I PK 184/03 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt I PK 184/03

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 5 maja 2004 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Teresa Flemming-Kulesza (przewodniczący)

SSN Krystyna Bednarczyk (sprawozdawca)

SSN Jadwiga Skibińska-Adamowicz

Protokolant Dorota Białek

w sprawie z powództwa Z. N.

przeciwko Polskim Kolejom Państwowym SA Zakładowi Infrastruktury Kolejowej w

P. w likwidacji

o zapłatę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw

Publicznych w dniu 5 maja 2004 r.,

kasacji strony pozwanej od wyroku Sądu Okręgowego - Sądu Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych w P.

z dnia 10 stycznia 2003 r.,

1. Zmienia zaskarżony wyrok w ten sposób, że zmienia wyrok

Sądu Rejonowego Sądu Pracy w W. z dnia 12 listopada 2002 r., i

oddala powództwo.

2. Nie obciąża powoda kosztami procesu na rzecz pozwanego.

UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 12 listopada 2002 r.

Sąd Rejonowy – Sąd Pracy w

W. zasądził od pozwanego Polskich Kolei Państwowych S.A. Dyrekcji Infrastruktury

Kolejowej w P. w likwidacji na rzecz powoda Z. N. 15.396, 54 zł wraz z odsetkami i

oddalił powództwo w pozostałej części. Sąd ustalił, że powód pracował u

pozwanego od 1 grudnia 1978 r. W dniu 8 czerwca 2000 r. pozwany wypowiedział

mu umowę o pracę wskazując jako przyczynę wypowiedzenia konieczność

zmniejszenia zatrudnienia z powodu zmian organizacyjnych. Umowa o pracę

rozwiązała się 30 września 2000 r. po upływie skróconego na wniosek powoda

okresu wypowiedzenia. W związku z rozwiązaniem umowy na podstawie ustawy z

dnia 28 grudnia 1989 r. o szczególnych zasadach rozwiązywania z pracownikami

stosunków pracy z przyczyn dotyczących zakładu pracy (Dz. U. z 1990 r. Nr 4, poz.

19 ze zm.) powodowi wypłacono odprawę pieniężną w kwocie 4.001, 85 zł. a

ponadto wypłacono mu rekompensatę pieniężną w kwocie 6.599,76 zł. z Paktu

Gwarancji Pracowniczych z dnia 19 marca 1998 r. Staż pracy powoda u

pozwanego wynosił prawie 22 lata a miesięczne wynagrodzenie powoda przed

rozwiązaniem stosunku pracy wynosiło 1.333,95 zł. Powód mieszka w W., gdzie

stopa bezrobocia w dniu rozwiązania stosunku pracy wynosiła 19,6% przy średniej

wojewódzkiej 12,5% i średniej w skali kraju 14%. W momencie rozwiązania umowy

o pracę powód nie miał prawa do emerytury, urlopu kolejowego i świadczenia

przedemerytalnego. Roszczenie powoda oparte jest na podstawie art. 48 ustawy z

dnia 8 września 2000 r. o komercjalizacji, restrukturyzacji i prywatyzacji

przedsiębiorstwa państwowego „Polskie Koleje Państwowe”(Dz. U. Nr 84, poz. 948

ze zm.). Przepis ten uprawnia do jednorazowej odprawy pieniężnej pracowników, z

którymi rozwiązanie stosunku pracy nastąpiło w latach 2000 – 2002 z przyczyn

dotyczących zakładu pracy, a którzy nie spełniają warunków umożliwiających

uzyskanie

prawa

do

emerytury,

urlopu

kolejowego

lub

świadczenia

przedemerytalnego. Powód spełniał wszystkie kryteria przewidziane w tym

przepisie. Wysokość odprawy określona w art. 49 tej ustawy, uzależniona od stopy

bezrobocia w miejscu zamieszkania pracownika, wynosi w przypadku powoda

30.000 zł. Uwzględniając otrzymane przez powoda świadczenia w postaci odprawy

i rekompensaty Sąd uznał, że roszczenie powoda uzasadnione jest do kwoty

15.396, 54 zł.

Apelacja pozwanego od wyroku w części uwzględniającej powództwo

została oddalona wyrokiem Sądu Okręgowego – Sądu Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych w P. z dnia 10 stycznia 2003 r. Zarzut apelacji sprowadzający się do

tego, że przepisy art. 48 i 49 ustawy o komercjalizacji PKP nie mają zastosowania

do powoda, skoro ustawa weszła w życie z dniem 27 października 2000 r. po

rozwiązaniu z powodem stosunku pracy, Sąd uznał za nieuzasadniony. Z brzmienia

przepisu art. 48 wynika bowiem, że ma on zastosowanie do wszystkich

pracowników, z którymi stosunek pracy został rozwiązany w 2000 r. niezależnie od

tego, czy rozwiązanie umowy nastąpiło przed dniem 27 października 2000 r., czy

też po tej dacie.

Wyrok ten zaskarżyła kasacją strona pozwana i wskazując jako

podstawę kasacji naruszenie prawa materialnego przez błędną wykładnię art. 48

ustawy z dnia 8 września 2000 r. o komercjalizacji, restrukturyzacji i prywatyzacji

przedsiębiorstwa państwowego „Polskie Koleje Państwowe” wniosła o zmianę

zaskarżonego wyroku i uwzględnienie apelacji. W uzasadnieniu kasacji podniosła,

że wskazany przepis adresowany jest do pracowników, a więc do osób

zatrudnionych na podstawie umowy o pracę. W dniu wejścia w życie ustawy powód

takiego statusu nie posiadał. Gdyby ustawodawca chciał uregulować uprawnienia

byłych pracowników, dałby temu wyraz w odrębnej normie prawnej. Tymczasem

ustawodawca tego nie dokonał, gdyż brak jest w ustawie przepisu, który pozwalałby

na przyjęcie, że przepis art. 48

ustawy wszedł w życie przed dniem 27

października 2000 r. Przepis art. 83 określający terminy wejścia w życie

poszczególnych przepisów nie zawiera regulacji o stosowaniu ustawy do stanów

powstałych przed jej wejściem w życie. Jako okoliczność uzasadniającą

rozpoznanie kasacji pozwany przedstawił wątpliwości interpretacyjne powołanego

przepisu i rozbieżności w orzecznictwie sądów.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje. Uzasadniony jest zarzut błędnej

wykładni art. 48 ustawy z dnia 8 września 2000 r. o komercjalizacji, restrukturyzacji

i prywatyzacji przedsiębiorstwa państwowego „Polskie Koleje Państwowe”.

Stosując regułę wykładni językowej Sąd Okręgowy ograniczył się wyłącznie do

literalnego brzmienia przepisu. Stanowi on, że pracownicy PKP i PKP SA, z którymi

rozwiązanie stosunku pracy nastąpiło w latach 2000 – 2002 z przyczyn

dotyczących zakładu pracy, a którzy nie spełniają warunków umożliwiających

uzyskanie

prawa

do

emerytury,

urlopu

kolejowego

lub

świadczenia

przedemerytalnego, mają prawo do jednorazowej odprawy pieniężnej. Dokonaną w

zaskarżonym

wyroku

interpretację

mogłoby

sugerować

użycie

określenia

„pracownicy, z którymi rozwiązanie stosunku pracy nastąpiło w latach 2000 –

2002”, które w sensie dosłownym oznacza, że chodzi o okres od 1 stycznia 2000 r.

do 31 grudnia 2002 r. Jednakże to niefortunne sformułowanie

miało na celu

nadanie regulacji charakteru okresowego czyli obowiązywania w określonym

przedziale czasowym.

Z samego sformułowania

nie można wyprowadzać

wniosku, że przepis ma zastosowanie do zdarzeń zaistniałych przed dniem wejścia

w życie ustawy, jeżeli nie ma w nim innych wskazówek do takiego wniosku.

Pomijając określenie daty rozwiązania stosunku pracy w pełnych latach treść

przepisu

przemawia za odmienną interpretacją. Posługuje się on określeniem

„pracownicy”, co oznacza, że dotyczy osób, które w dniu wejścia w życie ustawy

były zatrudnione w PKP na podstawie umowy o pracę i nie można go odnosić do

byłych pracowników. Odniesienie regulacji do pracowników, z którymi rozwiązanie

stosunku pracy nastąpiło, również nie oznacza stosowania jej do zdarzeń sprzed

dnia wejścia w życie ustawy, skoro określenia „nastąpiło” używa się do stanów

przyszłych, które mogą zaistnieć w latach 2001 i 2002. Określenie to oznacza tylko

tyle, że prawo do odprawy przysługuje wówczas, gdy nastąpiło rozwiązanie

stosunku pracy. Wyłączenie prawa do odprawy w stosunku do osób, które spełniają

warunki do uzyskania urlopu kolejowego wskazuje, że regulacja ma zastosowanie

tylko do osób będących pracownikami pod rządem ustawy, gdyż prawo do urlopu

kolejowego zostało wprowadzone właśnie tą ustawą. Z literalnego brzmienia

przepisu nie można zatem wyprowadzić jednoznacznego wniosku, że dotyczy on

także osób zwolnionych z pracy przed dniem wejścia w życie ustawy, gdyż sam

przepis

nie

nadaje

mu

w sposób

wyraźny mocy wstecznej. Wsteczne

obowiązywanie nie wynika także z przepisów przejściowych, gdyż przepis art. 83

stanowi, że ustawa wchodzi w życie po upływie 14 dni od dnia ogłoszenia za

wyjątkiem przepisów, które wchodzą w życie w terminie późniejszym. Przepis art.

48 obowiązuje więc od 27 października 2000 r. i dotyczy osób, które w tej dacie

miały status pracownika PKP.

Przepisy regulujące prawo i wysokość jednorazowej odprawy mają

charakter osłony socjalnej w związku ze zmianami, które miały nastąpić po

wprowadzeniu komercjalizacji, restrukturyzacji i prywatyzacji przedsiębiorstwa PKP

na zasadach określonych omawianą ustawą. Następstwem tych zmian miały być

dalsze zwolnienia pracowników i zwiększone trudności na rynku pracy. Osłona

socjalna pracowników została w ustawie uregulowana w sposób korzystniejszy od

dotychczasowej, gdyż określone w art. 49 odprawy, uzależnione od stopnia

bezrobocia w miejscu zamieszkania pracownika, były wyższe od świadczeń

dotychczasowych – odpraw należnych na zasadach ogólnych pracownikom

zwalnianym z pracy z przyczyn dotyczących pracodawcy i rekompensat należnych

pracownikom PKP na podstawie Paktu Gwarancji Pracowniczych. Pakt utracił moc

26 października 2000 r. a prawo do odprawy na zasadach ogólnych jest w stosunku

do pracowników uprawnionych do jednorazowej odprawy na podstawie art. 48

wyłączone z mocy art. 50 ust. 3. Pracownicy PKP, z którymi stosunek pracy został

rozwiązany w związku ze zmniejszeniem zatrudnienia na zasadach obowiązujących

przed wejściem w życie omawianej ustawy otrzymali zarówno odprawę pieniężną

jak i rekompensatę. Nie ma logicznego uzasadnienia do przyznania dodatkowo

jednorazowej odprawy przewidzianej w art. 48 ustawy osobom, które zostały

zwolnione z pracy w PKP po 31 grudnia 1999 r., gdyż ich sytuacja nie różni się

niczym od osób zwolnionych z pracy do tej daty. Pomniejszanie jednorazowej

odprawy o świadczenia już wypłacone nie ma podstaw prawnych, gdyż były to

świadczenia słusznie nabyte zgodnie z obowiązującym stanem prawnym. Gdyby

osoby, z którymi stosunek pracy rozwiązano w 2000 r. przed wejściem w życie

ustawy miały być objęte regulacją zawartą w art. 48, musiała być ustawowo

rozwiązana kwestia rozliczania poprzednio przyznanych świadczeń. Rozwiązań

takich ustawa nie zawiera, co przemawia za tym, że przepis nie ma do tych osób

zastosowania. W przeciwnym wypadku sytuacja tych osób byłaby niesłusznie

uprzywilejowana zarówno w stosunku do osób zwolnionych z pracy przed 2000 r.

jak i do pracowników zwalnianych z pracy pod rządem ustawy.

Kwestia interpretacji art. 48 i 49 nasuwała szereg wątpliwości a w

orzecznictwie sądów występowały rozbieżności. W związku z tym w dniu 29 lipca

2003

r.

zostało

przedstawione

zagadnienie

prawne

do

rozstrzygnięcia

powiększonemu składowi Sąd Najwyższego. W uchwale z dnia 14 stycznia 2004 r.

III PZP 11/03 Sąd Najwyższy w składzie siedmiu sędziów stwierdził, że prawo do

jednorazowej odprawy pieniężnej określonej w art. 48 i 49 ustawy z dnia 8 września

2000

r. o

komercjalizacji,

restrukturyzacji

i

prywatyzacji

przedsiębiorstwa

państwowego „Polskie Koleje Państwowe” przysługuje tylko pracownikom, z

którymi rozwiązanie stosunku pracy nastąpiło po dniu wejścia ustawy w życie. Sąd

Najwyższy w składzie orzekającym w niniejszej sprawie w pełni podziela pogląd

zaprezentowany w uchwale jak i argumentację zawartą w jej motywach.

Z tych przyczyn uznając kasację za usprawiedliwioną Sąd Najwyższy

na podstawie art. 39315 k.p.c. zmienił zaskarżony wyrok oraz poprzedzający go

wyrok Sądu pierwszej instancji i powództwo oddalił.

Na podstawie art. 102 k.p.c. Sąd nie obciążył powoda kosztami

postępowania z uwagi na to, że uznanie zasadności lub bezzasadności jego

roszczenia zależało od rozstrzygnięcia kwestii prawnej, wymagającego wykładni

niejasnych i budzących wątpliwości interpretacyjne przepisów prawa.