją, choć w związku z podzielonym

na

etapy

programem

restrukturyzacji

Polskich

Kolei

Państwowych

jako

przedsiębiorstwa państwowego. Świadczą o tym choćby kolejne pakty gwarancji

pracowniczych, w tym także ostatni - z 19 marca 1998 r. Pakt ten kształtował

uprawnienia pracowników zwalnianych z pracy z przyczyn dotyczących zakładu

pracy korzystniej niż przepisy powszechnie obowiązujące, wprowadzając, między

innymi, dodatkowe świadczenie - rekompensatę pieniężną. Obowiązywał on do 26

października 2000 r., tj. do dnia poprzedzającego wejście ustawy w życie. Logicznie

i funkcjonalnie rzecz biorąc, przepisy ustawy zastępują jego postanowienia w

przedmiocie preferencyjnego ukształtowania prawa do świadczeń z tytułu

rozwiązania stosunku pracy z przyczyn dotyczących pracodawcy. Stanowi to istotny

argument przeciwko nadawaniu przepisom rozdziału 8 ustawy „mocy wstecznej”.

Tym bardziej, że objęcie tą regulacją tych tylko pracowników, z którymi stosunki

pracy zostały rozwiązane przed rozpoczęciem komercjalizacji między 1 stycznia a

26 października 2000 r., pominięcie zaś wszystkich tych, z którymi stosunki pracy

zostały rozwiązane z takich samych przyczyn przed 1 stycznia 2000 r. można by

zakwestionować w aspekcie zasady równego traktowania pracowników.

Przeciwko tezie o wstecznym działaniu ustawy przemawia także to, że

warunkiem nabycia prawa do jednorazowej odprawy pieniężnej jest niespełnienie

warunków „umożliwiających uzyskanie prawa do emerytury, urlopu kolejowego lub

świadczenia

przedemerytalnego”.

Warunek

niespełnienia

przesłanek

umożliwiających uzyskanie prawa do urlopu kolejowego nie mógł być spełniony

przed wejściem ustawy w życie, albowiem urlop tego rodzaju został wprowadzony

dopiero przez tę ustawę (art. 51 ust. 1). Pracownicy zwolnieni z pracy przed 27

października 2000 r. nie mogli zatem spełniać wszystkich ustawowych warunków

nabycia prawa do jednorazowej odprawy pieniężnej. Niespełnienie warunków do

nabycia prawa do urlopu kolejowego nie mogło i nie może być ex post kryterium

oceny

prawa

wprowadzających

do

odprawy.

uprawnienie

Przyjmując

do

wsteczne

jednorazowej

działanie

przepisów

odprawy,

należałoby

konsekwentnie przyjąć, że także prawo do urlopu kolejowego istnieje od 1 stycznia

2000 r., co nie jest możliwe.

Ważkim argumentem przemawiającym za obowiązywaniem art. 48 i 49 ustawy

od dnia jej wejścia w życie jest także brak przepisów regulujących „rozliczenie”

świadczeń pobranych z tytułu rozwiązania stosunku pracy z przyczyn dotyczących

pracodawcy i jednorazowej odprawy pieniężnej. Zgodnie z art. 50 ust. 3 ustawy,

pracownikom, którzy nabyli prawo do jednorazowej odprawy nie przysługuje

odprawa na podstawie art. 8 ust. 1 ustawy o zwolnieniach grupowych, „ani żadne

inne świadczenie z tytułu rozwiązania stosunku pracy z przyczyn dotyczących

zakładu pracy”. Innymi świadczeniami były - przewidziana w Pakcie Gwarancji

Pracowniczych

rekompensata

oraz

odszkodowanie

określone

w

§

Ponadzakładowego Układu Zbiorowego Pracy dla pracowników przedsiębiorstwa

państwowego „Polskie Koleje Państwowe” z 4 stycznia 1999 r. Pracownicy, którzy

pobrali odprawę, rekompensatę i odszkodowanie (nie obowiązywał zakaz kumulacji

tych świadczeń) powinni je zatem zwrócić. Braku tych przepisów nie można

zastąpić obowiązującymi przepisami Kodeksu cywilnego, dotyczącymi zaliczenia

zapłaty (art. 451 k.c.), ani przepisami Kodeksu pracy dotyczącymi potrącenia z

wynagrodzenia za pracę (art. 87 i 91 k.p.). w tym stanie rzeczy przyjęcie

wstecznego

działania

art.

ustawy

prowadziłoby

do

niczym

nieusprawiedliwionego uprzywilejowania pracowników, z którymi stosunki pracy

zostały rozwiązane, jak z powodem, między 1 stycznia a 26 października 2000 r., a

w konsekwencji do dyskryminacji tych, którzy zostali zwolnieni z pracy po tej

ostatniej dacie.

Uzasadnienia dla wstecznego działania art. 48 i 49 ustawy nie można też

poszukiwać w odwołaniu się do względów sprawiedliwości i równości. Zwolnienia

grupowe rozpoczęto w PKP nie od roku 2000, lecz już z końcem lat

dziewięćdziesiątych ubiegłego stulecia. Wszyscy pracownicy, z którymi stosunki

pracy rozwiązano z przyczyn dotyczących pracodawcy korzystali z osłony socjalnej,

choć w różnych okresach na różnych podstawach prawnych i w różnym zakresie.

Przyznanie „przywilejów” wynikających z ustawy pracownikom zwolnionym z pracy

przed dniem wejścia tejże ustawy w życie, z ograniczeniem ich do osób

zwolnionych w 2000 r., stwarzałoby zatem problem pokrzywdzenia pracowników, z

którymi stosunki pracy rozwiązano wcześniej, przed 1 stycznia 2000 r., między

innymi dlatego odwołanie się do zasady równości i sprawiedliwości nie może

uzasadniać rozciągnięcia rozważanych przepisów na okresy poprzedzające datę

wejścia ustawy w życie.

Na koniec należy wskazać, że uwzględniając art. 216 ust. 1 Konstytucji, zgodnie

z którym „środki finansowe na cele publiczne są gromadzone i wydatkowane w

sposób określony w ustawie”, uzasadniona jest ścisła, restryktywna wykładnia

przepisów ustawy z 8 września 2000 r. o komercjalizacji, restrukturyzacji i

prywatyzacji

przedsiębiorstwa

państwowego

„Polskie

Koleje

Państwowe”,

ograniczająca dodatkowe uprawnienia pracowników do świadczeń wyraźnie z nich

wynikających.

Z powyższych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 393 15 k.p.c. orzekł

jak w sentencji.