I PK 155/11 · Sąd Najwyższy

Wyrok z dnia 11 kwietnia 2012 r.

I PK 155/11

Przepis art. 231 k.p. stosuje się przy zlecaniu usług gastronomicznych

wówczas, gdy przejęciu podlega zorganizowana całość, która zachowuje swą

tożsamość jako przedsiębiorstwo w znaczeniu przedmiotowym.

Przewodniczący SSN Małgorzata Gersdorf (sprawozdawca), Sędziowie SN:

Bogusław Cudowski, Małgorzata Wrębiakowska-Marzec.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 11 kwietnia

2012 r. sprawy z powództwa Małgorzaty R., Teresy T., Teresy V., Bożeny Z. przeciwko A.R. Spółce z o.o. w K., I.F.S. Spółce z o.o. w W., Wojewódzkiemu Szpitalowi

Specjalistycznemu w O. i Samodzielnemu Publicznemu Zespołowi Gruźlicy i Chorób

Płuc w O. o dopuszczenie do pracy, na skutek skarg kasacyjnych powódek i strony

pozwanej A.R. Spółki z o.o. w K. od wyroku Sądu Okręgowego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Olsztynie z dnia 21 kwietnia 2011 r. […]

1. u c h y l i ł zaskarżony wyrok w punktach II, III, IV i VII i przekazał sprawę

w tym zakresie Sądowi Okręgowemu-Sądowi Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w

Olsztynie do ponownego rozpoznania i orzeczenia o kosztach postępowania kasacyjnego;

2. o d d a l i ł skargi kasacyjne powódek w pozostałej części;

3. odrzucił skargę kasacyjną A.R. Spółki z o.o. w K. w zakresie punktu II zaskarżonego wyroku.

Uzasadnienie

Powódki Małgorzata R., Teresa T., Teresa V. i Bożena Z.k domagały się dopuszczenia do pracy od pozwanych A.R. Sp. z o.o. w K., I.F.S. Sp. z o.o. w W., Wojewódzkiego Szpitala Specjalistycznego w O. oraz Samodzielnego Publicznego Zespołu Gruźlicy i Chorób Płuc w O.

Sąd Rejonowy w Olsztynie wyrokiem z dnia 9 listopada 2010 r. […] dopuścił

powódki do pracy w I.F.S. Sp. z o.o. w W., oddalając powództwo w pozostałym zakresie na podstawie następujących ustaleń faktycznych.

We wrześniu 2004 r. zlikwidowany został w Wojewódzkim Szpitalu Specjalistycznym w O. dział żywienia, zaś usługi żywienia powierzono G.G. Sp. z o.o.

(obecnie I.F.S. Sp. z o.o. w W.). Usługodawca uzyskał tytuł do posiadania pomieszczeń zlokalizowanych w budynku szpitala dotychczas zajmowanych przez dział żywienia oraz do całości wyposażenia kuchni. Świadczył on usługi nie tylko na rzecz

Szpitala (ok. 55% zamówień), ale także SPZ Gruźlicy i Chorób Płuc w O. (ok. 22%

zamówień) i innych podmiotów. Pracownicy wykonywali usługi bez podziału pomiędzy poszczególnych usługobiorców. W następstwie wygaśnięcia umowy z I.F.S.

doszło do zwrotu dzierżawionych pomieszczeń i wyposażenia, które następnie w dużej części uległo kasacji. W oddanych pomieszczeniach szpital przeprowadził prace

adaptacyjne z przeznaczeniem na oddziały szpitalne. Od 6 maja 2010 r. usługi dla

Szpitala przejęła spółka A.-R. Sp. z o.o. w K. Dokonała ona rozbudowy zaplecza

kuchni zlokalizowanej na terenie Wojewódzkiego Specjalistycznego Szpitala Dziecięcego w O. W maju 2010 r. powódki zgłosiły gotowość do pracy na rzecz I.F.S. oraz

Wojewódzkiego Szpitala Specjalistycznego.

Sąd Rejonowy uznał, że powództwo zasługiwało na uwzględnienie w odniesieniu do I.F.S. Zdaniem Sądu ani Specjalistycznego Szpitala Wojewódzkiego w O., ani

SPZ Gruźlicy i Chorób Płuc w O. nie można było uznać za podmioty przejmujące

zakład pracy. WSS w O. wprawdzie odzyskał władztwo nad lokalem i częścią wyposażenia, ale nie podjął się on prowadzenia działalności żywieniowej. Z kolei A.-R. Sp.

z o.o. sama wybudowała nowe pomieszczenia i zakupiła wyposażenie w celu realizacji umowy. Samo przejęcie usługi w postaci żywienia pacjentów od I.F.S. Sąd

uznał za niewystarczające.

Pełnomocnik powódek zaskarżył ten wyrok apelacją w zakresie oddalającym

powództwo względem A.-R. Sp. z o.o. w K., WSS w O. i SPZ Gruźlicy i Chorób Płuc

w O. W odniesieniu do powódek Małgorzaty R. i Teresy V. domagał się dopuszczenia do pracy w A.-R. Sp. z o.o. w K. lub WSS w O., ustalenia że pracodawcą Małgorzaty Z. do 31 października 2010 r. był A.-R. Sp. z o.o. w K. lub WSS w O. oraz

ustalenia, że pracodawcą Teresy T. do 31 października 2010 r. była A.-R. Sp. z o.o.

w K. lub SPZ Gruźlicy i Chorób Płuc w O. Wskazał jednak w uzasadnieniu, że apelację złożył z ostrożności procesowej, aby nie dopuścić do uprawomocnienia się wyro-

ku względem tych pozwanych do czasu ostatecznego rozstrzygnięcia sprawy, podnosząc, że ocenia orzeczenie Sądu Rejonowego jako prawidłowe. Apelację wniosła

także I.F.S., domagając się zmiany zaskarżonego wyroku.

Wyrokiem z 21 kwietnia 2011 r. […] Sąd Okręgowy w Olsztynie w punkcie II

zmienił zaskarżony wyrok oddalając powództwo Bożeny Z., Małgorzaty R., Teresy T.

i Teresy V. skierowane przeciwko I.F.S., w punkcie IV dopuścił powódki Małgorzatę

R. i Teresę V. do pracy w A.-R. Sp. z o.o. oraz ustalił, że Spółka ta była pracodawcą

powódek Bożeny Z. i Teresy T. od dnia 31 października 2010 r., w punkcie V oddalił

apelacje powódek w pozostałym zakresie.

Sąd Okręgowy ocenił, że w sprawie doszło do wielokrotnego transferu. W

pierwszej kolejności zwrot majątku, wobec zakończenia umowy w maju 2010 r.,

Szpitalowi Specjalistycznemu w O. doprowadził do przejścia zakładu pracy na ten

podmiot (wobec powódki Teresy T. - Samodzielnemu Publicznemu Zespołowi Gruźlicy i Chorób Płuc w O.). Równocześnie jednak zawarcie umowy przez szpitale o realizację zadań żywieniowych przez A.-R. Sp. z o.o. spowodowało przejście zakładu

pracy na ten podmiot, mimo iż nie przekazano tej Spółce majątku związanego z prowadzeniem usługi gastronomicznej. A.-R. Sp. z o.o. jedynie od SP Zespołu Gruźliczego przejęła w ograniczonym zakresie sprzęt i pomieszczenia. Sąd podkreślił, że w

judykaturze Sądu Najwyższego ukształtowało się stanowisko, w świetle którego w

tzw. sferze publicznej dla przejścia zakładu pracy kluczowe pozostają zadania przy

niewielkiej roli elementu majątkowego. Zdaniem Sądu szpital pełni funkcję w sferze

publicznej, co pozwala na przypisanie kluczowej roli zadań dla potrzeb transferu. Stanowisko to doprowadziło do zmiany zaskarżonego orzeczenia.

Skargi kasacyjne od tego wyroku wywiodły wszystkie powódki w zakresie

punktu II i V a pozwany A.-R. Sp. z o.o. w zakresie punktu II i IV. Wszystkie skargi

kasacyjne zostały oparte na zarzucie błędnej wykładni i niewłaściwego zastosowania

art. 231 k.p., przez przypisanie podstawowego znaczenia przejściu zadań i stwierdzenia, że w ten sposób doszło do przejścia zakładu pracy na nowego pracodawcę

A.-R. Sp. z o.o. Powódki w skargach kasacyjnych podkreślały, że ich zdaniem prawidłowej wykładni i rozstrzygnięcia dokonał Sąd pierwszej instancji ustalając, że ich

pracodawcą jest (była) I.F.S. Sp. z o.o.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skargi kasacyjne okazały się zasadne, a zaskarżony wyrok wymagał uchylenia i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Okręgowemu w Olsztynie. Kluczowa dla sprawy była analiza stanu faktycznego z punktu widzenia art. 231

§ 1 k.p. i ewentualnie następujących po sobie transferów części zakładu pracy (bazy

gastronomicznej i zadań z tym związanych). Zasadnicze zatem było ustalenie, czy

stan faktyczny rozpoznanego sporu pozwalał na uznanie, iż doszło do wielokrotnego

transferu w rozumieniu art. 231 § 1 k.p. (Szpitale - I.F.S. Sp. z o.o. - Szpitale - A.-R.

Sp. z o.o.). Sądy obu instancji dokonały odmiennej subsumcji. Sąd pierwszej instancji

ocenił, iż w związku z wyekspirowaniem umowy zawartej z I.F.S. Sp. z o.o. nie doszło ani do transferu pracowników do Szpitala, ani nie doszło do transferu do Spółki

A.-R.; Sąd drugiej instancji doszedł do przekonania, iż właśnie ta ostatnia Spółka

przejęła pracowników, bowiem wykonywała dalej zadania gastronomiczne, które

pierwotnie wykonywały same Szpitale, a następnie na mocy umowy Spółka I.F.S..

Szpital zaś prowadzi działalność publiczną i dlatego dla transferu wystarczające jest

przejęcie zadań związanych z tą działalnością. Sąd Okręgowy w Olsztynie oparł się

przy tym w swych rozważaniach na tej linii orzecznictwa Sądu Najwyższego, która

dotyczyła przejmowania zadań o charakterze „społecznym, politycznym, publicznym”.

W takich przypadkach dla zastosowania przepisu art. 23 1 § 1 k.p. wystarczyć ma

przekazanie zadań, a kwestia mienia ma znaczenie wtórne (por. np. jeden z pierwszych takich wyroków dotyczący nauczania przedszkolnego z dnia 18 lutego 1994 r.,

I PRN 2/94). Zaznaczyć jednak trzeba, że taka konstatacja dokonana została bez

uwzględnienia faktu, iż usługa gastronomiczna prowadzona przez szpitale raczej

pozbawiona jest cechy usługi „społecznej, politycznej, czy publicznej”. Podkreślić

również wypada, że w większości rozpatrywanych przez Sad Najwyższy spraw dotyczących „przejmowania zadań” dochodziło też - choć nie w pełnym zakresie - do

przejmowania mienia związanego z prowadzonymi czynnościami, a czynnik ludzki

miał dla działalności podmiotu znaczenie bardzo ważne (nauczyciele, kancelaria komornicza).

W niniejszym sporze powstało zagadnienie, czy przy przejmowaniu przez kolejne podmioty gospodarcze na mocy umów zlecenia zadań z zakresu prowadzenia

żywienia szpitalnego dochodzi do transferu w rozumieniu art. 231 § 1 k.p., mimo

braku przekazania mienia, w oparciu o które zadania są wykonywane.

Rozważania prawne, prowadzące do podania motywów ferowanego aktualnie

wyroku wypada zacząć od zdefiniowania pojęcia „przejścia zakładu pracy lub jego

części”, którym posługuje się art. 231 § 1 k.p. Przepis ten nie zawiera wprost definicji

transferu. Niewątpliwie jednak jest wzorowany na dyrektywie Rady 2001/23/WE z 21

marca 2001 r. w sprawie zbliżenia ustawodawstw państw członkowskich odnoszących się do ochrony praw pracowniczych w przypadku przejęcia przedsiębiorstw,

zakładów lub części przedsiębiorstw lub zakładów (Dz.Urz.WE L 82 z dnia 22 marca

2001 r., s. 16 - Dz.Urz.UE - sp. 05, t. 4, s. 98). Stąd dorobek TSUE (ETS) w tym zakresie może i powinien być wykorzystany przy rozstrzyganiu niniejszego sporu. Obowiązek stosowania wykładni prounijnej jest oczywisty. Jednakże dorobek TSUE w

omawianym zakresie ewoluuje. Obecnie kształtuje się linia orzecznictwa, w myśl której różne są przesłanki uznania, iż dochodzi do transferu w rozumieniu dyrektywy, a

waga tych przesłanek dla rozstrzygnięcia każdego przypadku zależy od charakteru

działalności prowadzonej przez pracodawcę, tj. metod produkcji lub eksploatacji,

które wykorzystywane są w danym przedsiębiorstwie lub zakładzie (zob. wyrok z dnia

11 marca 1997 r. w sprawie C-13/95 Süzen, pkt 18 uzasadnienia; wyrok z dnia 10

grudnia 1998 r. w sprawach połączonych C- 173/96 i C-247/96 Hidalgo i in., Rec str. I

- 8237, pkt 31 uzasadnienia). Przejęcie samych zadań nie jest wystarczające dla zastosowania dyrektywy w sytuacji, gdy działalność przedsiębiorstwa opiera się w znaczącej mierze na substracie materialnym, który nie został przejęty. Dla zastosowania

ochrony wynikającej z dyrektywy Rady 2001/23/WE konieczne jest zatem w takim

przypadku przejęcie znaczącej części majątku. Inaczej sprawa może się przedstawiać, gdy przedsiębiorstwo wykorzystuje w zasadniczym zakresie fachową załogę, a

majątek przedsiębiorstwa ma marginalne znaczenie dla prowadzonych przez to

przedsiębiorstwo usług/zadań. Ważna staje się zatem dla stosowania dyrektywy

Rady 2001/23/WE konstatacja co do zachowania tożsamości przedsiębiorstwa i z

tym powiązana odpowiedź na pytanie, czy możliwość prowadzenia działalności

opiera się na czynniku ludzkim czy majątkowym. Nie jest natomiast rozstrzygający

charakter publiczny czy prywatny zadań podejmowanych przez pracodawcę. Pogląd

o konieczności przejęcia nie tylko zadań, ale także istotnych składników majątkowych

służących ich wykonaniu w razie zmiany wykonawcy usługi, jest ugruntowany w

orzecznictwie Europejskiego Trybunału Sprawiedliwości, przyjętym na podstawie art.

1 obecnie obowiązującej dyrektywy Rady 2001/23. Był też prezentowany w orzeczeniach ferowanych na podstawie poprzedniej dyrektywy 77/187 o tym samym tytule.

Należy w tym zakresie powołać wyrok z dnia 25 stycznia 2001 r., C - 172/99 w sprawie z powództwa Oy Liikenne Ab (ECR 2001, s. I - 745), w którym przyjęto, że dy-

rektywa 77/187 może mieć zastosowanie w przypadku przejęcia obsługi lokalnych

przewozów autobusowych na podstawie przetargu, ale nie stosuje się jej, jeżeli nowy

przewoźnik nie przejął znaczących składników majątkowych od poprzednika. Podobnie w wyroku z dnia 20 listopada 2003 r., C - 340/01 w sprawie z powództwa Carlito

Abler i inni (ECR 2003, s. I - 14023) Trybunał stwierdził, że art. 1 dyrektywy 77/187

ma zastosowanie, gdy szpital zleca przygotowanie posiłków nowemu wykonawcy,

jeżeli używa on istotnych składników majątkowych używanych przez poprzednika. Ta

linia orzecznictwa została podtrzymana w wyroku z dnia 15 grudnia 2005 r., w sprawach połączonych C - 232/04 i C - 233/04 z powództwa Nurten Güney - Görres i Gul

Demir (ECR 2005, s. I - 11237).

Tak, jak ewoluuje orzecznictwo TSUE dotyczące dyrektywy Rady 2001/23, tak

też nie jest jednolite i zmienia się orzecznictwo Sądu Najwyższego odnoszące się do

pojęcia transferu w świetle art. 231 § 1 k.p. Ostatnio Sąd Najwyższy uznaje, że powołany przepis ma zastosowanie w razie zmiany przez przedsiębiorcę wykonawcy

usługi tylko wówczas, gdy nowy wykonawca przejmuje istotne składniki mienia związane z wykonywaniem tej usługi przez jego poprzednika (wyroki Sądu Najwyższego:

z 4 lutego 2010 r., III PK 51/09; z 29 marca 2012, I PK 151/11). Innymi słowy, prowadzi to do wniosku, że przy dość prostych usługach, których wykonywanie związane

jest z zapleczem majątkowym, takich np. jak gastronomia, sprzątanie dla transferu w

rozumieniu art. 231 k.p. wymagane jest przejęcie tego zaplecza przez nowego pracodawcę.

Ad casum powstaje jednak dodatkowe pytanie, czy szczególny rodzaj transferu, z jakim ewentualnie mielibyśmy do czynienia w rozpoznawanej sprawie, nie

wpływa w sposób szczególny na przyjęte interpretacje. W rozstrzyganym sporze występują wobec każdej z powódek nie dwa, lecz trzy podmioty i trzech pozwanych. W

takich okolicznościach orzecznictwo Sądu Najwyższego przyjmuje, że współdziałanie

pracodawcy przejmującego z przekazującym nie jest koniecznym warunkiem do

stwierdzenia przejęcia zakładu pracy lub jego części w rozumieniu art. 231 k.p. Nie

muszą oni zawierać ze sobą umowy ani wspólnie podejmować innych czynności, aby

mogło dojść do omawianego przejęcia. O tym, kto będzie następnym usługodawcą,

decyduje zlecający usługę, czyli w rozpoznawanej sprawie Szpital. Należy przy tym

wyraźnie zaznaczyć, że umowy cywilnoprawne zawarte przez zleceniodawcę z obydwoma wykonawcami, nie mogą znieść skutków działania art. 23 1 k.p., jeżeli są

spełnione określone w tym przepisie przesłanki przejęcia zakładu pracy lub jego czę-

ści. Umowy zawarte przez zleceniodawcę z poprzednim i następnym wykonawcą

usługi i ich warunki mają jednak istotny wpływ na stosowanie art. 231 k.p., gdyż określają one zakres zadań i składniki majątkowe przyjmowanych przez nowego wykonawcę. Te zaś dwa czynniki - zakres zadań i składniki majątkowe służące ich wykonaniu - rozstrzygające o ocenę, czy doszło do przejścia zakładu pracy lub jego części

na podmiot dokonujący przejęcia, czyli czy na podstawie art. 231 k.p. stał się on nowym pracodawcą dla pracowników zatrudnionych przez podmiot uprzednio wykonujący te usługi. Tego rodzaju przejścia zakładu pracy, związanego z działaniem trzech

podmiotów, dotyczy wyrok Sądu Najwyższego z dnia 18 września 2008 r., II PK

18/08 (OSNP 2010 nr 3-4, poz. 40). Uznano w nim, że przejście zakładu pracy ze

skutkiem określonym w art. 231 k.p. następuje także, gdy nowy pracodawca przejmuje zadania i składniki majątkowe zakładu dotychczasowego pracodawcy na podstawie umowy z podmiotem trzecim, do którego należało dysponowanie tymi zadaniami i składnikami.

Reasumując, przejście zakładu pracy lub jego części na nowego pracodawcę

w wyniku współdziałania trzech podmiotów nie różni się od przejścia w następstwie

działania tylko dwóch podmiotów: przekazującego i przejmującego. Wymaga jednak

całościowej analizy stanu faktycznego sprawy, zarówno w odniesieniu do przejętych

zadań, jak i składników majątkowych (por. wyrok Sądu Najwyższego z 4 lutego 2010,

III PK 51/09).

W rozpatrywanej sprawie doszło do zlecenia przez szpitale usługi gastronomicznej A.-R. Sp. z o.o. Wcześniej usługi te wykonywała I.F.S. Sp. z o.o., która

przejęła także pracowników szpitala pracujących w kuchni oraz zaplecze kuchenne.

Z ustaleń faktycznych wynika, że A.-R. Sp. z o.o. nie dzierżawi zasadniczych dla

swej działalności pomieszczeń od szpitali ani nie przejęła poważnego majątku od

pozostałych pozwanych. Dysponuje własnym zapleczem i prowadzi usługi cateringowe dla wielu zleceniodawców. To wyklucza możliwość zastosowania w stosunku

do tej Spółki dyspozycji art. 231 k.p. Dla jej uruchomienia brakowało bowiem przejęcia

przez Spółkę składników majątkowych i tożsamości jednostki podlegającej transferowi. Z zastosowaniem art. 231 k.p. mamy bowiem do czynienia przy zlecaniu usług

gastronomicznych wówczas, gdy przejściu podlega zorganizowana całość, która zachowuje swą tożsamość jako przedsiębiorstwo (w znaczeniu przedmiotowym). To

wszystko prowadzi do oceny, iż A.-R. Sp. z o.o. nie jest i być nie może - w wyniku

transferu (ex lege) - pracodawcą powódek. Powódki pozostały nadal pracownikami

I.F.S. Sp. z o.o., jako podmiotu, który przejął część zakładu pracy (mienie i załogę)

od szpitala. Przy tym po rozwiązaniu umowy zlecenia zawartej między szpitalem, a

I.F.S. Sp. z o.o. nie doszło do powtórnego transferu pracowników do szpitala, bowiem także w tej sytuacji brakowało przejęcia mienia i zadań.

Z tych względów Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji, odrzucając jako niedopuszczalną skargę kasacyjną A.-R. Sp. z o.o. w zakresie punktu II zaskarżonego wyroku.