I PK 134/10 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt I PK 134/10

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 4 maja 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Teresa Flemming-Kulesza (przewodniczący)

SSN Bogusław Cudowski (sprawozdawca)

SSN Zbigniew Hajn

w sprawie z powództwa W. N., J. W., R. K., W. K.

przeciwko PGE Kopalni Węgla Brunatnego B. SA w R.

o odszkodowanie,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 4 maja 2011 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej od wyroku Sądu Okręgowego - Sądu Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych w P.

z dnia 23 lutego 2010 r.,

uchyla zaskarżony wyrok w części dotyczącej W. N., J. W., R.

K. i W. K. i przekazuje sprawę w tej części do ponownego

rozpoznania i orzeczenia o kosztach postępowania kasacyjnego

Sądowi Okręgowemu w P.

Uzasadnienie

Wyrokiem z 28 października 2009 r. Sąd Rejonowy – Sąd Pracy w B.

zasądził od pozwanej: 7.786,27 zł z ustawowymi odsetkami od 13 lutego 2009 r. do

dnia zapłaty na rzecz B. D. tytułem odszkodowania i oddalił powództwo w

pozostałym zakresie, 15.373,82 zł z ustawowymi odsetkami od 23 lutego 2009 r. do

dnia zapłaty na rzecz W. N. tytułem odszkodowania i oddalił powództwo w

pozostałym zakresie, 33.407,82 zł z ustawowymi odsetkami od 23 lutego 2009 r. do

dnia zapłaty na rzecz J. W. tytułem odszkodowania i oddalił powództwo w

pozostałym zakresie, 28.347,35 zł z ustawowymi odsetkami na rzecz R. K. z

ustawowymi odsetkami od 23 lutego 2009 r. do dnia zapłaty tytułem

odszkodowania i oddalił powództwo w pozostałym zakresie, 31.270,26 zł z

ustawowymi odsetkami na rzecz W. K. od 23 lutego 2009 r. do dnia zapłaty tytułem

odszkodowania i oddalił powództwo w pozostałym zakresie.

W ocenie Sądu Rejonowego pozwana nieprawidłowo określiła charakter

pracy górniczej wykonywanej przez powodów, którzy wykazali, że ponieśli szkodę

w postaci obniżonej wysokości emerytury w związku z wystawieniem przez

pracodawcę niewłaściwego świadectwa pracy. Treść świadectwa pracy określona

została przez art. 97 § 2 k.p. oraz § 1 rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki

Socjalnej w sprawie szczegółowej treści świadectwa pracy oraz sposobu i trybu

jego wydawania i prostowania z dnia 15 maja 1996 roku (Dz.U. Nr 60, poz. 282).

Zgodnie z art. 97 § 2 k.p. w świadectwie pracy należy podać między innymi

informacje dotyczące okresu i rodzaju wykonywanej pracy, zajmowanych

stanowisk,

a

także

inne

informacje

niezbędne

do

ustalenia

uprawnień

pracowniczych i uprawnień z ubezpieczenia społecznego. Zakres informacji, które

zgodnie z § 1 rozporządzenia określone zostały jako niezbędne do ustalenia

uprawnień pracownika ze stosunku pracy i ubezpieczenia społecznego obejmuje

także wiadomości dotyczące okresu wykonywania pracy w szczególnych

warunkach lub w szczególnym charakterze. Dodatkowym potwierdzeniem zakresu

obowiązków pracodawcy, co do wykazania okresów pracy górniczej są przepisy

ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń

Społecznych (tekst jedn. Dz.U. Nr 39, poz. 353 ze zm.). Zgodnie z art. 125a ust. 2

płatnik składek jest zobowiązany do wystawienia dokumentów (zaświadczeń) w

celu udowodnienia okresów pracy w szczególnych warunkach lub w szczególnym

charakterze, okresów pracy górniczej oraz okresów pracy na kolei. Sąd I instancji

stwierdził, że przepisy nie nakładają na organ rentowy obowiązku kontrolowania

zgodności treści świadectwa pracy z danymi zawartymi w dokumentacji

pracodawcy dotyczącymi wykonywania pracy górniczej i nie można go obarczać

odpowiedzialnością (czy choćby współodpowiedzialnością) za błąd pracodawcy

wynikający z trudności interpretacyjnych i stosowania przepisów prawa. W tym

kontekście podkreślono, że powodom nie przysługiwało w pierwszej kolejności

roszczenie odszkodowawcze do organu rentowego, który ustala prawo i wysokość

świadczeń emerytalnych oraz je wypłaca. W konsekwencji pozwany pracodawca,

który nienależycie wykonał obowiązki związane z wydaniem świadectwa pracy,

które nie odzwierciedlało rzeczywistego rodzaju pracy wykonywanej przez

powodów, ponosi odpowiedzialność za szkodę na podstawie art. 471 k.c.

Odpowiedzialność pozwanej według przepisów prawa cywilnego wymaga również

zastosowania przepisów prawa cywilnego do oceny przedawnienia roszczeń

odszkodowawczych, ponieważ w prawie pracy brak w tym zakresie szczególnych

przepisów dotyczących przedawnienia. W konsekwencji zastosowanie mają reguły

ogólne

przedawnienia

roszczenia

odszkodowawczego

i

10-letni

okres

przedawnienia z art. 118 k.c. w związku z art. 120 k.c. Do jego roszczenia nie ma

zastosowania art. 291 § 1 k.p. o trzyletnim przedawnieniu roszczeń ze stosunku

pracy.

Sąd Okręgowy – Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w P. wyrokiem z 23

lutego 2010 r. oddalił apelację pozwanej, podzielając stanowisko Sądu I instancji,

że pozwana ponosi względem powodów odpowiedzialność na podstawie art. 471

k.c. w związku z art. 300 k.p. za szkodę wywołaną wystawieniem wadliwego

świadectwa pracy, ponieważ skutkami błędów popełnionych przez pracodawcę

nienależycie wykonującego swe obowiązki nie można obciążać organu rentowego.

Sąd Okręgowy stwierdził, że skoro pozwana ponosi odpowiedzialność na

podstawie przepisów prawa cywilnego, to do przedawnienia roszczeń powoda mają

zastosowanie przepisy części ogólnej k.c. (art. 117-125 k.c.).

Wyrok pozwana zaskarżyła skargą kasacyjną w całości. Trzeba jednak

przyjąć, że zaskarżenie nie obejmuje B. D., gdyż nie został wymieniony w skardze i

nie złożył odpowiedzi na skargę. W stosunku do niego, nie było dopuszczalne

wniesienie skargi kasacyjnej z uwagi na zbyt niską wartość przedmiotu

zaskarżenia. Zarzucono naruszenia prawa materialnego poprzez: 1) niewłaściwe

zastosowanie art. 6 k.c. w związku z art. 471 k.c. – przez przyjęcie, że wykazano, iż

skarżący nienależycie wykonał swoje zobowiązanie związane z prowadzeniem

dokumentacji pracowniczej, wydając świadectwo pracy nie uwzględniające pracy

górniczej w wymiarze półtorakrotnym, a także poprzez przyjęcie, że wykazano

istnienie

adekwatnego

związku

przyczynowego

między

nieprawidłowym

prowadzeniem dokumentacji pracowniczej i wydaniem takiego świadectwa a

szkodą, 2) niewłaściwe zastosowanie art. 471 k.c. – przez przyjęcie, że skarżący,

wydając świadectwo pracy górniczej z określeniem stanowisk pracy zgodnie z

brzmieniem rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 23 grudnia

1994 r. w sprawie określenia niektórych stanowisk pracy górniczej oraz stanowisk

pracy zaliczanej w wymiarze półtorakrotnym przy ustalaniu prawa do górniczej

emerytury lub renty (Dz.U. z 1995 r. Nr 2, poz. 8), w sposób nienależyty wykonał

swoje zobowiązanie prowadzenia dokumentacji pracowniczej, a także przyjęcie, iż

uczynił to w sposób zawiniony, 3) niewłaściwe zastosowanie art. 471 k.c. w związku

z art. 361 § 1 k.c. – poprzez przyjęcie istnienia adekwatnego związku

przyczynowego między wydaniem przez skarżącego świadectwa pracy górniczej

nie uwzględniającego pracy górniczej w wymiarze półtorakrotnym a poniesioną

przez pracowników szkodą w postaci zaniżenia świadczeń emerytalnych w sytuacji

występowania

innej

okoliczności

pozostającej

w

adekwatnym

związku

przyczynowym ze szkodą, a polegającej na zwłoce powodów w dochodzeniu

emerytury

w

wymiarze

półtorakrotnym

spowodowanej

brakiem

należytej

staranności ze strony powodów, 4) niewłaściwe zastosowanie art. 365 § 1 k.p.c.

przez przyjęcie, że prawomocnymi orzeczeniami sądu wydanymi w innych

postępowaniach, których stroną nie był skarżący, związany jest także sąd II

instancji, 5) niewłaściwe zastosowanie art. 362 k.c. w związku z art. 471 k.c. –

przez nieuwzględnienie przyczynienia się powodów do szkody przez brak należytej

staranności przy składaniu wniosku o emeryturę, zwłokę w złożeniu wniosku o

przeliczenie świadczenia, a także przez brak odwołania się od decyzji organu

rentowego ustalającej wymiar emerytury, 6) niewłaściwe zastosowanie art. 68 ust. 1

pkt 1 lit. b ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń

społecznych oraz art. 133 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o

emeryturach i rentach z FUS – przez przyjęcie, że organ rentowy nie ponosi żadnej

odpowiedzialności za wydanie błędnej decyzji, 7) niewłaściwe zastosowanie art.

291 §1 k.p. w związku z art. 471 k.c. w związku z art. 300 k.p. – przez przyjęcie, że

roszczenie odszkodowawcze z tytułu nienależytego wykonania przez pracodawcę

zobowiązania prowadzenia dokumentacji pracowniczej, pozostające w związku ze

stosunkiem pracy, nie podlega przedawnieniu zgodnie z art. 291 § 1 k.p.,

ewentualnie błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie art. 118 k.c. – przez

przyjęcie, że roszczenia powodów jako pozostające w związku ze świadczeniem

okresowym nie podlega 3-letniemu przedawnieniu, zgodnie z art. 118 k.c., tak jak

świadczenie okresowe.

Jako okoliczności uzasadniające przyjęcie skargi do rozpoznania wskazano

na: 1) jej oczywistą zasadność. Zaskarżony wyrok wydany został w oparciu o

wyrokli i decyzje ZUS z innych postępowań, w których pozwany nie uczestniczył.

Wyroki w tych innych sprawach stanowiły jedyny dowód na realizację przesłanki

warunkującej

odpowiedzialność

skarżącego

tj.

nienależyte

wykonanie

zobowiązania prowadzenia dokumentacji pracowniczej. Pracownicy nie wskazali

żadnych okoliczności faktycznych związanych ze świadczoną u strony skarżącej

pracą, z których wynikałoby, że skarżący w sposób nienależyty wypełnił ciążący na

nim

obowiązek

prawidłowego

określenia

charakteru

pracy

powodów

w

dokumentacji pracowniczej. Powodowie nie zawnioskowali także innych dowodów

na udowodnienie tych okoliczności, uchybiając w ten sposób art. 6 k.c., a sąd

opierając się na wymienionej decyzji wydanej w innej sprawie, niezasadnie przyjął

odpowiedzialność skarżącego na podstawie art. 471 k.c. w związku z art. 300 k.p.;

2) w sprawie występują istotne zagadnienie prawne, które sformułowano w formie

następujących pytań: a) czy możliwe jest przyjęcie odpowiedzialności pracodawcy z

tytułu

zawinionego,

nienależytego

wykonania

zobowiązania

prowadzenia

dokumentacji pracowniczej jedynie w oparciu o decyzję wydaną w innym

postępowaniu, którego pracodawca nie był stroną ani nie też w ogóle nie był

powiadomiony o prowadzeniu takiego postępowania, bez przeprowadzenia w

zakresie nienależytego wykonania zobowiązania przez skarżącego żadnych

samodzielnych ustaleń przez sąd pracy, b) czy możliwe jest przyjęcie istnienia

adekwatnego związku przyczynowego między wydaniem przez skarżącego

świadectwa pracy górniczej nieuwzględniającego pracy górniczej w wymiarze

półtorakrotnym a poniesioną przez pracownika szkodą w postaci zaniżenia

świadczeń emerytalnych w sytuacji występowania innej okoliczności pozostającej w

adekwatnym związku przyczynowym ze szkodą, a polegającej na całkowitym braku

zainteresowania powoda inną kwalifikacją jego pracy, przejawiającą się w

akceptacji wydanego mu świadectwa pracy oraz na ponad 3-letniej zwłoce powoda

w dochodzeniu emerytury w wymiarze półtorakrotnym spowodowanej brakiem

należytej staranności ze strony powoda, c) czy sąd opierając swój wyrok na

orzeczeniu innego sądu wydanego między innymi stronami, czy decyzji organu

rentowego, ma obowiązek uzasadnienia dlaczego wykorzystał taki wyrok lub

decyzję, d) czy okoliczności braku należytej staranności przy składaniu wniosku o

emeryturę, zwłoki w złożeniu przez powodów wniosku o przeliczenie świadczenia, a

także brak odwołania się od decyzji organu rentowego ustalającej wymiar

emerytury wskutek wyroku sądowego winna zostać oceniona z punktu widzenia

przyczynienia się powodów do wyrządzenia szkody, e) jaki zakres z punktu

widzenia

odpowiedzialności

obiektywnej

wadliwości

odpowiedzialności

odszkodowawczej

decyzji

organu

organu

rentowego

w

pracodawcy

rentowego

i

przypadku,

gdy

ma

jaki

koncepcja

jest

zakres

organ

rentowy

samodzielnie ocenia przesłanki nabycia prawa z ubezpieczenia społecznego, f) czy

w razie stosowania w sprawie przepisów prawa cywilnego dotyczących

przedawnienia, do szkody powstającej sukcesywnie w każdym miesiącu wypłaty

niższego świadczenia emerytalnego, zastosowanie ma 3-letni okres przedawnienia

z art. 118 k.c. dla roszczeń o świadczenie okresowe, czy też ogólny 10-letni termin,

3) istnieje potrzeba wykładni przepisu prawnego wywołującego rozbieżności w

orzecznictwie sądów – art. 291 § 1 k.p. w kwestii możliwości jego zastosowania do

roszczeń określanych zbiorczo roszczeniami z zakresu prawa pracy, niebędących

roszczeniami istniejącego stosunku pracy, lecz ściśle związanymi z wcześniej

istniejącym stosunkiem pracy oraz wobec faktu kompleksowości uregulowania

kwestii przedawnienia w k.p.

Wniesiono również o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i

przekazanie sprawy temu sądowi do ponownego rozpoznania o rozstrzygnięcia o

kosztach kasacyjnych, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i

zmianę zaskarżonego wyroku poprzez oddalenie powództwa w całości i zasądzenie

od powoda kosztów procesu.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna okazała się mieć uzasadnione podstawy. Zasadniczo

już

jedynie z tego powodu, że zasadny okazał się zarzut naruszenia art. 291 § 1 k.p.

Dotychczasowe

rozbieżności

i

kontrowersje

zostały

bowiem

ostatecznie

rozstrzygnięte w uchwale siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 19 stycznia

2011 r., I PZP 5/10 (dotychczas niepublikowana). W uchwale tej rozstrzygnięto, że

roszczenia o odszkodowanie z tytułu otrzymywania niższej emerytury wskutek

wydania przez pracodawcę niewłaściwego świadectwa pracy oraz niewydania

zaświadczenia o pracy górniczej przedawnia się na podstawie art. 291 § 1 k.p.

Tymczasem sądy obu instancji przyjęły, że do dochodzonego roszczenia ma

zastosowanie 10 letni okres przedawnienia z art. 118 k.c. Skład orzekający w

niniejszej sprawie podziela rozstrzygnięcie i jego motywy wyżej powołanej uchwały.

Przedawnienie roszczeń za wady wynikające z dokumentacji pracowniczej należą

do materii prawa pracy. Tak więc w stosunku do roszczeń ze stosunku pracy, jak i

roszczeń z nimi związanych wymaga się jednakowego liczenia terminów

przedawnienia. Odpowiedzialność pracodawcy za szkody wyrządzone na skutek

niewydania lub wydania niewłaściwego dokumentu ze stosunku pracy dla celów

ubezpieczeniowych jest sprawą nieuregulowaną w przepisach pracy, co uzasadnia

posiłkowe stosowanie przepisów kodeksu cywilnego. Jednak nie przesądza to o

dopuszczalności stosowania przepisów o terminach przedawnienia roszczeń. Z

zasady odpowiedniego stosowania przepisów kodeksu cywilnego do spraw

nieunormowanych w przepisach prawa pracy wynika, że nie mogą one odbiegać od

3 letniego terminu przedawnienia roszczeń ze stosunku pracy z art. 291 § 1 k.p.

Ponadto należy stwierdzić, że sąd pracy nie był związany ustaleniem

charakteru niewłaściwie udokumentowanej pracy górniczej. Wynika z tego, że Sąd

Okręgowy nie był zwolniony w rozpoznawanej sprawie z obowiązku ustalenia, czy

rzeczywiście wykonywana praca była objęta wyższym przelicznikiem do wyliczenia

emerytury górniczej (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 17 marca 2011 r., I PK

61/10, niepublikowany).

Uzasadnione

także

okazały

się

zarzuty

dotyczące

niewykazania

niewłaściwego wykonania obowiązku przez pracodawcę, a w szczególności stopnia

zawinienia i związku przyczynowego ze szkodą (art. 471 k.c oraz art. 6, art. 361,

art. 362 k.c.). W tym stanie rzeczy konieczne jest ustalenie w powyższym zakresie.

Ponadto należy uwzględnić problem przyczynienia się pracownika do powstania

szkody. Należy przyjąć, że to właśnie pracownik powinien zadbać o wydanie

poprawnego dokumentu. Nie ulega bowiem wątpliwości, że to pracownik jest

najlepiej zorientowany jaką pracę i kiedy świadczył oraz, czy praca ta była

świadczona

w

szczególnych

(górniczych)

warunkach.

Bierne

zachowanie

pracownika powinno być brane pod uwagę przy ocenie stopnia jego przyczynienia

się do powstania lub zwiększenia wyrządzonej przez pracodawcę szkody –

uzyskania zaniżonych świadczeń z ubezpieczenia społecznego.

Nieuzasadniony okazał się natomiast zarzut naruszenia art. 68 ust. 1 pkt 1

lit. b ustawy systemowej (zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 17 marca 2011 r., I

PK 92/10 i cytowane tam orzecznictwo Sądu Najwyższego) .

Tak więc można stwierdzić, że w większości zasadne okazały się zarzuty

naruszenia prawa materialnego i procesowego. Także zagadnienia prawne skargi

kasacyjnej w zakresie zawinienia i stopnia przyczynienia się pracodawcy oraz

pracownika do powstałej szkody mają istotne znaczenia dla ostatecznego

rozstrzygnięcia sprawy. Zgodnie z art. 125 ustawy emerytalnej pracodawcy nie

mają obowiązku wyręczania pracowników w sporządzaniu wniosków emerytalnych,

a jedynie mają obowiązek współdziałania w gromadzeniu dokumentów oraz

udzielania niezbędnych informacji dla uzyskania świadczeń z ubezpieczenia

społecznego. Oznacza to, że zaniechanie terminowego skorygowania wadliwych

dokumentów nie mogą być pomijane przy ocenie podstaw prawnych i rozmiaru

odpowiedzialności za szkodę powstałą na skutek otrzymywania zaniżonych

świadczeń emerytalnych.

Z tych względów, na podstawie art. 39815 k.p.c, orzeczono jak w sentencji

wyroku.