I PK 191/05 · Sąd Najwyższy

Wyrok z dnia 11 maja 2006 r.

I PK 191/05

Pracownik może powstrzymać się od wykonywania pracy tylko w przypadku łącznego wystąpienia przesłanek określonych w art. 210 § 1 k.p. (warunki pracy nie odpowiadają przepisom bezpieczeństwa i higieny pracy oraz

stwarzają bezpośrednie zagrożenie dla zdrowia lub życia pracownika).

Przewodniczący SSN Zbigniew Hajn, Sędziowie: SN Jerzy Kwaśniewski, SA

Romualda Spyt (sprawozdawca).

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 11 maja

2006 r. sprawy z powództwa Krzysztofa T. przeciwko Zakładowi Energetycznemu

„B.” SA w B. o odszkodowanie i zapłatę, na skutek skargi kasacyjnej powoda od wyroku Sądu Apelacyjnego w Białymstoku z dnia 24 maja 2005 r. [...]

1. u c h y l i ł zaskarżony wyrok w części dotyczącej roszczenia o wynagrodzenie za pracę od 1 kwietnia 2002 r. do 20 czerwca 2002 r. i sprawę w tym zakresie

przekazał Sądowi Apelacyjnemu w Białymstoku do ponownego rozpoznania, pozostawiając temu Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach postępowania kasacyjnego;

2. o d d a l i ł skargę kasacyjną w pozostałym zakresie.

Uzasadnienie

Prawomocnym wyrokiem z dnia 24 maja 2005 r. Sąd Apelacyjny-Sąd Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych w Białymstoku oddalił apelację powoda Krzysztofa T. od

wyroku Sądu Okręgowego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Białymstoku z

dnia 30 listopada 2004 r., którym to wyrokiem Sąd Okręgowy oddalił powództwo

Krzysztofa T. przeciwko Zakładowi Energetycznemu „B.” SA o odszkodowanie za

bezzasadne rozwiązanie umowy o pracę w trybie art. 52 § 1 pkt 1 k.p. oraz o wynagrodzenie za pracę od 1 kwietnia 2002r. do 17 lipca 2002r. i zasądził od powoda

koszty procesu. W uzasadnieniu Sąd Okręgowy stwierdził, że powód zatrudniony był

u pozwanego ostatnio na stanowisku kontrolera poboru energii elektrycznej i zgodnie

z zakresem obowiązków dokonywał odczytu liczników i wystawiał odbiorcom energii

faktury VAT, a praca związana była z wyjazdami do klientów. W swojej pracy posługiwał się zestawem komputerowym PSION typu HC 120 oraz drukarką termiczną

DATAC typu DP 7000 nr modelu DP 7001.0002.A. W dniu 8 kwietnia 2002 r. powód

zawiadomił pozwanego, że z dniem 9 kwietnia 2002 r. powstrzyma się od pracy w

związku z tym, że powyższy sprzęt nie posiada oceny zgodności - wbrew art. 217 i

218 k.p. W związku z powyższym pozwany wypowiedział powodowi umowę o pracę

z zachowaniem trzymiesięcznego okresu wypowiedzenia ze skutkiem na dzień 31

sierpnia 2002 r., powołując się na to, że zarzuty powoda odnośnie przeciwwskazań

do pracy na dotychczasowym stanowisku nie potwierdziły się, a mimo to powód odmówił wykonywania pracy. W dniu 20 czerwca 2002r. bezpośredni przełożony polecił

powodowi podjęcie pracy zgodnie z obowiązującym go zakresem obowiązków,

przedstawiając jednocześnie wyniki badań zestawu komputerowego dokonane przez

Centralny Instytut Ochrony Pracy w Warszawie, wykluczające prawdopodobieństwo

występowania pól elektromagnetycznych o natężeniach istotnych z punktu widzenia

bezpieczeństwa użytkowników sprzętu. Powód nie zmienił swojego stanowiska i

dlatego pozwany pismem z dnia 17 lipca 2002 r. rozwiązał z nim umowę o pracę ze

skutkiem natychmiastowym z winy pracownika. Sąd Okręgowy uznał, że powód odmawiając w tym dniu wykonywania obowiązków pracowniczych dopuścił się ciężkiego naruszenia obowiązków pracowniczych, gdyż nie było podstaw do odmowy wykonywania pracy na wskazanym wyżej sprzęcie komputerowym. Istotnie nie posiadał

on certyfikatu bezpieczeństwa ani deklaracji zgodności, które potwierdzałyby jego

zgodność z polskimi normami bezpieczeństwa i higieny pracy, lecz badania przeprowadzone przez Politechnikę W.- Laboratorium Wzorców i Metrologii Pola Elektromagnetycznego Instytutu Telekomunikacji i Akustyki wykazały, że zestaw komputerowy,

po włączeniu, generuje pole elektromagnetyczne o natężeniach nieprzekraczających

poziomów uznanych za niebezpieczne dla zdrowia. Identyczne stanowisko zajął Instytut Ochrony Pracy w W. a P. Wojewódzki Ośrodek Medycyny Pracy powołując się

na to stanowisko uznał je za wystarczające dla oceny stopnia narażenia zawodowego elektromonterów urządzeń rozliczających zatrudnionych u pozwanego. Pogląd o

emisji pola magnetycznego nieprzekraczającej poziomów uznanych za szkodliwe dla

zdrowia podzieliła także Politechnika W. w opinii sporządzonej na zlecenie Prokuratury Rejonowej w B.P. Z opinii tej wynikało, że badane urządzenie nie spełnia jedynie

wymagań w zakresie emisji zakłóceń radioelektrycznych, jednak nie stwierdzono w

opinii, że stanowi to bezpośrednie zagrożenie dla życia i zdrowia pracownika. Co do

drugiego żądania pozwu Sąd Okręgowy stwierdził, że jest ono bezzasadne, gdyż

powód stosownie do przepisu art. 80 k.p. miał prawo do wynagrodzenia za pracę

wykonaną. Skoro powstrzymanie się od pracy nie było uzasadnione w świetle art.

210 k.p., to brak podstaw do zapłaty wynagrodzenia za okres, w którym pracy nie

świadczył.

Sąd Apelacyjny podzielił stanowisko Sądu Okręgowego co do tego, że rozwiązanie umowy o pracę z powodem ze skutkiem natychmiastowym z winy pracownika

było uzasadnione, a żądanie uzupełnienia wynagrodzenia za pracę za okres, kiedy

powód bezpodstawnie pracy nie świadczył nie zasługuje na uwzględnienie, podzielając motywy Sądu Okręgowego, które do takiego stanowiska doprowadziły i uznając

tym samym zarzuty apelacji powoda powołujące się na naruszenie prawa procesowego - art. 233 k.p. oraz prawa materialnego art. 52 § 1 pkt 1 k.p. w związku z art.

210 k.p. i art. 217 k.p. oraz art. 80 k.p. - za bezzasadne.

Pełnomocnik powoda w skardze kasacyjnej zarzucił Sądowi Apelacyjnemu naruszenie przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na rozstrzygnięcie

sprawy: art. 328 k.p.c. w związku z art. 391 k.p.c., poprzez brak wskazania faktów i

dowodów uznanych za udowodnione i dowodów, na których Sąd się oparł, a także

braku wskazania przyczyn, dla których innym dowodom odmówił wiarygodności oraz

art. 328 k.p.c. w związku z art. 233 k.p.c., poprzez nieustosunkowanie się do dowodów zgłoszonych w postępowaniu apelacyjnym. Skarżący podniósł również naruszenie prawa materialnego, tj. art. 52 k.p. w związku z art. 210 k.p. i art. 217 k.p., przez

błędne przyjęcie, że powodowi nie przysługiwało prawo do powstrzymania się od

pracy oraz art. 80 k.p. w związku z art. 210 k.p. w związku z § 5 rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z 29 maja 1996 r. w sprawie sposobu ustalania wynagrodzenia w okresie niewykonywania pracy oraz wynagrodzenia stanowiącego podstawę do obliczania odszkodowań, odpraw, dodatków wyrównawczych do wynagrodzenia oraz innych należności przewidzianych w Kodeksie pracy (Dz.U. Nr 62, poz.

289 ze zm.), poprzez uznanie, że powodowi nie przysługiwało prawo do wynagrodzenia za pracę w spornym okresie.

Jako okoliczność uzasadniającą przyjęcie skargi do rozpoznania skarżący

wskazał rażące naruszenie prawa w granicach przywołanych podstaw kasacyjnych i

wniósł o uchylenie wyroku Sądu Apelacyjnego i przekazanie sprawy temu Sądowi do

ponownego rozpoznania przy uwzględnieniu kosztów postępowania kasacyjnego,

ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku i uwzględnienie powództwa w całości

i zasądzenie na rzecz powoda kosztów postępowania.

W uzasadnieniu skargi skarżący wskazał, że w świetle art. 217 i art. 218 k.p.

niedopuszczalne jest wyposażanie przez pracodawcę stanowisk pracy w sprzęt,

który nie spełnia wymagań dotyczących oceny zgodności z normami bezpieczeństwa

pracy. W przedmiotowej sprawie narzędzie pracy bez takiego certyfikatu stwarzało

domniemanie zagrożenia zdrowia pracownika. Tym samym uzasadnione było w

świetle art. 210 k.p. powstrzymanie się powoda od pracy. Również odmowa świadczenia pracy po 20 czerwca 2002 r. nie była bezpodstawna, gdyż nadal wynikała ona

z braku oceny zgodności z normami bezpieczeństwa wynikającej z art. 13 ust. 1

uchwały Rady Ministrów z dnia 3 kwietnia 1993 r. o badaniach i certyfikacji (Dz.U. Nr

55, poz. 250 ze zm.).

Zdaniem skarżącego właśnie to naruszenie obowiązujących przepisów udowadniał przed Sądem powód, natomiast nie chciał, aby Sąd rozstrzygał o poziomie

szkodliwości, bo do tego powołane są inne organy. Sam fakt dopuszczenia przez

pracodawcę do użytku sprzętu bez certyfikatu uzasadniał powstrzymanie się powoda

od pracy. W konsekwencji niewykonywanie pracy przez powoda w spornym okresie

rodziło obowiązek zapłaty wynagrodzenia. Nadto skarżący w kontekście naruszenia

art. 80 k.p. w związku z art. 210 § 3 k.p. w związku z § 5 rozporządzenia Ministra

Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 29 maja 1996 r. podniósł, że powód stawiał się do

pracy w spornym okresie, ale nie mógł wykonywać swoich obowiązków, gdyż jego

sprzęt komputerowy badany był poza zakładem pracy a pracodawca nie udostępnił

mu innego sprzętu, a zatem pozostawał w gotowości do pracy lecz jej nie świadczył z

przyczyn leżących po stronie pracodawcy. Zarzuty naruszenia prawa procesowego

skarżący uzasadnił tym, że Sąd Apelacyjny dopuścił w postępowaniu apelacyjnym

dowody przedłożone przez skarżącego lecz ich nie ocenił, a miały one wykazać, że

w sprawie istnieją dwie odrębne ekspertyzy Politechniki W. - pierwsza Laboratorium

Kompatybilności Elektromagnetycznej, druga Instytutu Telekomunikacji i Akustyki.

Pierwsza z tych opinii wskazuje, że sprzęt nie spełnia wymagań norm w zakresie

emisji zakłóceń radioelektrycznych. Ocena tych dowodów w postępowaniu apelacyjnym doprowadziłaby być może Sąd Apelacyjny do odmiennych wniosków, iż powód

zasadnie powstrzymał się od pracy skoro został wyposażony w sprzęt, który nie powinien być dopuszczony do użytku. Pełnomocnik powoda zarzucił także brak odniesienia się w uzasadnieniu przez Sąd Apelacyjny do naruszenia art. 217 k.p, który

winien być interpretowany łącznie z art. 210 k.p. oraz do podnoszonego w ramach

zarzutu naruszenia art. 80 k.p. faktu pozbawienia powoda narzędzi pracy.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna zasługuje na uwzględnienie jedynie w części dotyczącej

roszczenia o wynagrodzenie za pracę za okres od 1 kwietnia 2002 r. do 20 czerwca

2002 r., natomiast w pozostałej części nie ma usprawiedliwionych podstaw.

Wbrew pierwszemu zarzutowi, sformułowanemu przez skarżącego i dotyczącemu naruszenia art. 328 k.p.c. w związku z art. 391 § 1 k.p.c., Sąd Apelacyjny w

pisemnych motywach rozstrzygnięcia wskazał za Sądem Okręgowym dowody, na

których się oparł dochodząc do ustalenia, że sprzęt komputerowy, w który został wyposażony powód, nie oddziaływał szkodliwie na jego zdrowie, jak również uzasadnił,

z jakich przyczyn to uczynił. Natomiast podstawa kasacyjna zarzucająca naruszenie

art. 328 § 2 k.p.c. w związku z ar. 233 k.p.c. w związku z art. 391 § 1 k.p.c. w istocie

sprowadza się do podważenia ustaleń faktycznych, dokonanych w następstwie przeprowadzonej oceny dowodów, co zdaniem skarżącego doprowadziło do niekorzystnego stanowiska o braku zagrożenia dla zdrowia i życia powoda ze strony użytkowanego sprzętu. Tymczasem skarżący z uwagi na treść art. 398 3 § 3 k.p.c. nie może

kwestionować w skardze kasacyjnej ustalonych okoliczności faktycznych. Takie stanowisko zajął również Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 23 września 2005 r., III

CSK 13/05 (Biuletyn SN 2005 nr 12, poz. 8). W uzasadnieniu tego postanowienia

Sąd Najwyższy wskazał, że konstruując tę skargę i nadając jej charakter nadzwyczajnego środka zaskarżenia, ustawodawca dokonał istotnych zmian w stosunku do

kasacji, wprawdzie specjalnego, ale jednak zwyczajnego środka odwoławczego,

przysługującego w toku instancji od orzeczeń nieprawomocnych. Jedną z takich

zmian jest wyraźne ograniczenie podstaw, gdyż jakkolwiek - zgodnie z art. 3983 § 1

k.p.c. - skarga kasacyjna może być oparta na podstawie naruszenia prawa materialnego przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie oraz na podstawie

naruszenia przepisów postępowania, jeżeli uchybienie mogło mieć istotny wpływ na

wynik sprawy, to jednak podstawy te zostały w sposób doniosły zreformowane. W

odniesieniu do Prokuratora Generalnego i Rzecznika Praw Obywatelskich zaostrzono wymagania co do skutków, jakie spowodowały naruszenia prawa popełnione

przez sąd drugiej instancji (art. 3983 § 2 k.p.c.), natomiast w stosunku do wszystkich

podmiotów wnoszących skargę, wyłączono możliwość oparcia skargi na zarzutach

dotyczących ustalenia faktów lub oceny dowodów (art. 3983 § 3 k.p.c.). W ten sposób

doszło do ścisłego zharmonizowania podstaw kasacyjnych z charakterem postępowania kasacyjnego i zakresem rozpoznania skargi, oznaczonym w art. 398 13 § 2

k.p.c., a także do jednoznacznego określenia funkcji Sądu Najwyższego jako sądu

prawa, sprawującego nadzór nad działalnością sądów powszechnych w zakresie

orzekania (art. 183 ust. 1 Konstytucji). Treść i kompozycja art. 3933 k.p.c. wskazują

więc, że jakkolwiek generalnie dopuszczalne jest - jak dotychczas - oparcie skargi

kasacyjnej na podstawie naruszenia przepisów postępowania, to jednak z wyłączeniem zarzutów dotyczących ustalenia faktów lub oceny dowodów, choćby naruszenie

odnośnych przepisów mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Inaczej mówiąc,

niedopuszczalne jest oparcie kasacji na podstawie, którą wypełniają takie właśnie

zarzuty (verba legis: „podstawą skargi nie mogą być”). W tej sytuacji skarga kasacyjna ograniczona tylko do zarzutów dotyczących ustalenia faktów lub oceny dowodów,

niewskazująca na inne naruszenia prawa, jest niedopuszczalna jako nieoparta na

ustawowej podstawie.

Kolejno, zarzut naruszenia art. 52 k.p. w związku z art. 210 § 1 k.p. i art. 217

k.p. nie jest uzasadniony. Zgodnie z art. 13 ust. 1 ustawy z dnia z dnia 3 kwietnia

1993 r. o badaniach i certyfikacji (Dz.U. Nr 55, poz. 250 ze zm.), obowiązującej w

spornym okresie i stanowiącej akt „wykonawczy” do art. 217 k.p., wyroby wyprodukowane w Polsce, a także wyroby importowane do Polski po raz pierwszy, mogące

stwarzać zagrożenie, albo które służą ochronie lub ratowaniu życia, zdrowia i środowiska, podlegają - zależnie od stopnia zagrożenia - obowiązkowi certyfikacji na zastrzeżony przez Polskie Centrum Badań i Certyfikacji znak bezpieczeństwa i oznaczania tym znakiem lub wystawiania przez producenta, na jego wyłączną odpowiedzialność, deklaracji zgodności. Przepisy rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 9

listopada 1999 r. w sprawie wykazu wyrobów wyprodukowanych w Polsce, a także

wyrobów importowanych do Polski po raz pierwszy, mogących stwarzać zagrożenie

albo służących ochronie lub ratowaniu życia, zdrowia lub środowiska, podlegających

obowiązkowi certyfikacji na znak bezpieczeństwa i oznaczania tym znakiem, oraz

wyrobów podlegających obowiązkowi wystawiania przez producenta deklaracji zgodności (Dz.U. z 2000 r. Nr 5 poz. 53 ), wydane na podstawie upoważnienia ustawowego zawartego w art.13a ustawy o badaniach i certyfikacji, zawierają listę wyrobów,

które mają obowiązek posiadania certyfikatu bezpieczeństwa lub deklaracji zgodno-

ści, jednakże sądy obu instancji nie ustaliły jednoznacznie, czy zestaw komputerowy

i drukarka termiczna, użytkowane przez powoda, mogą być zaliczane do tego typu

wyrobów.

Sąd Apelacyjny skupił się na badaniu, czy urządzenia te miały szkodliwy

wpływ na zdrowie powoda i po negatywnym ustaleniu w tym zakresie uznał, że skoro

nie istniało zagrożenie dla zdrowia powoda, co potwierdziły wcześniejsze (przed powstrzymaniem się od pracy i przed rozwiązaniem umowy o pracę) opinie, a także

ekspertyza przedstawiona w postępowaniu przygotowawczym prowadzonym przez

Prokuraturę Rejonową w B.P., to powód bezpodstawnie odmówił wykonywania

pracy. W myśl art. 217 k.p. niedopuszczalne jest wyposażanie stanowisk pracy w

maszyny i inne urządzenia techniczne, które nie spełniają wymagań dotyczących

oceny zgodności określonych w odrębnych przepisach. Skarżący wywodzi, że sam

fakt naruszenia przez pracodawcę obowiązków wynikających z tego przepisu uprawniał powoda do powstrzymania się od pracy. Wniosek taki jest nieuprawniony i takie

też stanowisko zajął Sąd Apelacyjny. W myśl art. 210 § 1 k.p. w razie gdy warunki

pracy nie odpowiadają przepisom bezpieczeństwa i higieny pracy i stwarzają bezpośrednie zagrożenie dla zdrowia lub życia pracownika albo gdy wykonywana przez

niego praca grozi takim niebezpieczeństwem innym osobom, pracownik ma prawo

powstrzymać się od wykonywania pracy, zawiadamiając o tym niezwłocznie przełożonego. Przepis ten stanowi koniunkcję i zawiera dwie przesłanki, których łączne

wystąpienie uprawnia pracownika do powstrzymania się od pracy. Pierwszy warunek

to warunki pracy naruszające przepisy bezpieczeństwa i higieny pracy. Natomiast

drugim warunkiem koniecznym wynikającym z art. 210 § 1 k.p. jest to, aby warunki

pracy stwarzały bezpośrednie zagrożenia dla zdrowia lub życia pracownika, a taka

sytuacja w niniejszej sprawie nie wystąpiła. Naruszenie zasad bezpieczeństwa i higieny pracy może polegać jedynie na niedopełnieniu wymogów formalnych - jak na

przykład w niniejszej sprawie braku certyfikatu bezpieczeństwa użytkowanego

sprzętu - co niekoniecznie prowadzić musi do zagrożenia życia i zdrowia. Z ustaleń

Sądów obu instancji wynika, że sprzęt użytkowany przez powoda nie zagrażał jego

życiu i zdrowiu. Tak więc skoro nie wystąpiły obie przesłanki konieczne wskazane w

omawianym przepisie, powstrzymanie się od pracy, a następnie odmowa jej wykonywania, nie znajdują uzasadnienia.

Wykładnia przepisu art. 52 § 1 k.p. prowadzi do wniosku, że podstawą rozwiązania umowy o pracę w tym trybie może być tylko naruszenie podstawowych obo-

wiązków pracowniczych i to w sposób ciężki, a więc subiektywnie zawiniony, przy

czym ocenę stopnia i rodzaju winy pracownika należy odnieść nie tylko do samego

naruszenia obowiązku pracowniczego, ale także do naruszenia lub zagrożenia interesów pracodawcy (por. wyrok z dnia 19 marca 1998 r., I PKN 570/97, OSNAPiUS

1999 nr 5, poz. 163). Z ustaleń Sądów obu instancji wynika, że powód mimo braku

stosownego certyfikatu znał ekspertyzy dotyczące braku zagrożenia dla życia i zdrowia przy pracy na użytkowanym sprzęcie. Jego zachowanie polegające na nieprzyjmowaniu powyższych opinii do wiadomości i w konsekwencji na odmowie świadczenia pracy przy użyciu tego sprzętu należy zakwalifikować jako ciężkie naruszenie

podstawowych obowiązków pracowniczych. Bezprawne zachowanie powoda, nacechowane złą wolą, godziło w istotny interes pracodawcy. Naruszenie tego interesu

było subiektywnie zawinione i uzasadniało rozwiązanie umowy o pracę w trybie art.

52 § 1 k.p.

Natomiast uzasadniony jest zarzut naruszenia art. 80 k.p. - ale już nie w

związku z art. 210 § 3 k.p. Sąd Apelacyjny zaakceptował rozstrzygnięcie Sądu Okręgowego w zakresie roszczenia dotyczącego wynagrodzenia za pracę za czas powstrzymywania się od świadczenia pracy wychodząc z trafnego założenia, że nie ma

w tej sprawie zastosowania art. 217 § 3 k.p. Natomiast nie dokonał żadnych ustaleń

odnośnie podnoszonego przez powoda w całym postępowaniu - także w apelacji faktu, że mimo gotowości nie wykonywał pracy dlatego, że nie miał sprzętu komputerowego, zabezpieczonego do badań przez Prokuraturę Rejonową, a pracodawca nie

udostępnił mu innego narzędzia pracy. W myśl art. 80 k.p. wynagrodzenie przysługuje za pracę wykonaną. Za czas niewykonywania pracy pracownik zachowuje

prawo do wynagrodzenia tylko wówczas, gdy przepisy prawa pracy tak stanowią. Z

kolei zgodnie z art. 81 § 1 k.p. pracownikowi za czas niewykonywania pracy, jeżeli

był gotów do jej wykonywania, a doznał przeszkód z przyczyn dotyczących pracodawcy, przysługuje wynagrodzenie. Wobec niewyjaśnienia kwestii, czy istotnie powód w spornym okresie, tj. od 1 kwietnia 2002 r. do 20 czerwca 2002 r., był gotów do

wykonywania pracy, lecz nie mógł jej świadczyć z przyczyn leżących po stronie pracodawcy, zaskarżony wyrok podlega uchyleniu w zakresie roszczenia o wynagrodzenie za pracę w okresie od 1 kwietnia 2002 r do 20 czerwca 2002 r. Natomiast w

pozostałej części skarga podlega oddaleniu jak bezzasadna.

Mając na uwadze powyższe Sąd Najwyższy na mocy art. 398 14 k.p.c. i art.

39815 § 1 k.p.c. orzekł jak w sentencji. O kosztach orzeczono na mocy art. 108 § 2

k.p.c. w związku z art. 39821 k.p.c. w związku z art. 391 § 1 k.p.c.