I PK 181/03 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt I PK 181/03

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 5 maja 2004 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Teresa Flemming-Kulesza (przewodniczący)

SSN Krystyna Bednarczyk (sprawozdawca)

SSN Jadwiga Skibińska-Adamowicz

Protokolant Dorota Białek

w sprawie z powództwa M. M.

przeciwko Polskim Kolejom Państwowym SA Zakładowi Infrastruktury Kolejowej w

P. w likwidacji

o zapłatę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw

Publicznych w dniu 5 maja 2004 r.,

kasacji strony pozwanej od wyroku Sądu Okręgowego - Sądu Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych w P.

z dnia 20 grudnia 2002 r.,

1. zmienia zaskarżony wyrok w ten sposób, że zmienia wyrok

Sądu Rejonowego - Sądu Pracy w W. z dnia 31 października

2002 r., i powództwo oddala,

2. nie obciąża powódki kosztami postępowania na rzecz

pozwanego.

UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 31 października 2002 r.

Sąd Rejonowy – Sąd Pracy

w W. zasądził od pozwanego Polskich Kolei Państwowych S.A. Zakładu

Infrastruktury Kolejowej w P. w likwidacji na rzecz powódki M. M. 19.546, 26 zł. Sąd

ustalił, że powódka pracowała u pozwanego od 1 września 1973 r. W dniu 31 maja

2000 r. pozwany wypowiedział jej umowę o pracę wskazując jako przyczynę

wypowiedzenia

konieczność

zmniejszenia

zatrudnienia

z

powodu

zmian

organizacyjnych. Umowa o pracę rozwiązała się 30 czerwca 2000 r. po upływie

skróconego

na

wniosek

powódki

okresu

wypowiedzenia.

W

związku

z

rozwiązaniem umowy na podstawie ustawy z dnia 28 grudnia 1989 r. o

szczególnych zasadach rozwiązywania z pracownikami stosunków pracy z

przyczyn dotyczących zakładu pracy (Dz. U. z 1990 r. Nr 4, poz. 19 ze zm.)

powódce wypłacono odprawę i rekompensatę pieniężną w

10.453,74 zł.

łącznej kwocie

Staż pracy powódki u pozwanego wynosił 25 lat a miesięczne

wynagrodzenie przed rozwiązaniem stosunku pracy wynosiło 1.102,58 zł. Powódka

mieszka w W., gdzie stopa bezrobocia w dniu rozwiązania stosunku pracy wynosiła

21,9% przy średniej wojewódzkiej 12,5% i średniej w skali kraju 15,1%. W

momencie rozwiązania umowy o pracę powódka nie miała prawa do emerytury,

urlopu kolejowego i świadczenia przedemerytalnego. Roszczenie powódki oparte

jest na podstawie art. 48 ustawy z dnia 8 września 2000 r. o komercjalizacji,

restrukturyzacji i prywatyzacji przedsiębiorstwa państwowego „Polskie Koleje

Państwowe”(Dz. U. Nr 84, poz. 948 ze zm.). Przepis ten uprawnia do jednorazowej

odprawy pieniężnej pracowników, z którymi rozwiązanie stosunku pracy nastąpiło w

latach 2000 – 2002 z przyczyn dotyczących zakładu pracy, a którzy nie spełniają

warunków umożliwiających uzyskanie prawa do emerytury, urlopu kolejowego lub

świadczenia

przedemerytalnego.

Powódka

spełniała

wszystkie

kryteria

przewidziane w tym przepisie. Wysokość odprawy określona w art. 49 ustawy,

uzależniona od stopy bezrobocia w miejscu zamieszkania pracownika, wynosi w

przypadku

powódki

30.000

zł.

Uwzględniając

otrzymane

przez

powódkę

świadczenia w postaci odprawy i rekompensaty należna odprawa wynosi 19.546,

26 zł.

Apelacja pozwanego od tego wyroku została oddalona wyrokiem Sądu

Okręgowego – Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w P. z dnia 20 grudnia

2002 r. Zarzut apelacji sprowadzający się do tego, że przepisy art. 48 i 49 ustawy

o komercjalizacji PKP nie mają zastosowania do powódki, skoro ustawa weszła w

życie z dniem 27 października 2000 r. po rozwiązaniu z nią stosunku pracy, Sąd

uznał za nieuzasadniony. Z brzmienia przepisu art. 48 wynika bowiem, że ma on

zastosowanie do wszystkich pracowników, z którymi stosunek pracy został

rozwiązany w 2000 r. niezależnie od tego, czy rozwiązanie umowy nastąpiło przed

dniem 27 października 2000 r., czy też po tej dacie. Wskazuje na to wykładnia

językowa a brak jest podstaw do odwoływania się do innych reguł wykładni. Celem

przepisu było wzmocnienie ochrony pracowników, z którymi rozwiązano umowy o

pracę na skutek restrukturyzacji zatrudnienia w latach 2000 – 2002.

Wyrok ten zaskarżyła kasacją strona pozwana i wskazując jako

podstawę kasacji naruszenie prawa materialnego przez błędną wykładnię art. 48

ustawy z dnia 8 września 2000 r. o komercjalizacji, restrukturyzacji i prywatyzacji

przedsiębiorstwa państwowego „Polskie Koleje Państwowe” wniosła o zmianę

zaskarżonego wyroku i uwzględnienie apelacji. W uzasadnieniu kasacji podniosła,

że wskazany przepis adresowany jest do pracowników, a więc do osób

zatrudnionych na podstawie umowy o pracę. W dniu wejścia w życie ustawy

powódka takiego statusu nie posiadała. Gdyby ustawodawca chciał uregulować

uprawnienia byłych pracowników, dałby temu wyraz w odrębnej normie prawnej.

Tymczasem ustawodawca tego nie dokonał, gdyż brak jest w ustawie przepisu,

który pozwalałby na przyjęcie, że przepis art. 48 ustawy wszedł w życie przed

dniem 27 października 2000 r. Przepis art. 83 określający terminy wejścia w życie

poszczególnych przepisów nie zawiera regulacji o stosowaniu ustawy do stanów

powstałych przed jej wejściem w życie. Jako okoliczność uzasadniającą

rozpoznanie kasacji pozwany przedstawił wątpliwości interpretacyjne powołanego

przepisu i rozbieżności w orzecznictwie sądów.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje. Uzasadniony jest zarzut błędnej

wykładni art. 48 ustawy z dnia 8 września 2000 r. o komercjalizacji, restrukturyzacji

i prywatyzacji przedsiębiorstwa państwowego „Polskie Koleje Państwowe”.

Stosując regułę wykładni językowej Sąd Okręgowy ograniczył się wyłącznie do

literalnego brzmienia przepisu. Stanowi on, że pracownicy PKP i PKP SA, z którymi

rozwiązanie stosunku pracy nastąpiło w latach 2000 – 2002 z przyczyn

dotyczących zakładu pracy, a którzy nie spełniają warunków umożliwiających

uzyskanie

prawa

do

emerytury,

urlopu

kolejowego

lub

świadczenia

przedemerytalnego, mają prawo do jednorazowej odprawy pieniężnej. Dokonaną w

zaskarżonym

wyroku

interpretację

mogłoby

sugerować

użycie

określenia

„pracownicy, z którymi rozwiązanie stosunku pracy nastąpiło w latach 2000 –

2002”, które w sensie dosłownym oznacza, że chodzi o okres od 1 stycznia 2000 r.

do 31 grudnia 2002 r. Jednakże to niefortunne sformułowanie

miało na celu

nadanie regulacji charakteru okresowego czyli obowiązywania w określonym

przedziale czasowym.

Z samego sformułowania

nie można wyprowadzać

wniosku, że przepis ma zastosowanie do zdarzeń zaistniałych przed dniem wejścia

w życie ustawy, jeżeli nie ma w nim innych wskazówek do takiego wniosku.

Pomijając określenie daty rozwiązania stosunku pracy w pełnych latach treść

przepisu

przemawia za odmienną interpretacją. Posługuje się on określeniem

„pracownicy”, co oznacza, że dotyczy osób, które w dniu wejścia w życie ustawy

były zatrudnione w PKP na podstawie umowy o pracę i nie można go odnosić do

byłych pracowników. Odniesienie regulacji do pracowników, z którymi rozwiązanie

stosunku pracy nastąpiło, również nie oznacza stosowania jej do zdarzeń sprzed

dnia wejścia w życie ustawy, skoro określenia „nastąpiło” używa się do stanów

przyszłych, które mogą zaistnieć w latach 2001 i 2002. Określenie to oznacza tylko

tyle, że prawo do odprawy przysługuje wówczas, gdy nastąpiło rozwiązanie

stosunku pracy. Wyłączenie prawa do odprawy w stosunku do osób, które spełniają

warunki do uzyskania urlopu kolejowego wskazuje, że regulacja ma zastosowanie

tylko do osób będących pracownikami pod rządem ustawy, gdyż prawo do urlopu

kolejowego zostało wprowadzone właśnie tą ustawą. Z literalnego brzmienia

przepisu nie można zatem wyprowadzić jednoznacznego wniosku, że dotyczy on

także osób zwolnionych z pracy przed dniem wejścia w życie ustawy, gdyż sam

przepis

nie

nadaje

mu

w sposób

wyraźny mocy wstecznej. Wsteczne

obowiązywanie nie wynika także z przepisów przejściowych, gdyż przepis art. 83

stanowi, że ustawa wchodzi w życie po upływie 14 dni od dnia ogłoszenia za

wyjątkiem przepisów, które wchodzą w życie w terminie późniejszym. Przepis art.

48 obowiązuje więc od 27 października 2000 r. i dotyczy osób, które w tej dacie

miały status pracownika PKP.

Przepisy regulujące prawo i wysokość jednorazowej odprawy mają

charakter osłony socjalnej w związku ze zmianami, które miały nastąpić po

wprowadzeniu komercjalizacji, restrukturyzacji i prywatyzacji przedsiębiorstwa PKP

na zasadach określonych omawianą ustawą. Następstwem tych zmian miały być

dalsze zwolnienia pracowników i zwiększone trudności na rynku pracy. Osłona

socjalna pracowników została w ustawie uregulowana w sposób korzystniejszy od

dotychczasowej, gdyż określone w art. 49 odprawy, uzależnione od stopnia

bezrobocia w miejscu zamieszkania pracownika, były wyższe od świadczeń

dotychczasowych – odpraw należnych na zasadach ogólnych pracownikom

zwalnianym z pracy z przyczyn dotyczących pracodawcy i rekompensat należnych

pracownikom PKP na podstawie Paktu Gwarancji Pracowniczych. Pakt utracił moc

26 października 2000 r. a prawo do odprawy na zasadach ogólnych jest w stosunku

do pracowników uprawnionych do jednorazowej odprawy na podstawie art. 48

wyłączone z mocy art. 50 ust. 3. Pracownicy PKP, z którymi stosunek pracy został

rozwiązany w związku ze zmniejszeniem zatrudnienia na zasadach obowiązujących

przed wejściem w życie omawianej ustawy otrzymali zarówno odprawę pieniężną

jak i rekompensatę. Nie ma logicznego uzasadnienia do przyznania dodatkowo

jednorazowej odprawy przewidzianej w art. 48 ustawy osobom, które zostały

zwolnione z pracy w PKP po 31 grudnia 1999 r., gdyż ich sytuacja nie różni się

niczym od osób zwolnionych z pracy do tej daty. Pomniejszanie jednorazowej

odprawy o świadczenia już wypłacone nie ma podstaw prawnych, gdyż były to

świadczenia słusznie nabyte zgodnie z obowiązującym stanem prawnym. Gdyby

osoby, z którymi stosunek pracy rozwiązano w 2000 r. przed wejściem w życie

ustawy miały być objęte regulacją zawartą w art. 48, musiała być ustawowo

rozwiązana kwestia rozliczania poprzednio przyznanych świadczeń. Rozwiązań

takich ustawa nie zawiera, co przemawia za tym, że przepis nie ma do tych osób

zastosowania. W przeciwnym wypadku sytuacja tych osób byłaby niesłusznie

uprzywilejowana zarówno w stosunku do osób zwolnionych z pracy przed 2000 r.

jak i do pracowników zwalnianych z pracy pod rządem ustawy.

Kwestia interpretacji art. 48 i 49 nasuwała szereg wątpliwości a w

orzecznictwie sądów występowały rozbieżności. W związku z tym w dniu 29 lipca

2003

r.

zostało

przedstawione

zagadnienie

prawne

do

rozstrzygnięcia

powiększonemu składowi Sąd Najwyższego. W uchwale z dnia 14 stycznia 2004 r.

III PZP 11/03 Sąd Najwyższy w składzie siedmiu sędziów stwierdził, że prawo do

jednorazowej odprawy pieniężnej określonej w art. 48 i 49 ustawy z dnia 8 września

2000

r. o

komercjalizacji,

restrukturyzacji

i

prywatyzacji

przedsiębiorstwa

państwowego „Polskie Koleje Państwowe” przysługuje tylko pracownikom, z

którymi rozwiązanie stosunku pracy nastąpiło po dniu wejścia ustawy w życie. Sąd

Najwyższy w składzie orzekającym w niniejszej sprawie w pełni podziela pogląd

zaprezentowany w uchwale jak i argumentację zawartą w jej motywach.

Z tych przyczyn uznając kasację za usprawiedliwioną Sąd Najwyższy

na podstawie art. 39315 k.p.c. zmienił zaskarżony wyrok oraz poprzedzający go

wyrok Sądu pierwszej instancji i powództwo oddalił.

Na podstawie art. 102 k.p.c. Sąd nie obciążył powódki kosztami

postępowania z uwagi na to, że uznanie zasadności lub bezzasadności jej

roszczenia zależało od rozstrzygnięcia kwestii prawnej, wymagającego wykładni

niejasnych i budzących wątpliwości interpretacyjne przepisów prawa.