Social contract lump sum damages for job guarantee breach deemed unreasonably high and reduced by analogy to civil law.

Wyrok z dnia 3 grudnia 2010 r.

I PK 126/10

1. Odszkodowanie ryczałtowe należne z mocy umowy społecznej z tytułu

rozwiązania stosunku pracy w okresie gwarancji zatrudnienia może być oceniane jako rażąco wygórowane (analogia do art. 485 w związku z art. 484 § 2 k.c.).

2. Miernikami waloryzacji ryczałtów odszkodowawczych w prawie pracy

mogą być ocena zasadności roszczeń z punktu widzenia przeciętnej stopy życiowej, przypadkowości sytuacji, w której znalazł się pracownik korzystający z

wysokich odszkodowań ryczałtowych, charakteru pracy, stażu zakładowego, a

także stosunku ryczałtu do wysokości szkody (art. 8 k.p.).

Przewodniczący SSN Józef Iwulski, SSN Małgorzata Gersdorf (sprawozdawca), Jolanta Strusińska-Żukowska.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 3 grudnia 2010 r. sprawy

z powództwa Piotra W. przeciwko E.O. SA w G. Oddziałowi w O. o odszkodowanie w

kwocie 800.000 zł, na skutek skargi kasacyjnej powoda od wyroku Sądu Apelacyjnego w Białymstoku z dnia 18 marca 2010 r. [...]

o d d a l i ł skargę kasacyjną i zasądził od powoda na rzecz strony pozwanej

koszty postępowania kasacyjnego w kwocie 2.700 (dwa tysiące siedemset) zł.

Uzasadnienie

Powód Piotr W. domagał się od pozwanego E.O. SA w G. Oddział w O. zapłaty kwoty 800.000 zł tytułem odszkodowania na podstawie art. 16 ust. 1, 4 i 5

Umowy Społecznej [...] z dnia 30 grudnia 2004 r.

Rozpatrujący sprawę w pierwszej instancji Sąd Okręgowy w Olsztynie ustalił

następujący stan faktyczny. Powód był pracownikiem pozwanego od 9 listopada

1992 r., ostatnio na stanowisku kierownika Wydziału Inwestycji i Remontów. W dniu

30 grudnia 2004 r. zawarta została Umowa Społeczna, gwarantująca przez 120 miesięcy ochronę stosunku pracy. W przypadku jej naruszenia pracodawca zobowiązany

był do zapłaty pracownikowi kwoty stanowiącej iloczyn miesięcy kalendarzowych pozostałych do końca okresu obowiązywania umowy oraz miesięcznego wynagrodzenia obliczonego jak ekwiwalent za urlop wypoczynkowy. W dniu 17 maja 2007 r. pozwany rozwiązał z powodem stosunek pracy w trybie art. 52 § 1 k.p. Powód po rozwiązaniu stosunku pracy podjął pracę u innego pracodawcy za wynagrodzeniem

miesięcznym 4.000 zł a obecnie jego zarobki wynoszą 10.000 zł. Postępowanie w

sprawie odwołania od rozwiązania stosunku pracy zakończyło się przyznaniem powodowi odszkodowania w związku z jego wadliwym rozwiązaniem bez wypowiedzenia z winy pracownika.

Wyrokiem z dnia 25 listopada 2009 r. [...] Sąd Okręgowy w Olsztynie zasądził

na rzecz powoda kwotę 175.024 zł, oddalając powództwo w pozostałej części i znosząc wzajemnie między stronami koszty postępowania.

Sąd Okręgowy uznał, że do wysokości zasądzonej kwoty (tj. wynagrodzenia

za 2 lata) żądanie powoda nie pozostawało sprzeczne z zasadami współżycia społecznego. Sąd ten uznał, że zawarcie Umowy Społecznej zawierającej gwarancje

pracownicze, w tym gwarancję zatrudnienia na okres 120 miesięcy, było dopuszczalne. Nie można było oceniać Umowy przez pryzmat art. 58 k.c. Wskazano w uzasadnieniu, że istnieją w prawie pracy regulacje gwarantujące pracownikowi ochronę

płacową za czas dłuższy aniżeli wypowiedzenie (ochrona szczególna). Podobną

instytucję reguluje art. 2418 k.p. statuujący roczną ochronę warunków wynagradzania

pracownika w razie przejścia zakładu pracy na nowego pracodawcę. Roczna

ochrona nie byłaby zatem niczym nadzwyczajnym. Przyznanie odszkodowania za

dwa lata (kwoty dwukrotnie wyższej) realizuje należycie ochronną funkcję prawa

pracy. Sąd uznał, że skoro odszkodowanie z Umowy Społecznej ma rekompensować

utratę miejsca pracy, to w przypadku powoda skutki te nie wystąpiły w istotnym stopniu. Ponadto wskazano, że powód nie miał zamiaru kontynuowania zatrudnienia u

pozwanego, żądał bowiem odszkodowania, a nie przywrócenia do pracy. Uzasadnia

to jeszcze raz ocenę, że wyższe - niż zasądzone - odszkodowanie byłoby sprzeczne

z zasadami współżycia społecznego. Sąd ponadto uznał, że „aprobowanie postawy

pracownika w podmiocie z udziałem Skarbu Państwa w kapitale zakładowym nie byłoby uzasadnione społecznie”.

Wyrok ten został zaskarżony przez stronę powodową. Wyrokiem z dnia 18

marca 2010 r. [...] Sąd Apelacyjny w Białymstoku oddalił apelację.

Sąd Apelacyjny odmówił Umowie Społecznej statusu źródła prawa pracy, wskazując na jej umowny, a nie normatywny charakter. Powołał się przy tym na orzecznictwo Sądu Najwyższego, między innymi na orzeczenie z dnia 21 października 2008

r., III KAS 2/08. Podniósł w szczególności, że w Umowie (art. 51) przewidziano jej

włączenie do układu zbiorowego pracy. Za podstawę zawarcia umowy nie można

było uznać ani art. 261 ust. 3 ustawy o związkach zawodowych, ani art. 9 k.p. Niezależnie od tego podzielił Sąd Apelacyjny ocenę Sądu Okręgowego, że żądanie powoda było sprzeczne z art. 8 k.p. Odszkodowanie, którego powód żądał wykraczało

poza cele gwarancji zatrudnienia, a prowadziłoby do nadmiernego wzbogacenia

pracownika. Taki cel zawarcia Umowy Społecznej określił Sąd korzystając z zeznań

złożonych w postępowaniu przez świadków, uczestniczących w negocjowaniu

Umowy. Ponadto utrata zatrudnienia nie pogorszyła sytuacji powoda, albowiem niezwłocznie uzyskał on nowe zatrudnienie i to na wyższym - niż u pozwanego - stanowisku. Nie poniósł zatem szkody. Podzielając także w pozostałym zakresie ocenę

prawną Sądu Okręgowego uznał Sąd Apelacyjny, że apelacja wymaga oddalenia.

Skargę kasacyjną od tego orzeczenia wywiódł pełnomocnik powoda, zarzucając Sądowi Apelacyjnemu obrazę: 1) art. 8 k.p., przez uznanie, że roszczenie powoda nie zasługuje na uwzględnienie w całości w sytuacji działania pozwanego niezgodnie z zasadami współżycia społecznego (niezgodne z prawem rozwiązanie stosunku pracy z powodem); 2) art. 9 k.p., przez uznanie, że Umowa Społeczna nie ma

normatywnego charakteru; 3) art. 16 tej Umowy w związku z art. 8 k.p., przez przyjęcie, że przyznanie powodowi odszkodowania pozostaje w sprzeczności z zasadami

współżycia społecznego; 4) art. 6 k.c., przez „oparcie kondycji finansowej pozwanego

jedynie w oparciu o wyjaśnienia strony pozwanej”.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna powoda nie znajduje podstaw prawnych i wymaga oddalenia, mimo że częściowo uzasadnienie wyroku Sądu Apelacyjnego w Białymstoku nie

jest trafne. Wadliwe bowiem jest twierdzenie, jakoby Umowa Społeczna [...] z 30

grudnia 2004 r., z której powód wywodzi swe roszczenie, nie miała waloru źródła

prawa (porozumienia zbiorowego). Po latach kontrowersji na temat mocy wiążącej

pakietów socjalnych powszechnie judykatura przyjmuje już dzisiaj pogląd o norma-

tywnym charakterze takich porozumień (por. uchwała Sądu Najwyższego z 23 maja

2006 r., III PZP 2/06 i powołane tam orzeczenia - OSNP 2007 nr 3-4, poz. 38). Teza

ta jest szczególnie trafna w niniejszej sprawie. Umowa Społeczna została bowiem

włączona do układu zbiorowego pracy w 2005 r. Nie ma zatem możliwości dokonania

innej jej kwalifikacji prawnej, niż jako porozumienia normatywnego. Mimo wadliwości

uzasadnienia Sądu Apelacyjnego w tym zakresie, rozstrzygnięcie zamieszczone w

zaskarżonym wyroku jest trafne i zasługuje na akceptację.

Już na wstępie wypada wskazać, że Sąd Najwyższy w składzie rozpatrującym

skargę kasacyjną uznaje, że odszkodowanie za naruszenie gwarancji zatrudnienia

może być pomniejszone tak w sytuacji, gdy uzna się Umowę Społeczną za rodzaj

kontraktu, jak i w sytuacji gdy potraktuje się ją - co jest trafne - jako źródło prawa. W

obu przypadkach ograniczenie odszkodowania może wynikać z naruszenia społeczno-gospodarczego przeznaczenia prawa, z tym że w przypadku oceny, iż mamy do

czynienia z normą prawną, można przyjmować, że sama norma jest sprzeczna z art.

2 i 22 Konstytucji RP lub że powód dochodząc na podstawie tej normy świadczenia

nadużywa prawa. W rozpatrywanej sprawie przyjęto ostatnie z przedstawionych rozwiązań i do takiej interpretacji, tj. do art. 8 k.p., odnosi się skarga kasacyjna i dalsze

rozważania Sądu Najwyższego.

Zagadnienie prawne jakie wystąpiło w sprawie zamyka się zatem w konieczności udzielenia odpowiedzi na pytanie, czy odszkodowanie za naruszenie gwarancji

zatrudnienia, do którego prawo wynika z Umowy Społecznej, traktowanej jako normatywne porozumienie (art. 9 k.p.) może podlegać miarkowaniu na podstawie art. 8

k.p. Skarżący kwestionuje taką możliwość, szczególnie w sytuacji gdy rozwiązanie z

nim przez pracodawcę stosunku pracy w trybie natychmiastowym z winy pracownika

było uznane za wadliwe. Uważa takie działanie pracodawcy za niezgodne z zasadami współżycia społecznego. Powołuje się zatem na formułowaną przez judykaturę

i część doktryny tzw. zasadę czystych rąk, w myśl której na nadużycie prawa nie

może powoływać się podmiot, który sam zachowuje się w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego. W literaturze podnosi się jednak, że nie ma tu żadnego automatyzmu i trzeba raczej uznać, że badając zgodność zachowania uprawnionego z normami etycznymi trzeba brać także pod uwagę postawę drugiej strony (por.

P. Machnikowski ([w:] Kodeks cywilny. Komentarz, pod red. E. Gniewka, Warszawa

2011, s. 20). Odnosząc się do poglądu prezentowanego przez powoda trzeba oce-

nić, że zawiera on w sobie błąd przesunięcia kategorialnego. Wadliwe rozwiązanie

stosunku pracy jest działaniem niezgodnym z prawem, a nie nadużyciem prawa,

które dotyczy działań formalnie zgodnych z treścią prawa podmiotowego. Nie można

przeto twierdzić, że wadliwe rozwiązanie stosunku pracy uniemożliwia pracodawcy

remonstrowanie wysokości odszkodowania wynikającego z gwarancji zatrudnienia.

Pracodawca w sporze nie zmierza bowiem do ograniczenia ustawowego odszkodowania za wadliwe rozwiązanie stosunku pracy, lecz dąży do ograniczenia należnego

z porozumienia zbiorowego odszkodowania za naruszenie gwarancji zatrudnienia, w

sytuacji gdy pracownik nie domaga się restytucji stosunku pracy.

Ad casum Sądy meriti uznały, że zasądzenie na rzecz powoda odszkodowania za dwa lata pracy realizuje należycie ochronę, jaka wynika z gwarancji zatrudnienia. Gwarancja ta ma rekompensować utratę zatrudnienia, co w przypadku powoda

nie występuje. Powód aktualnie pracuje i otrzymuje relatywnie wysokie wynagrodzenie. Zasądzenie na jego rzecz kwoty odszkodowania równego 24-miesięcznym zarobkom u pozwanego stanowi w porównaniu do najwyższych standardów ochronnych prawa pracy ich podwojenie (por. np. art. 2418 § 3 k.p.).

Stanowisko sądów orzekających w sprawie należy w tym zakresie zaaprobować. Podobny punkt widzenia, co do możliwości ograniczania odszkodowań z pakietu socjalnego, został przyjęty przez Sąd Najwyższy w wyrokach z 14 września

2010 r., II PK 67/10; z 24 listopada 2010 r., I PK 78/10; z 14 września 2010 r., II PK

67/10; z 3 listopada 2010 r., II PK 93/10. Gwarancja z Umowy zamykająca się w

roszczeniu odszkodowawczym w kwocie 800.000 zł okazała się nadmierna. Już na

pierwszy rzut oka brakuje proporcji między żądaniem zawartym w pozwie a doznaną

szkodą. Powód nie żądał przywrócenia do pracy, mimo że takie roszczenie było

preferowane przez Umowę Społeczną. Satysfakcjonowało go odszkodowanie. Powód w trakcie pracy u pozwanego szkolił się. Spór toczy się w sytuacji gospodarczej,

w której średnie wynagrodzenie wynosi miesięcznie ok. 3.400 zł, a minimalna pensja

w 2010 r. - 1.317 zł, co powoduje, że roszczenie powoda wynosiło równowartość 235

średnich pensji, co z kolei stanowiło równowartość średniego wynagrodzenia za prawie 20 lat pracy, czyli całe życie zawodowe niejednego pracownika. Na rzecz powoda zasądzono około 65 średnich pensji krajowych. Stopa bezrobocia w Polsce wynosi 11%. Ponadto, rozważając roszczenie powoda nie można zapominać o tym, że de

lege lata każda umowa o pracę może być wypowiedziana, a maksymalna ochrona

przed zwolnieniem z pracy wynosi 4 lata przed nabyciem wieku emerytalnego i

uprawnień emerytalnych z FUS. W prawie pracy odszkodowanie za wadliwe rozwiązanie stosunku pracy jest co do zasady limitowane do wysokości 3-miesięcznego

wynagrodzenia. I wreszcie nie można pomijać faktu, że koszt odszkodowania poniesie w dalszej perspektywie konsument pozwanego. W efekcie końcowym to konsument i jego organizacje mają prawo oczekiwać, że nieuzasadnione koszty w razie

sporu będą weryfikowane przez sąd. Zasada społecznej odpowiedzialności przedsiębiorstwa wymaga też, by przeciwstawiało się ono nieuzasadnionym wypłatom na

rzecz pracowników w sposób prawnie dozwolony. Tak też się stało w niniejszej

sprawie i takiemu działaniu pracodawcy nie można czynić zarzutu, szczególnie

opartego na nadużyciu prawa pracodawcy do kwestionowania wysokości odszkodowania.

Na marginesie należy też wskazać, że nawet kwoty zadośćuczynienia zasądzane na rzecz poszkodowanych wypadkami przy pracy (art. 445 § 1 k.c.) nie pozostają w tak dużym rozmiarze jak kwota dochodzona pozwem. Uznaje się bowiem, że

rekompensata ta ma być ustalona na poziomie umożliwiającym zabezpieczenie warunków bytowych w okresie od utraty pracy do jej uzyskania (por. na ten temat wyrok

Sądu Najwyższego z 14 września 2010 r., II PK 67/10). Prawo wymaga jednak odpowiedzi na pytanie, czy konstrukcja prawna świadczenia nazwanego w Umowie Społecznej odszkodowaniem dopuszcza w ogóle miarkowanie jego wysokości. Odpowiadając na to pytanie trzeba przypomnieć, że znaczenie terminu „odszkodowanie”

wyznaczają normy prawa cywilnego, uznające że jest to świadczenie, które rekompensuje szkodę. Istnienie zatem szkody stanowi główną przesłankę odpowiedzialności odszkodowawczej. Od zbadania, czy powstała szkoda, trzeba rozpoczynać interpretację przypadku zmierzającą do oceny, kto i czy w ogóle ponosi odpowiedzialność

za niewykonanie zobowiązania. Brak szkody oznacza brak odpowiedzialności.

Mniejsza szkoda prowadzi do miarkowania odszkodowania. Sądy rozstrzygające

sprawę potwierdziły swym rozstrzygnięciem ryczałtowy charakter odszkodowania z

Umowy Społecznej i dlatego, nie badając szkody, oceniły, iż żądanie całego świadczenia przez powoda stanowi nadużycie prawa. Ryczałt zawsze jednak stawia pod

znakiem zapytania możliwość jego pomniejszenia. Już w tym miejscu trzeba jednak

stwierdzić, że nie może być tak, by brakowało jakiegokolwiek mechanizmu oceny i

ustalenia wartości świadczenia obligacyjnego. Ważne jest tylko to, na jakiej podsta-

wie owo ustalenie może być prowadzone. Przyjęta w zaskarżonym wyroku koncepcja

co do charakteru odszkodowań jest spotykana i w orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego (sprawa SK 18/05) oraz w literaturze przedmiotu (np. Ł.Pisarczyk: Odszkodowanie z tytułu wadliwego wypowiedzenia lub rozwiązania umowy o pracę

przez pracodawcę, PiZS 2002 nr 8, s. 18-19). Do przyjęcia jest zatem teza, że odszkodowania w prawie pracy z uwagi na swą ryczałtowość stanowią odszkodowania

sui generis, w których ważne są funkcje socjalna i represyjna. Funkcje te nie oznaczają jednak, że owo ryczałtowe odszkodowanie nie może być nigdy miarkowane z

różnych przyczyn, z uwagi na swe rażące wygórowanie. Można tu zastosować analogię do norm Kodeksu cywilnego odnośnie do kar umownych i ich miarkowania

(analogia do art. 485 k.c. w związku z art. 484 § 2 k.c.). Miernikami waloryzacji ryczałtów odszkodowawczych w prawie pracy muszą być: ocena zasadności żądanych

kwot z punktu widzenia gospodarczego, przeciętnej stopy życiowej, przypadkowość

sytuacji, w której znalazł się pracownik korzystający z wysokich odszkodowań ryczałtowych, charakter pracy, staż zakładowy i wreszcie stosunek ryczałtu do wysokości realnej szkody. A zatem także przy odszkodowaniu ryczałtowym należnym z

mocy Umowy Społecznej z tytułu rozwiązania stosunku pracy w okresie gwarancji

zatrudnienia wysokość dochodzonego świadczenia można oceniać przez pryzmat

jego rażącego wygórowania. Tezę tę można wywieść z motywów Sądu Apelacyjnego

w Białymstoku i teza ta dała sądom meriti prawną podstawę spojrzenia na wartość

przedmiotu sporu w niniejszej sprawie z różnych punktów widzenia, w tym także

przez pryzmat społeczno-gospodarczego przeznaczenia gwarancji zatrudnienia (art.8

k.c.). Spojrzenie to i ta ocena doprowadziła słusznie Sąd Apelacyjny w Białymstoku

do tezy, że cel gwarancji zatrudnienia z Umowy Społecznej zamykał się dla powoda

w odszkodowaniu równym wynagrodzeniu za dwa lata pracy.

Innymi słowy, w pozostałym zakresie, z uwagi na: 1) rezygnację przez powoda

z roszczenia o przywrócenie do pracy; 2) fakt uzyskania w trakcie pracy u pozwanego wysokich kwalifikacji menedżerskich; 3) duże bezrobocie w kraju; 4) konieczność

przerzucenia kosztów odszkodowania na konsumentów (tj. innych pracowników) powództwo wymaga oddalenia jako rażąco wygórowane, z punktu widzenia społecznogospodarczego przeznaczenia prawa do gwarancji zatrudnienia ponad kwotę równą

dwuletniemu wynagrodzeniu.

Z tych względów orzeczono jak w sentencji. O kosztach orzeczono na zasadzie art. 98 k.p.c.