Supreme Court quashes labor court verdict for failure to assess employer fault in pension underpayment case.

Sygn. akt I PK 139/10

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 4 maja 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Teresa Flemming-Kulesza (przewodniczący,

sprawozdawca)

SSN Bogusław Cudowski

SSN Zbigniew Hajn

w sprawie z powództwa Mieczysława G.

przeciwko PGE Kopalni Węgla Brunatnego Bełchatów SA

o odszkodowanie,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 4 maja 2011 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej od wyroku Sądu Okręgowego - Sądu Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych

z dnia 23 lutego 2010 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Okręgowemu - Sądowi Pracy i Ubezpieczeń Społecznych do

ponownego

rozpoznania

postępowania kasacyjnego.

i

rozstrzygnięcia

o

kosztach

Uzasadnienie

W pozwie z dnia 30 lipca 2009 r. skierowanym przeciwko PGE Kopalni

Węgla Brunatnego Spółce Akcyjnej powód Mieczyław G. wniósł o zasądzenie na

jego rzecz kwoty 30.349,76 zł z ustawowymi z odsetkami od dnia wniesienia pozwu

tytułem odszkodowania za otrzymywanie zaniżonej emerytury.

Sąd Rejonowy - Sąd Pracy wyrokiem z dnia 21 października 2009 r. zasądził

od pozwanej PGE Kopalni Węgla Spółki Akcyjnej na rzecz powoda kwotę 20.763 zł

z ustawowymi odsetkami od dnia 1 lipca 2009 r. do dnia zapłaty, w pozostałej

części oddalił powództwo.

Sąd Rejonowy ustalił, że Mieczyław G. był pracownikiem Kopalni Węgla

Brunatnego Spółki Akcyjnej w okresie od 21 października 1980 r. do 22 maja 2002

r. W czasie zatrudnienia pracował na stanowiskach: ślusarz remontowy, górnik

kopalni odkrywkowej, operator przenośników taśmowych na odkrywce.

Stosunek pracy łączący powoda z pozwanym pracodawcą został rozwiązany

za porozumieniem stron. Pozwany pracodawca wystawił powodowi świadectwo

wykonywania pracy górniczej, w którym wskazał, że powód w okresie zatrudnienia

wykonywał pracę górniczą kwalifikowaną z przelicznikiem 1,2. Takie same dane

zamieszczono w wydanym powodowi świadectwie pracy za okres zatrudnienia w

kopalni.

Od rozwiązania stosunku pracy Mieczysław G. pobiera emeryturę. Przy

obliczaniu wysokości emerytury Zakład Ubezpieczeń Społecznych uwzględnił dane

dotyczące pracy górniczej zawarte w wystawionym przez pozwaną Spółkę

świadectwie pracy i zaliczył powodowi okres pracy górniczej z przelicznikiem 1,2.

W dniu 29 stycznia 2007 r. Mieczysław G. złożył wniosek do Zakładu

Ubezpieczeń Społecznych o ponowne przeliczenie emerytury z uwzględnieniem

przelicznika 1,8 za okres od 1 stycznia 1986 r. do 31 maja 2002 r.

Decyzją z 21 lutego 2007 r. ZUS odmówił przyznania emerytury według

przelicznika 1,8.

Wyrokiem

z

dnia

stycznia

2008

r.

Sąd

Okręgowy

przyznał

ubezpieczonemu prawo do obliczania emerytury górniczej z zastosowaniem

przelicznika 1,8 do okresu pracy górniczej od dnia 1 stycznia 1986 r. do 31 maja

2002 r.

Przy uwzględnieniu okresów pracy górniczej w wymiarze półtorakrotnym,

zgodnie z wyrokiem Sądu Okręgowego z dnia 23 stycznia 2008 r. różnica między

należną emeryturą a otrzymaną według kwoty netto: w okresie od 1 maja 2002 r. do

31 grudnia 2002 r. wyniosła 3.091,44 zł; w okresie od 1 stycznia 2003 r. do 31

grudnia 2003 r. wyniosła 4.419,69 zł; w okresie od 1 stycznia 2004 r. do 31 grudnia

2004 r. wyniosła 4.411,63 zł; w okresie od 1 stycznia 2005 r. do 31 grudnia 2005 r.

wyniosła 4.397,30 zł; w okresie od 1 stycznia 2006 r. do 31 grudnia 2006 r. według

kwoty brutto wyniosła 4.443,77 zł. W sumie za okres od 23 maja 2002 r. do 31

grudnia 2006 r. emerytura ubezpieczonego została obniżona o kwotę 20.763,83 zł.

Sąd pierwszej instancji uznał, że pozwana Spółka nieprawidłowo określiła

charakter pracy górniczej wykonywanej przez powoda, nie zakwalifikowała jego

pracy w wymiarze półtorakrotnym. Zostało to potwierdzone wyrokiem Sądu

Okręgowego z dnia dnia 23 stycznia 2008 r.

Zdaniem Sądu Rejonowego, powód wykazał, iż poniósł szkodę w postaci

obniżonej wysokości emerytury w związku z wystawieniem przez pracodawcę

świadectwa pracy górniczej i świadectwa pracy, zawierających nieprawidłowe

informacje o charakterze wykonywanej przez powoda pracy górniczej, które stały

się podstawą do ustalenia wysokości emerytury przez organ rentowy.

Sąd Rejonowy powołując art. 97 k.p. oraz art 125a ust. 2 ustawy z dnia 17

grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (tj.

Dz.U. z 2004 r., Nr 38, poz. 353 ze zm.) podniósł iż do obowiązków pracodawcy

(płatnika składek) należy prawidłowe wystawienie dokumentów potwierdzających

pracę w szczególnych warunkach lub szczególnym charakterze, okresów pracy

górniczej oraz okresów pracy na kolei. Sąd pierwszej instancji podkreślił, że żaden

przepis nie nakłada na organ rentowy obowiązku kontrolowania zgodności danych

zawartych w świadectwie pracy z danymi zawartymi w znajdującej się w posiadaniu

pracodawcy dokumentacji związanej z wykonywaniem pracy górniczej.

Sąd Rejonowy uznał, że przepis art. 471 k.c. stanowi podstawę dochodzenia

przez pracowników roszczeń odszkodowawczych od pracodawców z tytułu

otrzymania niższego świadczenia emerytalnego wskutek nienależytego wykonania

zobowiązania przez pracodawcę. Rozważając kwestię przedawnienia

Sąd

Rejonowy podkreślił, że art. 291 § 1 k.p. nie wymienia roszczeń związanych ze

stosunkiem pracy, do których należy roszczenie zgłoszone przez powoda. Pojęcie

“sprawy z zakresu prawa pracy” jest przedmiotowo szersze od pojęcia “sprawy ze

stosunku pracy”, obejmuje ono również sprawy związane ze stosunkiem pracy, ale

niebędące roszczeniem ze stosunku pracy. Sąd pierwszej instancji uznał także, że

podstawa prawna roszczenia majątkowego określa termin jego przedawnienia. W

ocenie Sądu brak było podstaw do uwzględnienia zarzutu przedawnienia

roszczenia.

Powyższy wyrok został zaskarżony apelacją wniesioną przez pozwaną.

Sąd Okręgowy - Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych wyrokiem z dnia 23

lutego 2010 r. oddalił apelację.

W uzasadnieniu Sąd drugiej instancji uznał, że skoro przepisy nakładają na

pracodawcę

obowiązek

wydania

pracownikowi

właściwego

(kompletnego)

świadectwa pracy, a o jego kompletności decyduje m.in. zamieszczenie w jego

treści informacji niezbędnych do ustalenia uprawnień z ubezpieczenia społecznego,

to naruszenie przez pracodawcę tego obowiązku i wyrządzenie szkody wywołanej

brakiem informacji lub podaniem informacji błędnych rodzi po stronie pracodawcy

odpowiedzialność odszkodowawczą.

Sąd Okregowy uznał także, że nie można czynić organu rentowego

odpowiedzialnym lub współodpowiedzialnym za błąd pracodawcy z takich przyczyn

jak trudności interpretacyjne przy stosowaniu przepisów obowiązującego prawa.

Odnosząc się do zarzutów przedawnienia, Sąd Okręgowy wskazał, że do

przedawnienia roszczeń powoda mają zastosowanie przepisy ogólne kodeksu

cywilnego (art. 117 - 125 k.c.). Powyższej konstatancji w ocenie Sądu drugiej

instancji nie zmienia okoliczność, iż sprawy z powództwa pracownika (byłego

pracownika) przeciwko pracodawcy (byłemu pracodawcy) o odszkodowanie z tytułu

wystawienia nieprawidłowego świadectwa pracy są sprawami z zakresu prawa

pracy w rozumieniu art. 476 § 1 pkt 1 k.p.c., jako sprawy o roszczenia związane ze

stosunkiem pracy. Słusznie, zdaniem Sądu Okręgowego, podniósł Sąd pierwszej

instancji, iż pojęcie “sprawy z zakresu prawa pracy” jest przedmiotowo szersze od

pojęcia “sprawy ze stosunku pracy” i obejmuje ono również sprawy związane ze

stosunkiem pracy, ale niebędące roszczeniami ze stosunku pracy. Tym samym Sąd

pierwszej instancji prawidłowo przyjął, że do roszczenia zgłoszonego przez powoda

ma zastosowanie 10-letni okres przedawnienia, określony w art. 118 k.c.

Wyrok ten strona pozwana zaskarżyła w całości skargą kasacyjną, wnosząc

o jego uchylenie w całości i przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu do

ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcie o kosztach w sprawie kasacyjnej;

ewentualnie o jego uchylenie w całości i orzeczenie co do istoty sprawy poprzez

oddalenie powództwa, a ponadto o zasądzenie od powoda na rzecz skarżącego

kosztów procesu.

Zaskarżonemu

wyrokowi

zarzucono

naruszenia

prawa

materialnego

poprzez: niewłaściwe zastosowanie art. 6 k.c. w związku z art. 471 k.c. - poprzez

przyjęcie, że powód wykazał, iż skarżący nienależycie wykonał swoje zobowiązanie

wydając mu świadectwo pracy nieuwzględniające pracy górniczej w wymiarze

półtorakrotnym,

a

także

poprzez

przyjęcie,

że

powód

wykazał

istnienie

adekwatnego związku przyczynowego między wydaniem mu takiego świadectwa a

szkodą; niewłaściwe zastosowanie art. 471 k.c. - poprzez przyjęcie, że skarżący,

wydając świadectwo pracy górniczej z określeniem stanowisk pracy zgodnie z

brzmieniem rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 23 grudnia

1994 r. w sprawie określenia niektórych stanowisk pracy górniczej oraz stanowisk

pracy zaliczanej w wymiarze półtorakrotnym przy ustalaniu prawa do górniczej

emerytury lub renty (Dz.U. z 1995 r. Nr 2, poz. 8), w sposób nienależyty wykonał

swoje zobowiązanie prowadzenia dokumentacji pracowniczej, a także przyjęcie, iż

uczynił to w sposób zawiniony; niewłaściwe zastosowanie art. 471 k.c. w związku z

art. 361 § 1 k.c. - poprzez przyjęcie istnienia adekwatnego związku przyczynowego

między

wydaniem

przez

skarżącego

świadectwa

pracy

górniczej

nieuwzględniającego całego pkresu wykonywania pracy u skarżącego jako pracy

górniczej w wymiarze półtorakrotnym a poniesioną przez pracownika szkodą w

postaci zaniżenia świadczenia emerytalnego w sytuacji występowania innej

okoliczności pozostającej w adekwatnym związku przyczynowym ze szkodą, a

polegającej

na

zwłoce

powoda

w

dochodzeniu

emerytury

w

wymiarze

półtorakrotnym spowodowanej brakiem należytej staranności ze strony powoda;

niewłaściwe zastosowanie art. 365 § 1 k.p.c. - poprzez przyjęcie, że prawomocnym

orzeczeniem sądu wydanym w innym postępowaniu, którego stroną nie był

skarżący, związany jest także sąd drugiej instancji; niezastosowanie art. 362 k.c. w

związku z art. 471 k.c. - poprzez nieuwzględnienie przyczynienia się powoda do

szkody przez brak należytej staranności przy składaniu wniosku o emeryturę,

zwłokę w złożeniu przez powoda wniosku o przeliczenie świadczenia, a także przez

brak odwołania się od decyzji organu rentowego ustalającej wymiar emerytury

wskutek wyroku sądowego; niewłaściwe zastosowanie art. 68 ust. 1 pkt 1 lit. b

ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych oraz

art. 133 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z

FUS - przez przyjęcie, że organ rentowy nie ponosi żadnej odpowiedzialności za

wydanie błędnej decyzji; błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie art. 291 § 1

k.p. w związku z art. 471 k.c. w związku z art. 300 k.p. - poprzez przyjęcie, że

roszczenie odszkodowawcze z tytułu nienależytego wykonania przez pracodawcę

zobowiązania, pozostające w związku ze stosunkiem pracy nie podlega

przedawnieniu zgodnie z art. 291 § 1 k.p., ewentualnie błędną wykładnię i

niewłaściwe zastosowanie art. 118 k.c. - poprzez przyjęcie, że roszczenie powoda

jako pozostające w związku ze świadczeniem okresowym nie podlega 3-letniemu

przedawnieniu, zgodnie z art. 118 k.c., tak jak świadczenie okresowe.

Skarżący zarzucił także naruszenie przepisów postępowania, które mogło

mieć istotny wpływ na wynik sprawy przez niewłaściwe zastosowanie art. 382 k.p.c.

w związku z art. 328 § 2 k.p.c. - poprzez brak oceny dowodu w sprawie, jakim jest

wyrok sądu wydany w sprawie, w której skarżący nie uczestniczył.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna ma uzasadnione podstawy odnoszące się do naruszenia

prawa materialnego.

Zarzut naruszenia przepisów postępowania nie może być uznany za

skuteczny już z tego powodu, że wpływ zarzucanego uchybienia na wynik sprawy

nie został w skardze przedstawiony (art. 3983 1 pkt 2 k.p.c.). W wypadku zarzutu

naruszenia art. 328 § 2 k.p.c. (w którym uregulowane zostały wymagania dotyczące

uzasadnienia wyroku) z reguły nie występuje wpływ na wynik sprawy, gdyż

uzasadnienie – jak wiadomo – sporządzane jest po rozstrzygnięciu. Stąd

ewentualne wady uzasadnienia nie mają wpływu na wynik sprawy. W orzecznictwie

Sądu Najwyższego przyjmuje się jednolicie, że zarzut naruszenia art. 328 § 2 k.p.c.

wyjątkowo

może

stanowić

uzasadnioną

podstawę

skargi

wówczas,

gdy

uzasadnienie wyroku sądu drugiej instancji sporządzone zostało w taki sposób, że

niemożliwe jest przeprowadzenie kontroli kasacyjnej. Z nowszych orzeczeń można

wymienić wyroki: z 24 listopada 2010 r. (I PK 107/10, LEX 737366), z 9 września

2010 r. (I CSK 679/09, LEX 622199) i z 24 sierpnia 2010 r. ( I UK 76/10, LEX

653655). Uzasadnienie zaskarżonego wyroku nie ma takich wad. Zarzut naruszenia

art. 328 § 2 k.p.c. został w skardze powiązany z zarzutem naruszenia art. 382 k.p.c.

odnoszącym się do podstaw orzekania przez sąd drugiej instancji. Skarżący

podniósł, ze Sąd Okręgowy nie rozważył w uzasadnieniu swego wyroku znaczenia

wyroku (i decyzji ZUS) odnoszących się do podstawy wymiaru emerytury powoda

dla rozstrzygnięcia o żądaniu pozwu w tej sprawie. Ta kwestia nie może być

podnoszona w związku z podstawą faktyczną wyroku sądu drugiej instancji.

Znaczenie podwyższenia emerytury powoda i przyczyny wcześniejszego ustalenia

jej w niższej kwocie są istotne w tej sprawie, jednakże polemika z poglądem Sądu

przyjętym za podstawę rozstrzygnięcia nie może być skutecznie prowadzona przy

odwołaniu się do przepisów art. 382 i 328 § 2 k.p.c.

Rozważanie

podniesionych

w

skardze

zarzutów

naruszenia

prawa

materialnego należy rozpocząć od zarzutu naruszenia art. 291 § 1 k.p. Zarzut ten

jest słuszny. Sąd Okręgowy uznał, że przepis ten nie może mieć zastosowania w

tej sprawie, gdyż roszczenie powoda oparte zostało na przepisach prawa cywilnego

a sprawa niniejsza nie jest sprawą ze stosunku pracy lecz sprawą związaną ze

stosunkiem pracy. Sąd Najwyższy nie podziela tego poglądu, natomiast podziela

pogląd odmienny wyrażony w uchwale składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego

z dnia 19 stycznia 2011 r. (I PZP 5/10, LEX nr 685249, Biul. SN 2011 nr 1, poz. 21).

Zgodnie z nią, roszczenie o odszkodowanie z tytułu otrzymywania niższej

emerytury wskutek wydania przez pracodawcę niewłaściwego świadectwa pracy

oraz niewydania zaświadczenia o pracy górniczej przedawnia się na podstawie art.

291 § 1 k.p. Uchwała została wydana w sprawie o stanie faktycznym analogicznym

do występującego w niniejszej sprawie. Sąd Najwyższy wyraził pogląd, że

podstawa dochodzonego roszczenia, którą jest art. 471 k.c. nie przesądza o tym,

że do oceny jego przedawnienia winny być stosowane przepisy prawa cywilnego.

W

ocenie

Sądu

Najwyższego

przepisy

prawa

pracy

określają

terminy

przedawnienia roszczeń powstałych między pracownikiem a pracodawcą na tle

łączącego ich stosunku pracy wobec czego nie ma uzasadnienia sięganie w tej

kwestii do prawa cywilnego na podstawie art. 300 k.p. Dochodzone w tej sprawie

roszczenie wywodzone jest z twierdzenia o nienależytym wykonaniu przez

pracodawcę jego obowiązków w zakresie wydawania pracownikowi dokumentów

potrzebnych do nabycia świadczeń z ubezpieczenia społecznego. Obowiązki te są

uregulowane w Kodeksie pracy (art. 97 § 2 ) i w art. 125 ust. 1 pkt 1 i 1 oraz art.

125a ust. 2 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu

Ubezpieczeń Społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227 ze

zm.). W przepisach tych nie zostały określone sankcje za niewykonanie tych

obowiązków, stąd potrzeba sięgnięcia do regulacji prawa cywilnego odnoszącej się

do odpowiedzialności z tytułu nienależytego wykonania zobowiązań. Nie ma

natomiast uzasadnienia sięganie do przepisów prawa cywilnego dotyczących

przedawnienia roszczeń, skoro źródłem dochodzonego od pracodawcy roszczenia

pracownika jest stosunek pracy. Kwestia przedawnienia takich roszczeń jest

uregulowana w prawie pracy – w art. 291 k.p. Z tych względów zarzut naruszenia

art. 291 § 1 k.p. okazał się słuszny.

Uzasadniony jest też zarzut naruszenia art. 471 k.c. W przepisie tym

uregulowana została odpowiedzialność odszkodowawcza z tytułu niewykonania lub

nienależytego wykonania zobowiązania. Jest to odpowiedzialność oparta na

zasadzie winy. Do przypisania pracodawcy odpowiedzialności za szkodę, jaką

poniósł pracownik otrzymujący przez kilka lat emeryturę w zaniżonej wysokości nie

jest wystarczające ustalenie wydania nienależycie sformułowanych dokumentów

potrzebnych do nabycia świadczenia z ubezpieczenia społecznego. Sąd Okręgowy

zaniechał poczynienia ustaleń co do winy pracodawcy. Ustalenia te nie mogą

ograniczać się do stwierdzenia, że świadectwo pracy i zaświadczenie okazały się

(„obiektywnie”) nieprawidłowe. Sąd drugiej instancji nie ustosunkował się do

twierdzeń pracodawcy co do tego, że dołożył należytej staranności wykonując

obowiązki w zakresie sporządzenia dokumentów potrzebnych do nabycia

świadczenia z ubezpieczenia społecznego.

Natomiast nie ma wpływu na odpowiedzialność pracodawcy zakres

ewentualnej odpowiedzialności organu rentowego względem ubezpieczonego.

Zasadność

tych

zarzutów

skargi

powoduje

konieczność

uchylenia

zaskarżonego wyroku na podstawie art. 39815 § 1 k.p.c. Pozostałe kwestie

podniesione w zarzutach skargi kasacyjnej mogłyby być rozważone dopiero po

uzupełnieniu ustaleń koniecznych dla zastosowania prawa materialnego w celu

oceny roszczeń powoda.