Supreme Court voids sham volunteer contracts where paid work hides an actual employment relationship.

Wyrok z dnia 2 grudnia 2009 r.

I PK 123/09

1. Bezwzględnie nieważna jest zawarta dla pozoru umowa o wykonywanie pracy w ramach wolontariatu, jeśli zamiarem zatrudnionego nie jest rzeczywiste świadczenie nieodpłatnych usług na rzecz organizacji pożytku publicznego (art. 83 § 1 zdanie pierwsze k.c.). Ukryta pod nią umowa przewidująca odpłatność za wykonywaną pracę w formie „zapomogi” i zakładająca wykonywanie pracy w warunkach podporządkowania pracowniczego jest umową o pracę

(art. 22 § 11 k.p.).

2. Umowa wolontariatu nie może zawierać postanowienia o upoważnieniu osoby trzeciej do wykonywania pracy w miejsce wolontariusza.

3. Związek zawodowy - co do zasady - może, także w zakresie prowadzonej przez siebie działalności gospodarczej, korzystać z wolontariuszy, w tym

wolontariuszy będących jego członkami.

Przewodniczący SSN Małgorzata Gersdorf (sprawozdawca), Sędziowie SN:

Romualda Spyt, Herbert Szurgacz.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 2 grudnia 2009 r. sprawy

z powództwa Nadinspektora Pracy Okręgowego Inspektoratu Pracy w K. - Jerzego

K. i Nadinspektora Pracy Okręgowego Inspektoratu Pracy w K. - Stanisława S. działających na rzecz Bożeny S., oraz z powództwa Bożeny S. przeciwko Ogólnokrajowemu Związkowi Zawodowemu Miast i Wsi „R." w R. o ustalenie istnienia stosunku

pracy, na skutek skargi kasacyjnej strony pozwanej od wyroku Sądu OkręgowegoSądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Gliwicach Ośrodka - Zamiejscowego w

Rybniku z dnia 9 kwietnia 2009 r. [...]

o d d a l i ł skargę kasacyjną.

Uzasadnienie

Nadinspektor Pracy Okręgowego Inspektoratu Pracy w K. wniósł pozew przeciwko Ogólnokrajowemu Związkowi Zawodowemu Miast i Wsi „R.” w R. o ustalenie,

że łączący Związek z Bożeną S. od dnia 1 stycznia 2008 r. stosunek prawny stanowił

stosunek pracy w rozumieniu art. 22 § 1 k.p.

Rozpatrujący sprawę Sąd Rejonowy w Rybniku ustalił następujący stan

faktyczny. Pozwany Związek niezależnie od wpisu do rejestru stowarzyszeń, innych

organizacji społecznych i zawodowych, fundacji oraz publicznych zakładów opieki

zdrowotnej wpisany jest także do rejestru przedsiębiorców i prowadzi działalność

gospodarczą w szerokim zakresie. Członkiem Związku może być każdy kto pracuje

lub pracował na terytorium RP. W dniu 21 grudnia 2007 r. pozwany Związek zawarł z

P. Koncernem Węglowym umowę na warunkach zlecenia o świadczenie kompleksowych usług pralniczych. Powódka została zatrudniona w punkcie wydawania odzieży

po praniu - począwszy od dnia 31 grudnia 2007 r. - na podstawie umowy o pracę

woluntarystyczną. Umowa przewidywała, że praca będzie bezpłatna. Umowa określała, że powódka będzie pracowała po 8 lub 9 godzin dziennie przez 5 dni w tygodniu od 545 do 1345 lub 1445. Powódka do dnia 31 grudnia 2007 r. pracowała na tym

samym stanowisku na podstawie umowy zawartej z firmą P. z B., która wykonywała

identyczne usługi w zakresie prania odzieży. Powódka jest członkiem pozwanego

Związku. Za namową prezesa Związku od dnia 7 stycznia 2008 r. zarejestrowała się

jako osoba bezrobotna w Powiatowym Urzędzie Pracy i otrzymywała w związku z

tym zasiłek dla bezrobotnych. Powódka otrzymywała od Związku „zapomogi” comiesięczne w kwocie 700 zł. Wnioski o zapomogę powódka wypisywała na druczkach in

blanco, prezes nie pozwalał wpisywać konkretnej kwoty. Prezes obiecywał powódce

zawarcie umowy o pracę, ale w rezultacie do tego nie doszło. W dniu 28 lipca 2008 r.

po przyjściu do pracy powódka dowiedziała się, że na jej miejsce zatrudniona została

inna osoba. Powódka próbowała kontaktować się z prezesem a w dniu 11 sierpnia

2008 r. wystosowała pismo, w którym stwierdziła, że jest gotowa do pracy. Powódka

oraz inne osoby miały obowiązek osobistego wykonywania pracy, zastępstwa mogły

być dokonywane jedynie za zgodą prezesa.

W tym stanie rzeczy Sąd Rejonowy wyrokiem z dnia 10 października 2008 r.

[...] uwzględnił powództwo w całości. W ocenie Sądu Rejonowego pozwany Związek

nie mógł korzystać z pracy wolontariuszy. Zgodnie z art. 42 ust. 1 ustawy z dnia 24

kwietnia 2003 r. o organizacjach pożytku publicznego i wolontariacie (dalej jako

u.p.p.w.) wolontariusze mogą wykonywać pracę odpowiadającą świadczeniu pracy

między innymi na rzecz organizacji pozarządowych, w szczególności w zakresie

działalności pożytku publicznego (pomijając inne podmioty oczywiście nie występujące w sprawie). Sąd Rejonowy przyjął, że w świetle wyłączenia z art. 3 ust. 2 w

związku z art. 3 ust. 4 ustawy związki zawodowe zostały wykluczone z grona organizacji pozarządowych. Przyjmując takie stanowisko Sąd pierwszej instancji uznał, że

stosunek zatrudnienia powódki nie mógł być stosunkiem wolontariatu. Sąd dostrzegł

w zatrudnieniu powódki wszystkie cechy stosunku pracy, takie jak osobisty charakter

pracy, stałe miejsce i czas jej wykonywania, podległość poleceniom prezesa jako

przełożonego, obowiązki typu pracowniczego w ramach zorganizowanego zespołu

łącznie z regularną odpłatnością (ukrytą pod formą zapomogi).

Apelację od tego wyroku wywiódł pełnomocnik pozwanego zarzucając naruszenie art. 3 ust. 2 w związku z art. 42 ust. 1 u.p.p.w., przez przyjęcie, że pozwany

nie znajduje się w kręgu podmiotów, którym ustawa przyznaje możliwość korzystania

ze świadczenia wolontariusza, a także art. 22 k.p. przez ustalenie, że zatrudnienie

powódki miało charakter zatrudnienia pracowniczego.

Rozpoznający sprawę w drugiej instancji Sąd Okręgowy w Gliwicach wyrokiem z dnia 9 kwietnia 2009 r. [...] oddalił apelację. Sąd Okręgowy podzielił ustalenia

faktyczne Sądu pierwszej instancji i dokonaną ocenę prawną. Zgodził się, że pozwany Związek nie stanowi organizacji pozarządowej, uprawnionej do korzystania z

pracy wolontariuszy. Podzielił także ocenę, że stosunek zatrudnienia powódki miał

wszystkie cechy stosunku pracy, wobec czego apelacja zasługiwała na oddalenie.

Podkreślił, że wolontariat ma charakter szczególnie dobrowolny i trudno w tym kontekście zgodzić się, że powódka zrezygnowała z wykonywania takiej samej pracy na

podstawie stosunku pracy dla zatrudnienie nieodpłatnego dla bliżej nieskonkretyzowanej idei.

Skargę kasacyjną od tego wyroku wywiódł pełnomocnik Związku, zarzucając analogicznie jak w apelacji - naruszenie art. 3 ust. 2 i 4 w związku z art. 42 ust. 1

u.p.p.w. oraz art. 22 k.p. Przede wszystkim skarżący wywodzi w skardze, iż związek

zawodowy posiada status korzystającego z pracy wolontariuszy w rozumieniu art. 42

ust. 1 pkt 1 u.p.p.w. Związek zawodowy jest bowiem organizacją pozarządową i zatrudniał wolontariuszy w ramach prowadzonej działalności statutowej, która nie jest

nastawiona na zysk lecz dochody z niej są przeznaczane na cele statutowe. Związki

zawodowe zostały jedynie wyłączone z zakresu działania działu II u.p.p.w. lecz nie

całej ustawy. Podlegają zatem - zdaniem skarżącego - w pełni działowi III u.p.p.w, tj.

przepisom dotyczącym wolontariatu. Zdaniem skarżącego korzystać z pracy wolontariuszy mogą także podmioty nieposiadające statusu organizacji pożytku publicznego.

Przepisy o wolontariacie mają bowiem szerszy zakres oddziaływania aniżeli przepisy

całej u. p.p.w. Zdaniem skarżącego okoliczność posiadania przez związek zawodowy

statusu korzystającego w rozumieniu u.p.p.w. formułuje expressis verbis art. 24 ust.4

w związku z ust. 1 pkt 3 ustawy z dnia 20 kwietnia 2004 r. o promocji zatrudnienia i

instytucjach rynku pracy (Dz.U. Nr 99, poz.1001 ze zm.).

Skarżący dowodzi też, że Sąd drugiej instancji orzekający w sprawie dopuścił

się naruszenia art. 22 k.p., uznając że stosunek prawny łączący powódkę z pozwanym nosił znamiona stosunku pracy. Przede wszystkim powódka nie była podporządkowaną prezesowi Związku. Mogła posługiwać się „zastępcą” w wykonywaniu

pracy, co wprost wynikało z umowy o pracę w charakterze wolontariusza.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zaskarżony wyrok odpowiada prawu, albowiem Sądy powszechne właściwie

zastosowały art. 22 k.p., na co nie wpłynęła przyjęta przez te Sądy wadliwa wykładnia i zastosowanie norm ustawy o organizacjach pożytku publicznego i wolontariacie.

W sprawie zarysowały się dwa zasadnicze zagadnienia: po pierwsze, problem o charakterze podstawowym i generalnym - czy związek zawodowy może korzystać z

pracy wolontariuszy; po drugie, zagadnienie rozstrzygające dla spornego przypadku,

tj. zagadnienie charakteru pracy wykonywanej przez powódkę na rzecz związku zawodowego.

Rozstrzygnięcie pierwszej kwestii wymaga wstępnie odpowiedzi na pytanie,

czy członek korporacji (tu: związku zawodowego) może być jednocześnie jej

wolontariuszem. W literaturze przedmiotu wyrażono pogląd, że wolontariuszami nie

są członkowie stowarzyszeń, którzy nieodpłatnie wykonują pracę na ich rzecz (M.

Mrozowska: Wolontariat - prawa i obowiązki, Prawo pracy 2006 nr 7-8, s. 33). Stanowisko to nie jest jednak poparte szerszym uzasadnieniem merytorycznym i nie jest

jedyne. Niektórzy autorzy dopuszczają jednoczesne członkostwo w stowarzyszeniu i

umowę o wolontariat (A. Musiała, Prawne aspekty wolontariatu, Warszawa 2003, s.

63). Ponadto, a może przede wszystkim, stowarzyszenia i związki zawodowe to korporacje mające inne cele i realizujące inne założenia. W stowarzyszeniu jego członkowie działają na rzecz stowarzyszenia realizując w ten sposób jego cele (praca na

rzecz biednych, chorych, dzieci etc). W związku zawodowym wystarczy sama przynależność do organizacji. Związek zawodowy nie wymaga pracy na rzecz tej korporacji, wymaga jedynie członkostwa i uiszczania składek. Celem związku jest bowiem

zasadniczo ochrona jego członków, co nie wymaga pracy na rzecz osób postronnych. Stąd zdaniem Sądu Najwyższego rozstrzygającego niniejszy spór pogląd o

niemożności zatrudnienia członków związku jako wolontariuszy nie znajduje żadnego

uzasadnienia. Wypada przyjąć, że członek związku zawodowego może zostać wolontariuszem swego związku.

Kolejny problem, jaki powstaje przy rozstrzyganiu skargi kasacyjnej, to zagadnienie możliwości pracy wolontariuszy w zakresie działalności gospodarczej prowadzonej przez związek zawodowy. Zgodnie z art. 42 ust.1 pkt 1 u.p.p.w. wolontariusze

mogą wykonywać pracę - między innymi - na rzecz organizacji pozarządowych w

zakresie ich działalności statutowej, w szczególności w zakresie działalności pożytku

publicznego. Za organizacje pozarządowe ustawa uznaje niebędące jednostkami

sektora finansów publicznych, w rozumieniu przepisów o finansach publicznych, i

niedziałające w celu osiągnięcia zysku, osoby prawne lub jednostki nieposiadające

osobowości prawnej utworzone na podstawie przepisów ustaw, w tym fundacje i stowarzyszenia. Z tym, że między innymi związki zawodowe nie mogą być uznane za

prowadzące działalność pożytku publicznego (art. 3 ust. 4 u.p.p.w.). Nie wyłącza ich

to jednak z możliwości korzystania z wolontariatu, o ile tylko można przypisać im

walor organizacji pozarządowej, która zatrudnia wolontariuszy w zakresie działalności statutowej. Przepis art. 42 ust. 1 stanowi bowiem o pracy na rzecz działalności

statutowej organizacji. Chodzi przy tym o każdą działalność prowadzoną zgodnie ze

statutem, w tym działalność uboczną.

W art. 1 ust. 2 pkt 2 ustawy z dnia 20 sierpnia 1997 r. o Krajowym Rejestrze

Sądowym (jednolity tekst: Dz.U. z 2007 r. Nr 168, poz. 1186 ze zm.) ustawodawca

wprowadził w ramach Krajowego Rejestru Sądowego rejestr stowarzyszeń, innych

organizacji społecznych i zawodowych, fundacji i publicznych zakładów opieki zdrowotnej. Do tego rejestru są wpisywane podmioty wymienione w załączniku nr 3 do

rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 21 grudnia 2000 r. w sprawie szczegółowego sposobu prowadzenia rejestrów wchodzących w skład Krajowego Rejestru

Sądowego oraz szczegółowej treści wpisów w tych rejestrach (Dz.U. Nr 117, poz.

1237 ze zm.). Zostały tam wymienione kategorie podmiotów wpisywanych do rejestru

stowarzyszeń, innych organizacji społecznych i zawodowych, fundacji i publicznych

zakładów opieki zdrowotnej.

Podmioty te, o ile nie należą do sektora finansów publicznych, należy uznać

za organizacje pozarządowe. Wśród tych podmiotów wypada wymienić obok związków zawodowych (art. 15 ustawy z dnia 23 maja 1991 r. o związkach zawodowych,

jednolity tekst: Dz.U. z 2001 r. Nr 79, poz. 854 ze zm.), związki pracodawców (art. 1

ustawy z dnia 23 maja 1991 r. o organizacjach pracodawców, Dz.U. Nr 55, poz. 235

ze zm.), stowarzyszenia (ustawa z dnia 7 kwietnia 1989 r. - Prawo o stowarzyszeniach, jednolity tekst: Dz.U. z 2001 r. Nr 79, poz. 855 ze zm.) - obejmujące także ich

jednostki terenowe posiadające osobowość prawną - jak również i fundacje. Fakt

wpisania do rejestru przedsiębiorców wyżej wymienionych podmiotów, ujawnianych

co do zasady w rejestrze stowarzyszeń, innych organizacji społecznych i zawodowych, fundacji oraz publicznych zakładów opieki zdrowotnej prowadzonym w ramach

Krajowego Rejestru Sądowego, w związku z podjęciem przez te podmioty działalności gospodarczej, nie oznacza utraty przez te podmioty statusu organizacji pozarządowych. Wynika to z charakteru wpisu dokonanego w rejestrze przedsiębiorców.

Jakkolwiek wpis takiego podmiotu do rejestru przedsiębiorców ukonstytuowuje ten

podmiot jako przedsiębiorcę, to jednak status takiego przedsiębiorcy jest nieco inny

niż status przedsiębiorców w rozumieniu art. 4 ustawy z dnia 2 lipca 2004 r. o swobodzie działalności gospodarczej. Nadal pozostaje on podmiotem działającym według zasady „działalność nie dla zysku" (not for profit), czyli prowadzącym działalność

gospodarczą ze specyficznie określonym sposobem pożytkowania dochodów, bez

podziału zysku, ale z przeznaczeniem na realizację niezarobkowych celów statutowych (A. Kidyba: Prawo handlowe, Warszawa 2000, s. 81). Osiąganie przez organizację pożytku publicznego jej głównego celu może być wspomagane przez prowadzenie działalności gospodarczej. Nie można jednak uznać, że udział wolontariusza

ogranicza się wyłącznie do zasadniczego (społecznego) wątku działalności organizacji i musi polegać na osobistej pracy z tym związanej (np. prowadzenie zajęć dla

organizacji zajmującej się edukacją). Umiejętności wolontariusza mogą być także

wykorzystane w formie wytwarzania przez niego dóbr lub usług lub ich zbywaniu,

dzięki czemu organizacja uzyska środki finansowe na realizację głównych zadań.

Reasumując dotychczasowe wywody trzeba uznać - wbrew stanowisku Sądów orzekających w sprawie - że związek zawodowy co do zasady może korzystać z

wolontariatu swych członków, także w zakresie prowadzonej przez siebie działalno-

ści gospodarczej. Stanowisko to wymaga jednak istotnej weryfikacji w świetle okoliczności faktycznych konkretnego przypadku, może się bowiem zdarzyć, że dochodzi do nadużycia w korzystaniu z pracy wolontariusza.

W tym kontekście dla rozstrzygnięcia spornego przypadku kluczowe okazuje

się ustalenie, czy praca wykonywana przez powódkę miała cechy pracy wykonywanej w ramach wolontariatu, czy może charakteryzowała się w znacznej mierze takimi

właściwościami, które można przypisać stosunkowi pracy. Jeśli bowiem uznamy, że

umowa o wolontariat kryła w rzeczywistości pracę właściwą stosunkowi pracy, to taka

umowa będzie nieważna, bez względu na to czy wolontariat może być prowadzony

przez związki zawodowe, czy też nie. Dla rozstrzygnięcia spornego przypadku zasadnicze jest zatem ustalenie, czy umowa o wolontariat była skuteczna.

Ustalony stan faktyczny sprawy, którego skarga kasacyjna nie kwestionuje, w

szczególności fakt, że przeważające w stosunku zatrudnienia powódki były cechy

związane z pracą wykonywana w ramach stosunku pracy oraz fakt wynagradzania

powódki w formie zapomogi świadczą o tym, że praca powódki miała w przeważającej mierze cechy stosunku pracy, a tylko dla pozoru stosunek prawny zatrudnienia

powódki nazwano wolontariatem. Pozostaje to o tyle niedorzeczne, iż wcześniej te

same czynności powódka wykonywała jako pracownik. W literaturze wskazywano

irracjonalność stosowania wolontariatu jako podstawy zatrudnienia w sytuacji, w której zatrudniony nie pozostaje zatrudniony w innym podmiocie i nie ma w związku z

tym środków do godnego życia (A. Kijowski: Konstytucyjnoprawne aspekty dopuszczalności pracy nieodpłatnej w: Konstytucyjne problemy prawa pracy i zabezpieczenia społecznego, pod red. H. Szurgacza, Wrocław 2005, s. 93). Powszechnie przyjmuje się, że zamiana podstawy zatrudnienia z pracowniczego na pozapracowniczy

bez zmiany rodzaju pracy, jej natężenia oraz charakteru nie jest w świetle prawa

pracy i jego norm ochronnych właściwa. Zwykle stanowi o pozorności zatrudnienia

pozapracowniczego (art. 83 k.c.) albo o obejściu prawa (art. 58 k.c.). Każda ze

wskazanych subsumcji prowadzi do nieważności czynności prawnej.

Sytuacja, z którą mamy do czynienia w stanie faktycznym sprawy, zdaniem

Sądu Najwyższego, ma wszelkie cechy pozorności względnej, opisanej normami art.

22 § 11 k.p. oraz art. 83 § 1 k.c. w związku z art. 300 k.p. Przepis art. 22 § 1 1 k.p.

stanowi, że zatrudnienie na warunkach wynikających z art. 22 § 1 k.p. (praca podporządkowana i odpłatna, w miejscu i czasie wyznaczonym przez pracodawcę) jest zatrudnieniem na podstawie stosunku pracy. Z kolei art. 83 § 1 k.c. reguluje instytucję

pozorności w zdaniu pierwszym stanowiąc, że nieważne jest oświadczenie woli złożone drugiej stronie za jej zgodą dla pozoru, natomiast (jak wynika ze zdania drugiego tego przepisu) jeśli oświadczenie takie zostaje złożone dla ukrycia innej czynności prawnej, jego skuteczność ocenia się wedle właściwości tej czynności. Innymi

słowy, z pozornością w wariancie tzw. względnym (opisana w art. 83 § 1 zdanie

pierwsze k.c.) mamy do czynienia, gdy dla pozoru zostaje złożone jedno - ujawnione

- oświadczenie woli, natomiast dokonuje się jednocześnie innej czynności prawnej,

fakt ten pozostaje jednak ukryty przed osobami trzecimi. Skutki prawne - zgodnie z

zamiarem stron - ma wywołać czynność ukryta, natomiast strony nie chcą, by takie

skutki wywołała czynność ujawniona.

Zdaniem Sądu Najwyższego oświadczenie woli pracodawcy o zatrudnieniu

powódki w charakterze wolontariusza zostało złożone dla pozoru, bez woli wywołania

skutków prawnych typowych dla takiej umowy. Doszło jednocześnie do ukrycia

umowy o pracę pod umową o wolontariat, o czym wyraźnie świadczy fakt, że powódka wynagradzana była za wykonywaną pracę, tyle że użyte zostało mylące

osoby trzecie pojęcie „zapomogi”. Takiej oceny nie zmienia fakt, że w umowie o wolontariat zawarto klauzulę o możliwości świadczenia pracy przez osobę trzecią. Klauzula taka, jeśliby nawet uznać, że mamy do czynienia ad casum z wolontariatem,

byłaby sprzeczna z istotą stosunku prawnego wolontariatu ( art. 353 1 k.c.) i przez to

nieważna. Innymi słowy, umowa wolontariatu nie może zawierać postanowienia, o

upoważnieniu osoby trzeciej do wykonywania pracy w miejsce wolontariusza, gdyż

jest to sprzeczne z jej ratio.

Najważniejsze jest dla sprawy jednak to, że praca była wynagradzana przez

co nie mogła stanowić zatrudnienia wolontariusza. Novum występującym przy rozpatrywaniu niniejszej sprawy okazuje się nie tyle uznanie, że dochodzi do pozorności,

ile wzajemnego układu umów ujawnionej i ukrytej. Bogata judykatura Sądu Najwyższego dotycząca pozorności (zarówno względnej jak i bezwzględnej) dostarcza przykładów pozornych umów zlecenia czy umów o dzieło (np. wyrok z dnia 15 października 1999 r., I PKN 307/99, OSNAPiUS 2001 nr 7, poz. 214), a nawet zawierania dla

pozoru umowy o pracę nakładczą (wyrok z dnia 9 stycznia 2008 r., III UK 74/07). Nie

analizowano jednak możliwości zawarcia dla pozoru umowy o wolontariat, ukrywającej umowę o pracę, co wszakże nie jest wykluczone. W literaturze przyjmuje się, że

w zakresie nieuregulowanym w ustawie stosuje się do zatrudnienia wolontariusza

regulacje Kodeksu cywilnego (J. Blicharz, A. Huchla: Ustawa o działalności pożytku

publicznego i o wolontariacie. Komentarz, Warszawa 2008, komentarz do art. 44).

Bezwzględnie nieważna jest zatem - zdaniem Sądu Najwyższego orzekającego w

niniejszej sprawie - zawarta dla pozoru umowa o wykonywanie pracy w ramach wolontariatu, jeśli zamiarem zatrudnionego nie jest rzeczywiste świadczenie nieodpłatnych usług na rzecz organizacji pożytku publicznego (art. 83 § 1 zdanie 1 k.c.).

Ukryta pod nią umowa przewidująca odpłatność za wykonywaną pracę w formie „zapomogi” i zakładająca wykonywanie pracy w warunkach podporządkowania pracowniczego jest umową o pracę (art. 22 § 11 k.p.).

Biorąc to wszystko pod uwagę, zgodnie z art. 22 § 11 k.p. należało uznać, że

powódka zatrudniona była na podstawie stosunku pracy. W tym zakresie norma ta

wywołuje skutek analogiczny jak art. 83 § 1 zdanie 2 k.c. Jednocześnie jednak należało uznać, tym razem już na podstawie art. 83 § 1 zdanie 1 k.c., że umowa o wolontariat została zawarta dla pozoru, a tym samym dotknięta jest sankcją bezwzględnej nieważności.

Z tych względów orzeczono jak w sentencji.