Supreme Court quashes lower court ruling on labor contract termination due to business transfer under Art. 231 § 1 k.p.

Sygn. akt I PK 104/04

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 9 grudnia 2004 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Teresa Flemming-Kulesza (przewodniczący)

SSN Zbigniew Hajn

SSN Zbigniew Myszka (sprawozdawca)

Protokolant Małgorzata Beczek

w sprawie z powództwa C. Ł. i in., przeciwko Szpitalowi Powiatowemu w L., Ż.

System Sp.o.o. w M.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw

Publicznych w dniu 9 grudnia 2004 r.,

kasacji powódek od wyroku Sądu Okręgowego - Sądu Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych w K.

z dnia 18 listopada 2003 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i sprawę przekazuje Sądowi

Okręgowemu - Sądowi Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w K. do

ponownego rozpoznania, pozostawiając temu Sądowi

orzeczenie o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Sąd Okręgowy w K. Wydział VI Pracy wyrokiem z dnia 18 listopada 2003 r.

oddalił apelację powódek: […] od wyroku Sądu Rejonowego-Sądu Pracy w L. z

dnia 18 lutego 2003 r. oddalającego ich powództwa o przywrócenie do pracy

skierowane przeciwko pozwanym Szpitalowi Powiatowemu w L. i Ż. System Spółce

z o.o. W sprawie tej ustalono, że powódki były zatrudnione w pozwanym Szpitalu

Powiatowym w L. na stanowiskach salowych. Dążąc do poprawy organizacji pracy,

świadczonych usług medycznych i obniżenia kosztów funkcjonowania pozwany

Szpital od pewnego czasu wyodrębniał ze swoich struktur te dziedziny działalności,

które nie były bezpośrednio związane z leczeniem chorych. W związku z tym ogłosił

przetarg

na

usługi

całodobowego

utrzymania

czystości,

dezynfekcji

w

pomieszczeniach, transportu wewnątrzszpitalnego i obsługę terenów zewnętrznych

w ramach ogrodzenia. Przetarg ten wygrała pozwana firma „Ż.”, która

zaproponowała powódkom na piśmie zatrudnienie w oparciu o umowy na czas

nieokreślony, ponieważ w umowie zawartej pomiędzy pozwanymi z dnia 3 czerwca

2002 r. zobowiązała się do przejęcia wszystkich salowych na warunkach nie

gorszych niż miały dotychczas w pozwanym Szpitalu.

Podobnym pismem z dnia 16 maja 2002 r. pozwany Szpital zwrócił się do

wszystkich salowych z informacją, że w przypadku odmowy podjęcia zatrudnienia

na warunkach oferowanych przez pozwaną firmę „Ż.” będzie zmuszony dokonać

wypowiedzeń umów o pracę ze względu na likwidację ich stanowisk pracy. W tym

czasie toczył się spór zbiorowy, który zakończył się podpisaniem w dniu 2 lipca

2002 r. porozumienia ustalającego, że pracownicy rozwiążą umowy o pracę za

porozumieniem stron z tzw. przyczyn ekonomicznych. Po zawarciu tego

porozumienia 23 salowe rozwiązały stosunki pracy na mocy porozumienia stron, a

następnie podpisały umowy o pracę z pozwaną firmą „Ż.”. Natomiast powódki nie

wyraziły zgody na takie rozwiązanie. Pozwana firma „Ż.” rozpoczęła świadczenie

usług na rzecz pozwanego Szpitala w dniu 16 sierpnia 2002 r. i w tym samym dniu

powódki otrzymały wypowiedzenia umów o pracę, zwalniające je z obowiązku

świadczenia pracy w okresie wypowiedzenia.

Na podstawie takich ustaleń Sądy obu instancji uznały, że zawarta przez

pozwanych umowa z dnia 3 czerwca 2002 r. nie spowodowała przejęcia części

pozwanego Szpitala przez pozwaną firmę „Ż.” w trybie art. 231 k.p., a w pozwanym

Szpitalu doszło do likwidacji około 40 miejsc pracy, co oznaczało, że wskazana

powódkom przyczyna wypowiedzenia umów o pracę była rzeczywista. Sąd

Okręgowy zwrócił uwagę, że w okresie wypowiedzenia powódki nie stawiały się do

pracy ani na rzecz dotychczasowego pracodawcy, ani do firmy Ż.. Ponadto po

rozwiązaniu stosunków pracy z salowymi pozwany Szpital nie zatrudnił na tych

stanowiskach żadnych pracowników. Część obowiązków salowych została

przydzielona pielęgniarkom (opieka przy chorych), a pozostała część (funkcje

związane z utrzymaniem czystości) została przekazana do wykonania przez

podmiot zewnętrzny, tj. pozwaną Spółkę „Ż. System”. Poza sporem pozostaje fakt,

że zawód salowej jest zawodem medycznym „zawierającym zarówno czynności

pomocnicze związane z opieką higieniczno-sanitarną nad pacjentem, jak i

zawierającym obowiązki stricte porządkowe”. Zawarta w dniu 3 czerwca 2002 r.

pomiędzy pozwanymi stronami umowa przewidywała w § 2, że jej przedmiotem jest

„całodobowe utrzymanie czystości, transport wewnątrzzakładowy, obsługa w

zakresie czystości terenów zewnętrznych w ramach ogrodzenia szpitala oraz

dostarczanie przez spółkę środków czystości. Zatem tylko ta ostatnia część

obowiązków salowych – bez usług medycznych - została objęta zadaniami

pozwanego ad. 2”. Tym samym czynności sprzątania i dezynfekcji wykonywane

przez pracowników pozwanej Spółki nie są tożsame z obowiązkami ciążącymi na

salowych w pozwanym Szpitalu, co wykluczało zastosowanie art. 231 k.p.

Takiej oceny nie zmienia zawarta pomiędzy pozwanymi w dniu 3 czerwca 2002

r. umowa najmu pomieszczeń biurowych, socjalnych, magazynowych, szatni oraz

garażu o łącznej powierzchni 94,24 m2. Powódki jako salowe nie były związane z

organizacyjnie wyodrębnioną w ten sposób częścią majątku, bowiem „ich praca

była wykonywana w różnych Oddziałach Szpitala”, a tylko w przypadku przejścia

wyodrębnionych

składników

materialnych,

mogących

tworzyć

samodzielną

placówkę zatrudnienia, w której realizowane byłyby w całości dotychczasowe

zadania pracowników, można by mówić o przejściu takiej części zakładu pracy na

nowego pracodawcę. Pomieszczenia pomocnicze wynajęte przez szpital na rzecz

pozwanej Spółki nie dają możliwości samodzielnej realizacji przy ich użyciu zadań

określonych w umowie i nie stanowią zorganizowanej całości. W konkluzji Sąd

Okręgowy podzielił zapatrywania Sądu pierwszej instancji, że w sprawie nie było

podstaw do zastosowania art. 231 k.p., „wobec braku przejścia części majątku i

zadań”. Tym samym zasadne było oddalenie powództwa w stosunku do

pozwanego ad. 2, a także w stosunku do pozwanego ad. 1, skoro wypowiedzenie

powódkom umów o pracę nie naruszało art. 45 § 1 k.p., gdyż ten pozwany Szpital

zlikwidował stanowiska salowych.

W kasacji powódek pełnomocnik skarżących podniósł zarzut błędnej wykładni i

niewłaściwego zastosowania w sprawie art. 231 k.p., domagając się uchylenia

zaskarżonego wyroku w całości i przekazania sprawy Sądowi Okręgowemu do

ponownego rozpoznania i zasądzenia na rzecz powódek „solidarnie” kosztów

postępowania według norm przepisanych. W uzasadnieniu kasacji wskazano, że w

działalności szpitala aspekt majątkowy odgrywa rolę uboczną. Zawód salowej jest

zawodem medycznym, „w związku z tym bardzo logiczne jest stwierdzenie, że

przejęcie zadań salowych jest przejęciem zadań realizowanych przez pozwanego szpital”. Przejęcie zadań w tym zakresie nie prowadziło do likwidacji zawodu

salowej, „który – jak pisze Sąd w swoim uzasadnieniu - łączyła w sobie obie

(chociaż nie formalnie) funkcje firma Ż.”, która przejęła świadczenie usług

medycznych (zadania) salowych, dodatkowo wydzierżawiając pomieszczenia o

łącznej powierzchni ok. 94 m2 oraz 50 szafek, co mogło służyć do samodzielnej i

pełnej realizacji zadań salowych. W konsekwencji „wyrok Sądu Okręgowego jest

całkowicie bezzasadny i wydany wbrew bezwzględnie obowiązującym art. 23 1

k.p.”., bez względu na to, że firma Ż. nie wykonuje dokładnie tych samych

czynności w szpitalu co powódki, skoro „zadania powódek stanowią główny trzon

wszystkich zadań realizowanych przez pozwanego ad. 2 na rzecz pozwanego ad.

1”.

W świetle

powyższego należy uznać, że

„w sprawie zachodzi istotne

zagadnienie prawne w postaci dokonanego przez Sąd Okręgowy nadmiernego

zawężenia pojęcia ‘zakładu pracy’ (art. 231k.p.)”.

Kasacja jest oczywiście uzasadniona. Z miarodajnych i wiążących Sąd Najwyższy

ustaleń faktycznych w sprawie wynika, że pozwany Szpital w umowie z dnia 3

czerwca 2002 r. przekazał pozwanej firmie usługowej „Ż.” zakres zadań o istotnym

znaczeniu dla każdej placówki medycznej, tj. obowiązki całodobowego utrzymania

czystości i dezynfekcji w pomieszczeniach Szpitala Powiatowego w L., transport

wewnątrzszpitalny i obsługę terenów zewnętrznych w ramach ogrodzenia, a także

zabezpieczenie środków czystości i dezynfekcji niezbędnych do realizacji tych

zadań.

Nie mogło podlegać jakiejkolwiek kwestii, że większość przekazanych

zadań, którym towarzyszyło ponadto przekazanie umową z najmu z tej samej daty

pomieszczeń biurowych, socjalnych, magazynowych, szatni oraz garażu o łącznej

powierzchni 94,24 m2, a także 50 szafek, wykonywały w pozwanym Szpitalu

salowe, które wcześniej (15 maja 2002 r.) były powiadomione o prowadzonych

negocjacjach przetargowych i gwarancjach przejęcia ich przez pozwaną firmę Ż.

„na warunkach nie gorszych od dotychczasowych”. Obawy powódek przed

akceptacją zmiany pracodawcy mogły powodować ustalenia

stron umowy

cywilnoprawnej z dnia 3 czerwca 2002 r. dotyczące pojęcia „niepogorszenia

warunków pracy” zawarte w załączniku nr 91, które obejmowały dotychczasowy 40

godzinny tygodniowy czas pracy, miejsce pracy, rodzaj umowy o pracę – na czas

nieokreślony

oraz

warunki

płacy

„(średnia

z

ostatnich

trzech

miesięcy

zamawiającego)”, równocześnie bowiem strony tej umowy przyjęły, że „zmiana

organizacji pracy i sposobu świadczenia pracy nie stanowi pogorszenia warunków

pracy”. Ten niedookreślony zakres uzgodnienia przejęcia wskazanych przez

pozwany Szpital pracowników przez firmę Ż., obie strony pozwane połączyły z

warunkiem uprzedniego rozwiązania przez powódki umowy o pracę z pozwanym

Szpitalem z przyczyn dotyczących tego pracodawcy.

Na gruncie takich ustaleń Sądy obu instancji istotnie zawęziły rozumienie pojęcia

automatycznej sukcesji prawnej po stronie pozwanych pracodawców, którzy w

rozumieniu art. 231 k.p., (tj. ex lege), przekazywali pomiędzy sobą istotną część

zadań

i środków materialnych

służących

zabezpieczeniu

realizacji

celów

medycznych przez pozwany Szpital, który bez zapewnienia czystości i dezynfekcji

pomieszczeń nie mógłby

Powinno

być

rzeczą

prawidłowo realizować swoich podstawowych zadań.

oczywistą,

że

przekazywanie

innemu

podmiotowi

(„zewnętrznemu”) istotnej części zadań pracodawcy, bez których prowadzone przez

obu tych pracodawców zakłady pracy (w znaczeniu przedmiotowym) nie mogłyby

funkcjonować, prowadzi do podmiotowego przekształcenia pracodawców w

rozumieniu art. 231 k.p., bez względu na to, czy dotychczas wykonujący te zadana

pracownicy (salowe) byli zatrudnieni w wyodrębnionej samodzielnej placówce

zatrudnienia.

Sądy

obu

instancji

bezzasadnie

ograniczyły

normatywne

oddziaływanie art. 231 k.p. tylko do przypadków, w których przejściu części zakładu

pracy

przez

nowego

wyodrębnionych

pracodawcę

składników

towarzyszy

materialnych

mogących

wyłącznie

przekazanie

tworzyć

samodzielną

placówkę zatrudnienia, w której realizowane byłyby samodzielnie i w całości

dotychczasowe zadania przez przejmowanych pracowników. Tymczasem taka

zasada nie przekreśla podmiotowej sukcesji po stronie pracodawców, którzy

przekazują pomiędzy sobą istotną sferę zadań lub kompetencji, bez których

prowadzone przez nich zakłady pracy w znaczeniu przedmiotowym nie mogą się

obyć. Tak było w rozpoznawanej sprawie, w której przekazanie przez pozwany

Szpital firmie Ż. zadań w zakresie utrzymania czystości i dezynfekcji (higieny)

pomieszczeń Szpitala było niezbędne dla utrzymania i realizowana funkcji

medycznych pozwanego Szpitala, realizowanych przez jego nowego kontrahenta i

nowego pracodawcę

powódek (salowych), a równocześnie wykonywanie tych

zadań było istotą działalności firmy usługowej Ż.. Dla zakresu automatyzmu

prawnego oddziaływania art. 231 k.p. pozostaje bez istotnego znaczenia fakt, czy

nowy pracodawca wykonuje identyczną, czy jedynie zbliżoną działalność do zadań

realizowanych przez powódki (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 3 czerwca

1998 r., I PKN 159/98, OSNAP 1999 nr 11, poz. 363).

Ponadto Sąd Najwyższy wielokrotnie podkreślał, że normatywne oddziaływanie

art. 231 k.p. następuje z mocy prawa, co oznacza, że strony umowy cywilnoprawnej

nie mogą modyfikować automatyzmu prawnego w zakresie niezmienialności

stosunków

pracy

przejmowanych

pracowników

realizujących

obowiązki

pracownicze w przejętej części zakładu pracy (por. wyroki Sądu Najwyższego z

dnia 1 lutego 2000 r., I PKN 508/99, OSNAP 2001 nr 12, poz. 412). Żadne

okoliczności

dotyczące

negocjowania

i

zawierania

umowy

cywilnoprawnej

pomiędzy dotychczasowym i nowym pracodawcą nie mogą wpływać na negatywną

ocenę legalności

lub zasadności wypowiadania stosunków pracy w związku z

przejściem zakładu pracy lub jego części na innego pracodawcę. Taka jest aktualna

regulacja zawarta w art. 231 § 6 k.p., która wynika nie tylko z przejęcia

obowiązujących standardów wspólnotowego prawa pracy, ale miała oparcie już we

wcześniejszym

orzecznictwie

Sądu

Najwyższego

(por.

np.

wyrok

Sądu

Najwyższego z dnia 28 września 1990 r., I PR 251/90, OSNC 1991 z. 10-11, poz.

130). Dodatkowo trzeba podkreślić, że dostępna w rozpoznawanej sprawie cała

pisemna korespondencja kierowana do powódek przez pozwanych zawierała

klasyczne normatywne elementy zamiaru przekazania powódek przez pozwany

Szpital oraz ich przejęcia przez firmę Ż. w okolicznościach unormowanych

automatyzmem prawnym z art. 231 k.p., którego normatywne oddziaływanie obie

strony pozwane próbowały zmodyfikować nielegalnie w zawartej umowie

cywilnoprawnej.

W świetle powyższych wywodów zdumienie budzi zatem fakt, że w

przedmiotowej sprawie przewijało się liczne i bogate orzecznictwo Sądu

Najwyższego dotyczące wykładni rozmaitych prawnych aspektów stosowania art.

231 k.p, które Sądy obu instancji powoływały obszernie w uzasadnieniach

wydanych

orzeczeń,

a następnie, „podzielając” sygnalizowane

stanowiska

najwyższej instancji sądowej, całkowicie rozminęły się z prezentowanym w nich

kierunkiem interpretacji art. 231 k.p.

Z drugiej strony istotne jest jednak to, że automatyzm prawny z art. 23 1 k.p.

obejmuje także pracowników, którzy mogą go nie zaakceptować wyłącznie w

drodze wcześniejszego rozwiązania stosunku pracy bez wypowiedzenia za

siedmiodniowym uprzedzeniem (art. 231 § 4 k.p.). Skutek z art. 231 § 1 k.p. jest

niezależny od tego, czy pracownik podjął pracę u nowego pracodawcy (por. wyrok

Sądu Najwyższego z dnia 22 września 1999 r., I PKN 264, OSNAP 2001 nr 2, poz.

37), ponieważ na zmianę pracodawcy (art. 23 1 § 1 KP) nie jest wymagana zgoda

pracownika, który nie skorzystał z możliwości rozwiązania stosunku pracy w trybie

art. 231 § 4 k.p. (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 21 września 2001 r. ,I PKN

596/00, OSNP 2003 nr 16, poz. 382). Tymczasem, z okoliczności sprawy może

wynikać, że powódki nigdy nie godziły się na zatrudnienie u nowego pracodawcy

(firmy Ż.) i nie pozostawały w gotowości do pracy w tej firmie, co może przekładać

się na ewentualną ocenę ich roszczeń na gruncie art. 81 § 1 k.p. Równocześnie

przejęcie przez pozwaną firmę Ż. zadań w zakresie utrzymania czystości i higieny

pracy w pozwanym Szpitalu nastąpiło wraz z wykonującymi te zadania

pracownikami Szpitala, co w żadnym razie nie stanowiło likwidacji ich stanowisk

pracy w szpitalu, które istniały dalej u nowego pracodawcy w ujęciu normatywnym

art. 231 § 1 k.p., a przeto była to oczywiście pozorna i nieprawdziwa przyczyna

wypowiedzenia powódkom umów o pracę i to przez podmiot nieuprawniony,

ponieważ dotychczasowy pracodawca utracił przymiot strony stosunków pracy,

które łączą przejętych pracowników ex lege z nowym pracodawcą. Skoro bowiem

przejście części zakładu pracy (określonych zadań) na nowego pracodawcę

powoduje automatyczne przejęcie zatrudnionych w tej części pracowników (art. 23 1

§ 1 k.p.), to nie występuje likwidacja ich stanowisk pracy, a były pracodawca nie

może wypowiedzieć umów o pracę pracownikom przejętym przez nowego

pracodawcę.

Przy ponownym rozpoznaniu sprawy niezbędne jest precyzyjne ustalenie daty

przejęcia przez firmę Ż. części zadań od pozwanego Szpitala na podstawie umowy

z dnia 3 czerwca 2002 r., która przewidywała w § 15, że termin realizacji jej

przedmiotu „określa się od dnia 1 lipca 2002 r.”, podczas gdy Sądy przyjęły, że

firma ta rozpoczęła faktyczne wykonywanie usług objętych tą umową w dniu 16

sierpnia 2002 r. i w tym samym dniu powódki otrzymały „wypowiedzenia wraz ze

zwolnieniem z obowiązku świadczenia pracy w okresie wypowiedzenia”. Precyzyjne

ustalenie skutku z art. 231 § 1 k.p. ma znaczenie dla ewentualnej potrzeby oceny,

czy wypowiedzenia powódkom stosunków pracy nastąpiły przed przejściem zadań

(części zakładu pracy) na nowego pracodawcę, czy już po podmiotowym

przekształceniu pracodawców. Jeżeli nastąpiło to przed skutkiem wynikającym z

powołanego przepisu, to roszczenia skierowane przeciwko dotychczasowemu

pracodawcy były skuteczne wobec jego sukcesora prawnego w ramach stosunków

pracy o dotychczasowej treści, tyle że przekształconych podmiotowo ze względu na

osobę innego (nowego) pracodawcy. Jeżeli natomiast wypowiedzenia zostały

dokonane już po przejściu części zakładu pracy na nowego pracodawcę, to nie

mogły wywołać skutku rozwiązującego stosunki pracy łączące powódki już z

nowym pracodawcą. W szczególności Sąd Najwyższy sygnalizuje w tym zakresie

pogląd wyrażony w wyroku z dnia 17 listopada 2004 r., II PK 69/04 (dotychczas

niepublikowany), w którym wyraził myśl, że wypowiedzenie umowy o pracę w

imieniu podmiotu niebędącego już pracodawcą pracownika, który został przejęty z

mocy prawa przez nowego pracodawcę (art. 231 § 1 k.p.), nie prowadzi do

rozwiązania stosunku pracy.

Dla oceny ewentualnych roszczeń powódek istotne jest sygnalizowane

wcześniej ustalenie, czy pozostawały one w gotowości do pracy w pozwanej firmie

Ż.. Konieczne jest dokonanie oceny prawnej „rezygnacji” tej firmy z umowy

cywilnoprawnej z pozwanym Szpitalem, co wynikało z oświadczeń stron na

rozprawie kasacyjnej i spowodowało „powroty do pracy” osób, które „poprzednio

pracowały w szpitalu, podjęły pracę w firmie Ż., a następnie powróciły do szpitala”.

W orzecznictwie (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 26 kutego 2003 r., I PK

67/02, OSNP-wkładka 2003 nr 18/5), przyjmuje się, że rozwiązanie umowy

cywilnoprawnej, która wywołała na gruncie prawa pracy skutki określone w art. 23 1

§ 1 k.p., z reguły powoduje „powrotne” przejęcie pracowników, którzy z mocy tego

przepisu byli pracownikami kontrahenta odstępującego od realizowania umowy

cywilnoprawnej.

Mając powyższe na uwadze Sąd Najwyższy uznał za uzasadniony zarzut

oczywistego naruszenia art. 231 k.p. i w konsekwencji wyrokował na podstawie art.

39312 k.p.c.