I PK 205/07 · Sąd Najwyższy

Wyrok z dnia 25 lutego 2008 r.

I PK 205/07

Sąd drugiej instancji nie może pozostawić bez rozpoznania wniosku

skarżącego określonego w art. 415 k.p.c. o orzeczenie zwrotu spełnionego lub

wyegzekwowanego świadczenia albo o przywróceniu stanu poprzedniego.

Przewodniczący SSN Jerzy Kwaśniewski (sprawozdawca), Sędziowie SN:

Józef Iwulski, Małgorzata Wrębiakowska-Marzec.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 25 lutego

2008 r. sprawy z powództwa Renaty R. przeciwko Instytutowi Medycyny Pracy [...] w

Ł. o wynagrodzenie, na skutek skargi kasacyjnej strony pozwanej od wyroku Sądu

Okręgowego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Łodzi z dnia 5 kwietnia 2007

r. [...]

u c h y l i ł zaskarżony wyrok w części oddalającej wniosek o zwrot wyegzekwowanego świadczenia (pkt 2) i w tym zakresie przekazał sprawę Sądowi Okręgowemu-Sądowi Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Łodzi do ponownego rozpoznania, pozostawiając temu Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Wyrokiem z dnia 9 marca 2005 r. Sąd Rejonowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych dla Łodzi Śródmieścia w Łodzi zasądził od pozwanego Instytutu Medycyny Pracy [...] w Ł. na rzecz powódki Renaty R. kwotę 11.166,05 zł tytułem wyrównania wynagrodzenia za grudzień 2001 r. (203 zł z ustawowymi odsetkami od 11

stycznia 2002 r.) oraz za okres od stycznia 2002 r. do listopada 2004 r. (313,23 zł

miesięcznie z ustawowymi odsetkami od 11 każdego miesiąca do dnia zapłaty), wyrokowi nadał rygor natychmiastowej wykonalności do kwoty miesięcznego wynagrodzenia powódki.

Wyrokiem z dnia 16 stycznia 2006 r. Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych w Łodzi oddalił apelację strony pozwanej od powyższego wyroku Sądu

Rejonowego.

Wyrokiem z dnia 14 grudnia 2006 r., I PK 144/06, Sąd Najwyższy po

rozpoznaniu skargi kasacyjnej strony pozwanej od powyższego wyroku Sądu Okręgowego w Łodzi z dnia 16 stycznia 2006 r. uchylił zaskarżony wyrok i przekazał

sprawę Sądowi drugiej instancji do ponownego rozpoznania i orzeczenia o kosztach

postępowania kasacyjnego.

Na rozprawie apelacyjnej w dniu 5 kwietnia 2007 r. pełnomocnik strony pozwanej popierał apelację oraz złożył wniosek o orzeczenie o zwrocie spełnionego

świadczenia. Pełnomocnik powódki wniósł o oddalenie apelacji i nieobciążanie strony

powodowej kosztami procesu oraz o oddalenie wniosku strony pozwanej w przedmiocie orzeczenia o zwrocie spełnionego świadczenia. Odnośnie tego ostatniego

wniosku zgłoszonego na rozprawie pełnomocnik powódki wniósł o odroczenie rozprawy umożliwiające zajęcie stanowiska na piśmie oraz złożenie wniosków dowodowych „na okoliczności z art. 409 k.c.”.

Wyrokiem z dnia 5 kwietnia 2007 r. Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych w Łodzi zmienił zaskarżony wyrok Sądu Rejonowego z dnia 9 marca

2005 r. i oddalił powództwo (pkt 1); oddalił wniosek o zwrot wyegzekwowanego

świadczenia (pkt 2); nie obciążył powódki obowiązkiem zwrotu kosztów procesu za

wszystkie instancje (pkt 3). W uzasadnieniu Sąd ten wskazał, że oddalił wniosek

strony pozwanej o orzeczeniu o zwrocie spełnionego świadczenia z uwagi na to, że

strona pozwana reprezentowana przez fachowego pełnomocnika nie wskazała zarówno wysokości spełnionego świadczenia, jak i jego poszczególnych składników.

Uznając wniosek pozwanego za przedwczesny, Sąd drugiej instancji zaznaczył, że z

treści art. 415 k.p.c. wynika, iż nieuwzględnienie przedmiotowego wniosku nie wyłącza możliwości dochodzenia w osobnym procesie, także od Skarbu Państwa, naprawienia szkody poniesionej wskutek wydania lub wykonania wyroku. Z tych przyczyn

przedstawionych wyżej wniosek pełnomocnika powódki o odroczenie rozprawy apelacyjnej Sąd drugiej instancji uznał za bezprzedmiotowy.

Skargę kasacyjną od powyższego wyroku Sądu Okręgowego wniosła strona

pozwana zaskarżając go w części obejmującej oddalenie wniosku o zwrot wyegzekwowanych świadczeń (pkt 2). Skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku

Sądu Okręgowego w zakresie obejmującym jego pkt 2 i przekazanie sprawy temu

Sądowi do ponownego rozpoznania w tej części, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku w zakresie obejmującym pkt 2 wyroku i jego zmianę przez orzeczenie

co do istoty sprawy przez zasądzenie od powódki na rzecz pozwanego zwrotu spełnionych (wyegzekwowanych) świadczeń w kwocie 11.479,28 zł, to jest w kwocie zasądzonej wraz z odsetkami, stanowiącej wartość przedmiotu zaskarżenia. Podstawę

skargi kasacyjnej stanowi zarzut naruszenia art. 415 k.p.c., przez przyjęcie, że do

orzeczenia zwrotu świadczenia spełnionego lub wyegzekwowanego w rozumieniu

powołanego przepisu konieczne było wskazanie przez pełnomocnika pozwanego

zarówno wysokości spełnionego świadczenia jak i jego poszczególnych składników.

Według skarżącego w przypadku zgłoszenia przez pozwanego wniosku o zwrot wyegzekwowanego świadczenia restytucji podlega suma zasądzona w sentencji zaskarżonego wyroku wraz z odsetkami należnymi od tej sumy, gdyż zgodnie z art. 415

k.p.c. przy orzekaniu o zwrocie (rozpatrywaniu wniosku) należy brać za podstawę

wyrok uwzględniający powództwo i zasądzone w nim świadczenia. Zwrotowi na podstawie art. 415 k.p.c. podlega świadczenie spełnione (wyegzekwowane) w wysokości

wynikającej z kwot zasądzonych wyrokiem sądu pierwszej instancji wraz z odsetkami

od tych kwot i przy uwzględnieniu takich składników świadczenia, o jakich orzekł sąd

pierwszej instancji w wyroku zasądzającym. W ocenie skarżącego przepisy Kodeksu

postępowania cywilnego nie przewidują ujemnych skutków procesowych w postaci

oddalenia wniosku o restytucję w razie niewskazania przez fachowego pełnomocnika

wysokości i składników spełnionych świadczeń. Przepis art. 415 k.p.c. nie określa

bowiem ani składników takiego wniosku ani innych wymogów formalnych.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Podlegające rozpoznaniu ze skargi kasacyjnej strony pozwanej, zawarte w

zaskarżonym wyroku oddalenie wniosku o zwrot spełnionego świadczenia, wymaga

w pierwszym rzędzie wyjaśnienia podstawy orzekania w tym przedmiocie. Sąd Okręgowy wskazał na art. 415 k.p.c. jako podstawę rozpoznania wniosku restytucyjnego.

Na przepis ten powołała się również strona skarżąca we wniosku restytucyjnym oraz

w skardze kasacyjnej. Sąd Najwyższy podziela stanowisko o zastosowaniu w sprawie art. 415 k.p.c. Wprawdzie przepis ten bezpośrednio odnosi się do uchylenia lub

zmiany wyroku wynikającego ze skargi o wznowienie postępowania, ale podlegał on

zastosowaniu także przy ponownym rozpoznaniu sprawy - tak jak to miało miejsce w

sprawie rozpatrywanej - na podstawie art. 39815 § 1 zdanie ostatnie k.p.c., na skutek

uwzględnienia skargi kasacyjnej (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 22 marca

2006 r., III CSK 30/06). Przepis art. 415 k.p.c. określa procesowy tryb zwrotu spełnionego lub wyegzekwowanego świadczenia. Chodzi o procesową konstrukcję eliminacji bezpośredniego skutku błędnego wyroku, skutku spełnienia (lub wyegzekwowania) świadczenia w tym wyroku błędnie zasądzonego. Uchylenie (zmiana) błędnego wyroku oznacza bezpodstawność świadczenia, o którym, w mającej charakter

procesowy konsekwencji, sąd powinien orzec („orzeka o zwrocie spełnionego lub

wyegzekwowanego świadczenia lub o przywróceniu stanu poprzedniego”). Warunkiem restytucji jest złożenie odpowiedniego wniosku. Złożenie takiego wniosku zobowiązuje sąd do jego rozpoznania („sąd ... orzeka”).

W związku z zarzutami skargi kasacyjnej podkreślić trzeba brak fakultatywności rozstrzygania o wniosku restytucyjnym. Jest to konsekwentne ukształtowanie

uprawnienia procesowego strony, która w ramach postępowania sądowego najpierw

była zobowiązana do spełnienia świadczenia określonego w wyroku, a następnie,

skoro ten wyrok okazał się błędny i został uchylony (zmieniony), uzyskuje prawo do

restytucji stanu zgodnego z prawem (swoistego zniweczenia bezpośrednich konsekwencji błędnego wyroku). Określenie - w formule obligatoryjności - orzeczenia w

orzeczeniu kończącym postępowanie w sprawie o zwrocie spełnionego lub wyegzekwowanego świadczenia lub o przywróceniu stanu poprzedniego nie pozostawia

wątpliwości co do tego, że sąd nie może pozostawić wniosku podmiotu uprawnionego bez rozpoznania albo odesłać stronę w tym zakresie do osobnego procesu, jeżeli

zachodzą warunki do orzeczenia o zwrocie lub przywróceniu do poprzedniego stanu.

Restytucji podlega suma zasądzona w sentencji uchylonego wyroku wraz z odsetkami (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 14 lutego 1968 r., I PR 44/67).

Teoretycznie możliwe było inne niż w art. 415 k.p.c. ukształtowanie trybu

przywrócenia stanu rzeczy istniejącego przed spełnieniem świadczenia na podstawie

błędnego wyroku. Tak w szczególności rozwiązano tę kwestię w okresie międzywojennym w art. 415 Kodeksu postępowania cywilnego z 1930 r., który przewidywał fakultatywne rozstrzyganie o wniosku restytucyjnym. Sąd pozostawiał wniosek restytucyjny bez rozpoznania jeżeli ustalenie wyegzekwowanego lub dobrowolnie spełnionego świadczenia wymagało przeprowadzenia obszernego postępowania.

W obowiązującym porządku procesowego określenia przesłanek orzeczenia

restytucyjnego sąd jest związany zgłoszonym wnioskiem. Stosownie do art. 415 zda-

nie drugie k.p.c. orzeczenie o zwrocie spełnionego (wyegzekwowanego) świadczenia

nie wyłącza możliwości dochodzenia w osobnym procesie, także od Skarbu Państwa, naprawienia szkody poniesionej wskutek wydania lub wykonania wyroku. W

przepisie tym z powodu ograniczenia zakresu postępowania restytucyjnego tylko do

restytucji świadczenia bezpośrednio wynikającego z błędnego orzeczenia potwierdzona została („nie wyłącza to”) możliwość dochodzenia odszkodowania za szkodę

poniesioną wskutek wydania lub wykonania wyroku. Nie ma żadnego uzasadnienia

zawarty w zaskarżonym wyroku pogląd Sądu Okręgowego jakoby potwierdzona w

art. 415 k.p.c. możliwość dochodzenia naprawienia szkody w osobnym procesie

stwarzała sądowi rozpoznającemu wniosek restytucyjny podstawę do nierozpatrzenia

tego wniosku. Wniosek restytucyjny i odpowiadające mu postępowanie zakończone

orzeczeniem o zwrocie spełnionego lub wyegzekwowanego świadczenia stanowią

procesową, chociaż akcesoryjną w stosunku do głównego przedmiotu sprawy (w tym

wypadku postępowania apelacyjnego), konstrukcję postępowania w danej sprawie.

Możliwość restytucji spełnionego (wyegzekwowanego) świadczenia jest procesowym

uprawnieniem strony, która w ramach postępowania sądowego została wcześniej

zobowiązana do spełnienia świadczenia na podstawie wyroku, który we właściwym

postępowaniu został uchylony.

W zaskarżonym wyroku Sąd Okręgowy bezpodstawnie określił złożony na

rozprawie apelacyjnej wniosek jako przedwczesny. Potraktowanie przedmiotowego

wniosku tak jakby został złożony za wcześnie jest całkowicie chybione, skoro rozprawa, o którą tu chodzi, poprzedzała wydanie orzeczenia prawomocnie kończącego

postępowanie w sprawie. Nie powstawała zatem żadna dalsza możliwość złożenia

tego wniosku po zakończeniu postępowania w sprawie. Tak więc wniosek restytucyjny został złożony nie przed czasem ale dosłownie w ostatnim momencie w jakim złożenie takiego wniosku w ogóle było dopuszczalne. Co więcej, trzeba w związku z tą

kwestią zauważyć, że korzystanie przez stronę z uprawnienia procesowego do

zwrotu spełnionego lub wyegzekwowanego świadczenia powinno uwzględniać akcesoryjny, w stosunku do głównego przedmiotu postępowania apelacyjnego, charakter

postępowania restytucyjnego. Z tego powodu jest rzeczą bardzo pożądaną, ażeby

złożenie wniosku restytucyjnego następowało w terminie umożliwiającym wyjaśnienie

podstawy wniosku na rozprawie.

Wniosek, o którym mowa w art. 415 k.p.c., powinien zawierać żądanie orzeczenia o zwrocie spełnionego lub wyegzekwowanego świadczenia lub o przywróce-

niu stanu poprzedniego. Żądanie to (wniosek) nie może ograniczać się do powtórzenia abstrakcyjnej formuły przepisu, ale musi być odpowiednio sprecyzowane co do

rodzaju roszczenia restytucyjnego i - jeżeli jest to świadczenie pieniężne - jego wysokości. Jest to oczywiste, gdyż nie chodzi o orzeczenie ustalające bliżej nieokreślony

obowiązek, ale o orzeczenie o konkretnym (sprecyzowanym) zobowiązaniu, które w

razie potrzeby podlegać ma egzekucji (por. art. 776 k.p.c.). Wniosek restytucyjny powinien także zawierać jego podstawę, która nie może ograniczać się do wskazania

przepisu (art. 415 k.p.c.), ale powinna zawierać fakty (oświadczenie co do okoliczności faktycznych) i dowody (twierdzenia) wykazujące zaistnienie przesłanek orzeczenia restytucyjnego w jego konkretnie sprecyzowanej postaci. Złożenie wniosku restytucyjnego dopiero na rozprawie przeznaczonej na rozpoznanie apelacji bez zachowania konstrukcyjnych elementów wniosku (co do sprecyzowania wniosku i jego

podstawy) mogłoby, w konkretnych okolicznościach, stwarzać potrzebę rozważenia,

dopuszczalności takiego spóźnionego wystąpienia w przedmiocie restytucji, zwłaszcza gdyby okazało się, że nie tyle dla rozpoznania kwestii restytucyjnej, ale dla samego określenia formalnych elementów wniosku konieczne byłoby odroczenie rozprawy przeznaczonej na rozpoznanie apelacji. Powyższa kwestia nie została w zakwestionowanym wyroku właściwie rozstrzygnięta w pierwszym rzędzie ze względu

na oddalenie wniosku restytucyjnego, a więc merytoryczne rozstrzygnięcie dotyczące

bezzasadności wniosku, natomiast uzasadnione brakami formalnymi wniosku co do

niedostatecznego sprecyzowania jego żądania i podstawy.

Należy ponadto zauważyć, że przedmiotowy wniosek restytucyjny został zgłoszony na rozprawie przez pełnomocnika strony w obecności pełnomocnika strony

przeciwnej, który zajął stanowisko i wniósł o odroczenie rozprawy w celu przeciwstawienia wnioskowi okoliczności, o których mowa w art. 409 k.c. W tym kontekście

można uważać, że podstawa wniosku dotycząca spełnienia (wyegzekwowania)

świadczenia określonego w uchylonym wyroku nie była kwestionowana, a w każdym

razie nie było powodów, dla których kwestia ta nie mogłaby być wyjaśniona przez

strony w toku rozprawy.

Uznając, że Sąd Okręgowy w zaskarżonym wyroku bezpodstawnie oddalił

wniosek restytucyjny, mając na uwadze przedstawione wyżej przyczyny, Sąd Najwyższy orzekł w myśl art. 39815 § 1 k.p.c.