I PK 232/06 · Sąd Najwyższy

Wyrok z dnia 19 lutego 2007 r.

I PK 232/06

Czas prowadzenia pojazdu przez kierowcę jest czasem pracy od momentu wyjazdu z miejsca stałego postoju.

Przewodniczący SSN Teresa Flemming-Kulesza, Sędziowie SN: Katarzyna

Gonera, Roman Kuczyński (sprawozdawca).

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 19 lutego

2007 r. sprawy z powództwa Kazimierza M., Władysława P., Zygmunta W., Adama

P., Eugeniusza S., Adama K., Bogusława S., Wacława C., Stanisława K., Edwarda Z.

przeciwko Okręgowemu Przedsiębiorstwu Obrotu Zwierzętami Hodowlanymi w K. z

siedzibą w P. o zapłatę, na skutek skargi kasacyjnej strony pozwanej od wyroku

Sądu Apelacyjnego w Krakowie z dnia 30 stycznia 2006 r. [...]

o d d a l i ł skargę kasacyjną.

Uzasadnienie

Powodowie: Kazimierz M., Władysław P., Zygmunt W., Adam P., Eugeniusz

S., Adam K., Bogusław S., Edward Z. domagali się zasądzenia na rzecz każdego z

nich od strony pozwanej Okręgowego Przedsiębiorstwa Obrotu Zwierzętami Hodowlanymi w K. z siedzibą w P. kwoty 11.268 zł tytułem wyrównania wynagrodzenia za

pracę oraz 39.600 zł tytułem niewypłaconych ryczałtów za diety i noclegi za lata 1996

- 1999, zaś powód Wacław C. domagał się tytułem powyższych roszczeń kwoty

35.340 zł, a Stanisław K. kwoty 46.648 zł.

Ostatecznie (po rozpoznaniu dwukrotnie niniejszej sprawy przez Sąd pierwszej instancji), Sąd Apelacyjny-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Krakowie

wyrokiem z dnia 30 stycznia 2006 r. zmienił wyrok z dnia 29 września 2005 r. Sądu

Okręgowego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Kielcach w ten sposób, że

zasądził na rzecz powodów kwoty niższe od wskazanych w powództwie tytułem wyrównania wynagrodzenia za pracę oraz tytułem ryczałtu za noclegi - przyjmując jako

podstawę kwotę wynagrodzenia wyliczonego przez biegłego Józefa K. W pozostałym

zakresie oddalił apelację powodów oraz apelację strony pozwanej.

Sąd w uzasadnieniu wyroku stwierdził, że zgodnie z definicją czasu pracy zawartą w art. 128 k.p kierowca przez cały czas podróży pozostaje w dyspozycji pracodawcy i za czas ten przysługuje mu wynagrodzenie określone stawką osobistego

zaszeregowania, z uwzględnieniem innych składników wynagrodzenia przysługujących za nominalny czas pracy. Sąd ten dał wiarę wyliczeniom dokonanym przez biegłego sądowego z zakresu księgowości Józefa K. i wyliczył wynagrodzenie powodów

przy założeniu, że pozostawali oni w dyspozycji pracodawcy 18 godzin na dobę. Miał

też na względzie fakt, że sama strona pozwana w regulaminie pracy w punkcie 8

działu X postanowiła, iż czas pozostawania pracownika kierowcy w dyspozycji pracodawcy, przy niewykonywaniu pracy (np. odpoczynek, jazda jako kierowca nieprowadzącego pojazdu itp.), zalicza się do czasu pracy, nie stanowi on jednak pracy w

godzinach nadliczbowych. Powyższe ustalenia, w ocenie Sądu, pozwoliły wyliczyć

wynagrodzenie powodów za czas podróży służbowej przy przyjęciu faktycznej liczby

godzin podróży każdego z powodów a nie hipotetycznej ilości przyjętej identycznie

dla każdego z powodów w pozwie. Zebrany w sprawie materiał dowodowy (szczegółowe wyliczenia biegłego) wykazał, że powodowie tytułem ryczałtu za diety i noclegi powinni otrzymywać kwoty odpowiadające średnio 75% wartości noclegów, które

przysługiwałyby im na podstawie przepisów ogólnych, tj. zarządzenia Ministra Pracy i

Polityki Socjalnej z dnia 29 grudnia 1994 r. w sprawie diet i innych należności z tytułu

podróży służbowych poza granicami kraju (M.P. z 1995 r. Nr 1, poz. 10 ze zm.), zarządzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 29 maja 1996 r. w sprawie zasad

ustalania oraz wysokości należności przysługujących pracownikom z tytułu podróży

służbowej poza granicami kraju (M.P. Nr 34, poz. 346 ze zm.) oraz rozporządzenia

Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 3 lipca 1998 r. w sprawie zasad ustalania

oraz wysokości należności przysługujących pracownikom z tytułu podróży służbowej

poza granicami kraju (Dz.U Nr 89, poz. 568). Sąd Apelacyjny uznał, że ryczałt za

noclegi przyznany przez pracodawcę w wysokości 30% należności przysługujących

powodom na zasadach ogólnych był niewystarczający. Podstawą rozstrzygnięcia w

przedmiocie wyrównania ryczałtu za noclegi były zarządzenia dyrektora [...] obejmujące należności zarówno z tytułu diet jak i noclegów.

Od powyższego rozstrzygnięcia pozwana spółka wniosła skargę kasacyjną

powołując się na naruszenie tym orzeczeniem przepisów prawa materialnego: art.

775 k.p., poprzez jego niewłaściwe zastosowanie i orzeczenie na rzecz powodów

kwot z tytułu ryczałtu za noclegi w czasie zagranicznych podróży służbowych w sytuacji, gdy powodowie nie ponieśli kosztów w tym zakresie związanych z podróżą

służbową i nie mógł im przysługiwać zwrot kosztów, gdyż nie zostały spełnione przesłanki określone w zastosowanym przepisie, art. 128 k.p., poprzez jego niewłaściwe

zastosowanie polegające na uznaniu, iż cały czas, w którym kierowca przebywa w

podróży służbowej stanowi czas pracy, podczas gdy z uwagi na konieczność

nieprzerwanego odpoczynku dobowego pracownik nie może świadczyć pracy i nie

pozostaje w tym czasie w dyspozycji pracodawcy oraz naruszenie przepisów postępowania - art. 386 § 6 k.p.c., które to naruszenie miało istotny wpływ na wynik

sprawy polegające na rozstrzygnięciu przez Sąd Apelacyjny w Krakowie wbrew

wskazaniom Sądu Apelacyjnego zawartym w wyroku z dnia 10 września 2002 r., w

którym przekazano sprawę do ponownego rozpoznania, a zawierającym stwierdzenie o konieczności uzależnienia zasądzenia roszczeń z tytułu ryczałtów od zbadania i

stwierdzenia faktu poniesienia kosztów przez powodów, a także z wyrażoną w tym

wyroku oceną prawną, iż należność z tytułu zwrotu kosztów nie może prowadzić do

nieuzasadnionego wzbogacenia pracowników.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna okazała się nieuzasadniona. Zarzut naruszenia art. 128

k.p., poprzez jego niewłaściwe zastosowanie nie jest zasadny. Co prawda, zgodzić

się trzeba z poglądami, iż w ramach podróży służbowej - poza czasem wykonywania

zatrudnienia - pracownik „nie pozostaje w dyspozycji zakładu pracy w rozumieniu art.

128 k.p.” (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 4 lipca1978 r., I PR 45/78, PiZS 1979

nr 10, poz. 76) i do czasu pracy w podróży zalicza się ilość godzin odpowiadającą

wymiarowi pracy według harmonogramu pracownika w zakładzie - a contrario - odbywanie przejazdu poza „czasem pracy”, tj. poza godzinami ustalonymi jego rozkładem (harmonogramem), nie jest czasem pracy. Jednak powyższe poglądy nie mogą

mieć zastosowania względem kierowców, dotyczą one bowiem „typowej” podróży

służbowej, charakteryzującej się tym, że 1) jest ona wyjątkowym zjawiskiem w kompleksie pracowniczych obowiązków, 2) w trakcie jej odbywania pracownik na ogół nie

ma obowiązku wykonywania pracy, 3) istnieje pewna swoboda wyboru przez pracownika godziny wyjazdu (powrotu), środka lokomocji, a niekiedy trasy (por. wyrok

Sądu Najwyższego z dnia 8 kwietnia1998 r., I PKN 24/98, OSNAPiUS 1999 nr 7,

poz. 239). W przypadku kierowców warunki odbywania podróży są szczególne, co

przemawia za inną ich kwalifikacją. Podróż kierowcy nie może być ujmowana w znaczeniu „dojazdu” czy „powrotu”. Czas kierowania pojazdem w tym przypadku jest

czasem pracy. W pojęciu „typowej” podróży służbowej nie mieści się stałe pokonywanie przestrzeni w związku z wykonywaniem pracowniczych czynności prowadzenia różnych środków komunikacji. W takim wypadku wyjazd środkiem lokomocji z

miejsca jego stałego postoju nie ma na celu dojazdu do „właściwego” miejsca wykonywania obowiązków pracowniczych, lecz jest rozpoczęciem godzin normalnej pracy.

Zarzut pozwanej sprowadzający się do tego, iż nie cały czas, w którym kierowcy

przebywali w podróży służbowej stanowił czas pracy z uwagi na konieczność zachowania przez kierowcę nieprzerwanego odpoczynku dobowego w niniejszej sprawie,

nie znajduje uzasadnienia. Trzeba mieć na uwadze, iż przyjęty przez Sąd Apelacyjny

18 godzinny wariant rozkładu czasu pracy i 6 godzinny czas odpoczynku posłużył

jedynie jako metoda ustalenia należnego wynagrodzenia za świadczoną pracę podczas podróży służbowej. Dokonane zostało to w oparciu - między innymi - o szczegółowe dane z urządzeń rejestrujących (tachografów) czas pracy, uzupełnione innymi dowodami oraz poddane opinii biegłego. W tym stanie rzeczy nie można podzielić zarzutu naruszenia przez Sąd Apelacyjny art. 128 k.p. Należy odrozróżnić

sytuację, gdy przedsiębiorca ustala rozkład czasu pracy z naruszeniem przepisów

czasu pracy kierowców - czym narusza art. 128 k.p. - od sytuacji, gdy sąd ex post dla

celów ustalenia należnego wynagrodzenia za pracę kierowcy w podróży służbowej,

na podstawie wiarygodnych dowodów, wykorzystuje metodę wyliczenia czasu pracy

kierowców, która w celu uproszczenia wyliczenia należnego wynagrodzenia nie jest

zgodna z dozwolonym wymiarem czasu pracy kierowców.

W kwestii zarzutu naruszenia art. 775 k.p., poprzez jego niewłaściwe zastosowanie i orzeczenie na rzecz powodów kwot z tytułu ryczałtu za noclegi w czasie zagranicznych podróży służbowych w sytuacji, gdy powodowie nie ponieśli kosztów w

tym zakresie związanych z podróżą służbową i nie mógł im przysługiwać zwrot

kosztów, gdyż nie zostały spełnione przesłanki określone w zastosowanym przepisie

- należy stwierdzić, że w oparciu o poczynione ustalenia w niniejszej sprawie, z tytułu

podróży służbowej poza granicami kraju w pozwanym przedsiębiorstwie kwestie wypłaty tych należności uregulowane były przez ustalenie stawek ryczałtowych. Stawki

ryczałtów regulowane były zarządzeniami wewnętrznymi i obejmowały należności z

tytułu diet i noclegów. Stawki ryczałtowe ustalono dla dwuosobowej obsady kierowców. Ryczałt taki mógł być ustalany za każdy dzień (dobę) lub za czas pobytu za

granicą niezbędny do wykonania zadania. Na podstawie przepisów ogólnych, tj. zarządzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 29 grudnia 1994 r. w sprawie diet i

innych należności z tytułu podróży służbowych poza granicami kraju, zarządzenia z

dnia 29 maja 1996 r. w sprawie zasad ustalania oraz wysokości należności przysługujących pracownikom z tytułu podróży służbowej poza granicami kraju oraz rozporządzenia z dnia 3 lipca 1998 r. w sprawie zasad ustalania oraz wysokości należności przysługujących pracownikom z tytułu podróży służbowej poza granicami kraju strona skarżąca mogła uzależnić wypłaty ryczałtu za noclegi od faktycznego poniesienia kosztów noclegu stwierdzonego rachunkiem hotelowym. Powyższego wymogu

jednak nie wprowadziła. Ponadto zgodnie z § 2 rozporządzenia w sprawie należności

przysługujących pracownikowi z tytułu podróży służbowej poza granicami kraju, z

tytułu podróży służbowej przysługują diety oraz zwrot kosztów przejazdów i dojazdów, noclegów i innych wydatków, określonych przez pracodawcę odpowiednio do

uzasadnionych potrzeb. Chybiony jest zatem pogląd strony skarżącej, jakoby warunkiem uzyskania zwrotu kosztów noclegów podczas odbywania zagranicznych podróży służbowych było faktyczne poniesienie tych kosztów. Zgodnie z § 9 ust. 4

wskazanego wyżej zarządzenia z dnia 29 maja 1996 r. w sprawie zasad ustalania

oraz wysokości należności przysługujących pracownikom z tytułu podróży służbowej

poza granicami kraju oraz § 9 ust. 4 rozporządzenia z dnia 3 lipca 1998 r. w sprawie

zasad ustalania oraz wysokości należności przysługujących pracownikom z tytułu

podróży służbowej poza granicami kraju - ryczałt pokrywający zwrot kosztów noclegu

nie przysługuje tylko w przypadkach, w których pracodawca lub strona zagraniczna

zapewnia pracownikowi bezpłatny nocleg, który nie tylko obejmuje możliwość snu,

ale także inne życiowe niezbędne czynności związane z noclegiem. W niniejszym

stanie faktycznym ze względu na długość pokonywanych tras przez kierowców oraz

czas trwania podróży nie można przyjąć, że przy każdej przerwie na nocleg pracodawca lub strona zagraniczna zapewniła pracownikowi bezpłatny nocleg. Kabiny

samochodów prowadzonych przez powodów nie były wyposażone wystarczająco do

należytego wypoczynku nocnego. Nie zapewniano zatem bezpłatnego noclegu kierowcom, którzy - nocując w niedogodnych warunkach - ponadto osobiście sprawowali nadzór nad samochodem i mieniem pozwanego pracodawcy.

Trzeba mieć także na uwadze, że ryczałtowy system ustalania należności z

tytułu odbywania wielokrotnych zagranicznych podróży służbowych miał na celu

uproszczenie takich rozliczeń poprzez wyeliminowanie potrzeby szczegółowego rozliczania każdej doby podróży służbowej. W niniejszej sprawie strona pozwana korzystając z tego uproszczenia objęła jednym ryczałtem diety i noclegi, nie dokonując

wyszczególnienia jaki udział przyznanych kwot przypada na diety a jaki na zwrot

kosztów noclegów. Tym samym strona pozwana niejako sama uznała, że ryczałt za

noclegi przysługuje powodom niezależnie od faktycznego ponoszenia przez nich

kosztów. Analizując stan faktyczny niniejszej sprawy Sąd Najwyższy zgadza się ze

stanowiskiem Sądu Apelacyjnego, że ryczałt ustalony przez pozwanego w wysokości

30% należności przysługujących na zasadach ogólnych był dowolnie ustalony, w

sposób pomijający ogólnie obowiązujące zasady. Odnosząc się do zarzutu naruszenia art. 386 § 6 k.p.c. - zgodnie z którym ocena prawna i wskazania co do dalszego

postępowania wyrażone w uzasadnieniu wyroku sądu drugiej instancji wiążą zarówno sąd, któremu sprawa została przekazana, jak i sąd drugiej instancji, przy ponownym rozpoznaniu sprawy - trzeba wskazać, że w przepisie tym brak jest związania

Sądu Najwyższego oceną prawną i wskazaniami co do dalszego postępowania zawartymi w uzasadnieniu wyroku sądu drugiej instancji. Naturalnie, ocena prawna i

wskazania co do dalszego postępowania zawarte w uzasadnieniu wyroku Sądu

Apelacyjnego z dnia 10 września 2002 r. wiązały Sąd Apelacyjny przy wydawaniu

zaskarżonego wyroku. Jednakże Sąd ten spostrzegł, że ta ocena prawna jest nieprawidłowa, ponieważ stanowi błędną wykładnię art. 775 k.p., skoro w przepisie tym,

jak i rozporządzeniach wykonawczych wydanych na jego podstawie, ustawodawca

nie uzależnił wypłaty ryczałtu za noclegi od przedstawienia dowodów, że te koszty

pracownik rzeczywiście poniósł. W takiej sytuacji Sąd Apelacyjny naruszył art. 386 §

6 k.p.c., jednak nie miało to naruszenie wpływu na wynik sprawy (art. 398 3 pkt 2

k.p.c.).

Mając powyższe na uwadze Sąd Najwyższy zgodnie z art. 39814 k.p.c. oddalił

skargę kasacyjną.