I KZP 9/02 · Sąd Najwyższy

UCHWAŁA Z DNIA 23 KWIETNIA 2002 R.

I KZP 9/02

Do dnia 28 lutego 2001 r., tzn. do dnia wejścia w życie ustawy z dnia

15 grudnia 2000 r. o zmianie ustawy – Kodeks karny skarbowy (Dz. U. z

2001 r. Nr 11, poz. 82), która znowelizowała przepisy art. 107 i 108 k.k.s,

przepis art. 108 § 1 k.k.s., w zakresie urządzania lub prowadzenia bez wymaganego zezwolenia albo wbrew jego warunkom gry w automatach losowych, stanowił lex specialis wobec art. 107 § 1 k.k.s.

Przewodniczący: sędzia SN T. Grzegorczyk (sprawozdawca).

Sędziowie SN: M. Sokołowski, E. Strużyna.

Zastępca Prokuratora Generalnego: R. Stefański.

Sąd Najwyższy w sprawie Willema V. i Hansa S. po rozpoznaniu

przekazanego na podstawie art. 441 § 1 k.p.k. przez Sąd Okręgowy w P.,

postanowieniem z dnia 29 stycznia 2002 r., zagadnienia prawnego wymagającego zasadniczej wykładni ustawy:

„Czy można uznać, że prowadzenie bez zezwolenia Ministra Finansów gier w automatach losowych w okresie od czerwca 1995 r. do 23

września 1997 r. stanowi przestępstwo z art. 108 § 1 k.k.s. w brzmieniu obowiązującym od dnia 17października 1999 r. do dnia 28 lutego 2001 r. jako

przepisu stanowiącego lex specialis w stosunku do art. 107 § 1 k.k.s., który

gry losowe w automatach losowych w okresie od dnia 23 listopada 2000

r. do dnia 28 lutego 2001 r. zdepenalizował?„

u c h w a l i ł udzielić odpowiedzi jak wyżej.

UZASADNIENIE

Akt oskarżenia w sprawie przeciwko Willemowi V. i Hansowi S.,

wniesiony w marcu 1999 r. zarzucał im popełnienie przestępstwa z art. 117

§ 1 u.k.s. z 1971 r., polegającego na prowadzeniu w okresie od czerwca

1995 r. do 23 września 1997r. przy użyciu automatów losowych działalności w zakresie gier bez wymaganego zezwolenia Ministra Finansów. Sąd

Rejonowy w P. procedował w tej sprawie od lipca 2000 r. do marca 2001 r.,

a więc już pod rządem Kodeksu karnego skarbowego z dnia 10 września

1999 r. (Dz. U. nr 83, poz. 930), który 17 października 1999 r. zastąpił

dawną u.k.s. Zarówno przy tym w świetle art. 6 ustawy z dnia 10 września

1999 r. – Przepisy wprowadzające k.k.s. (Dz. U. Nr 83, poz. 931), jak i art.

2 § 2 samego k.k.s. nie budziło wątpliwości, że w sprawie tej należało stosować nowy kodeks, a nie poprzednią u.k.s.

Na tle tegoż kodeksu wyłoniło się zdaniem Sądu Okręgowego w P.,

przy rozpoznawaniu w niniejszej sprawie środka odwoławczego od orzeczenia Sądu Rejonowego, zagadnienie prawne wymagające zasadniczej

wykładni ustawy, przedstawione w pytaniu do Sądu Najwyższego. Sposób

sformułowania tego pytania może sugerować, iż Sądowi Okręgowemu

chodzi o odpowiedź na pytanie, czy opisane przez ten sąd zachowanie wyczerpuje znamiona przestępstwa skarbowego z art. 108 § 1 k.k.s., rozstrzyganie o czym należy jednak do sądu meriti i nie może stanowić

przedmiotu pytania prawnego. Z uzasadnienia postanowienia sądu pytającego wynika jednak, że jego wątpliwości tak naprawdę budzi kwestia wzajemnego stosunku art. 107 § 1 i art. 108 § 1 k.k.s. sprzed nowelizacji tego

kodeksu dokonanej ustawą z dnia 15 grudnia 2000 r. (Dz. U. Nr 11 z 2001

r., poz. 82), w związku ze zmianami wprowadzonymi do ustawy o grach

losowych i zakładach wzajemnych z 1992 r. przez ustawę z 26 maja 2000

r. o zmianie tej ustawy (Dz. U. Nr 70, poz. 816), która to nowela weszła w

życie z dniem 23 listopada 2000 r. Do tej daty – jak wskazuje Sąd Okręgowy – gry w automatach stanowiły rodzaj gry losowej, od niej zaś są odrębną grą, nie będąca grą losową, choć nadal normowaną przez tę ustawę.

Tymczasem, co podkreśla się w uzasadnieniu pytania, według art. 53 § 35

k.k.s. określenia użyte w rozdziale 9 k.k.s. mają na gruncie prawa karnego

skarbowego znaczenie takie jakie nadaje im ustawa o grach losowych i zakładach wzajemnych. Sam kodeks zaś w brzmieniu sprzed 28 lutego 2001

r. w art. 107 § 1 penalizował urządzanie lub prowadzenie gry losowej lub

zakładu wzajemnego „wbrew przepisom ustawy, regulaminu lub warunkom

zezwolenia”, podczas gdy w art. 108 § 1 k.k.s. penalizowano urządzanie

lub prowadzenie „bez wymaganego zezwolenia albo wbrew jego warunkom” loterii fantowej, gry binga fantowego, loterii promocyjnej lub gry w automatach. Dostrzegając różnice w stylizacji obu tych przepisów k.k.s. Sąd

Okręgowy podnosi, iż widoczny jest jednak ich ścisły związek, tym bardziej,

że wszystkie gry wskazane w art. 108 § 1 k.k.s. – gra w automatach do

dnia 22 listopada 2000 r. pozostawały jednocześnie grami losowymi, o jakich mowa w art. 107 § 1 k.k.s. Zdaniem tego sądu zdaje się to „wskazywać na zamiar ustawodawcy odmiennego, łagodniejszego potraktowania

sprawców przestępstw z art. 108 § 1 k.k.s. w stosunku do sprawców przestępstw przeciwko pozostałym grom losowym”, przy czym Sąd Okręgowy

uważa, że rozstrzygnięcie w kwestii wzajemnego stosunku obu tych przepisów k.k.s. wymaga zasadniczej wykładni ustawy. Także Prokurator Generalny, poprzez swego zastępcę, na piśmie oraz przed Sądem Najwyższym wniósł o udzielenie odpowiedzi na przedstawione przez Sąd Okręgowy pytanie i powzięcie uchwały, że do czasu wejścia w życie ustawy z

dnia 15 grudnia 2000 r. o zmianie ustawy Kodeks karny skarbowy, art. 108

§ 1 k.k.s., w zakresie urządzania i prowadzenia bez wymaganego zezwolenia lub wbrew jego warunkom gier w automatach losowych, stanowił lex

specialis wobec art. 107 § 1 k.k.s.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

W sprawie niniejszej rzeczywiście wyłoniło się zagadnienie prawne

wymagające zasadniczej wykładni ustawy. Sprowadza się ono do ustalenia

zakresu penalizacji objętej przepisami art.107 § 1 i 108 § 1 k.k.s. i wzajemnego stosunku tych norm, w których używa się częściowo odmiennych,

częściowo jednak podobnych określeń. Chodzi zatem o interpretację obu

tych przepisów, co ma istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia w sprawie, w

której pytanie to sformułowano, a ewentualna niewłaściwa ich wykładnia

mogłaby doprowadzić do wadliwej praktyki stosowania prawa. Istnieje zatem podstawa do podjęcia uchwały w tym przedmiocie.

Ma rację Sąd Okręgowy odwołując się art. 53 § 35 k.k.s., a przez niego do ustawy z 1992 r. o grach losowych i zakładach wzajemnych, gdyż na

gruncie materialno-prawnej części szczególnej k.k.s. dochodzi do ścisłego

powiązania między prawem finansowo-administracyjnym a prawem karnym

skarbowym. Określenia użyte w normach karnych k.k.s. przy penalizacji

określonych zachowań godzących w interes fiskalny państwa lub samorządu muszą więc być rozumiane tak i tylko tak, jak rozumie je ustawa szczególna, regulująca nakazy i zakazy finansowo-administracyjne. W odniesieniu do czynów ujętych w rozdziale 9 k.k.s. jest to ustawa z dnia 29 lipca

1992 r. o grach losowych i zakładach wzajemnych (tekst jedn. Dz. U z 1998

r. Nr 12, poz. 650 ze zm.), a obecnie (od 23 listopada 2000 r.) ten sam akt

jako ustawa o grach losowych, zakładach wzajemnych i grach na automatach (zm. Dz. U. z 2000 r. Nr 70, poz. 816). Do dnia 22 listopada 2000 r., tj.

do wejścia w życie jej nowelizacji dokonanej ustawą z dnia 26 maja 2000 r.,

ustawa o grach wyróżniała jedynie gry losowe oraz zakłady wzajemne i zaliczała do grona tych pierwszych także gry w automatach losowych (art. 2

ust.1 pkt 6 ustawy). Należały do nich wówczas również gry liczbowe, loterie

pieniężne, loterie fantowe, gry cylindryczne, gry w karty, bingo pieniężne i

bingo fantowe oraz (od 1996 r.) loterie promocyjne. Nowelizacja dokonana

wspomnianą ustawą z 26 maja 2000 r. (obowiązująca od 23 listopada 2000

r.) wyodrębniła gry na automatach z grupy gier losowych, traktując je jako

odrębną kategorię gier obok gier losowych i zakładów wzajemnych (art. 1

pkt 3 lit. a i b noweli), zmieniając też odpowiednio i tytuł samej ustawy,

obejmujący aktualnie wyraźnie także gry na automatach jako gry inne niż

losowe (art. 1 pkt 1 noweli). O ile wcześniej nowelizując przepisy finansowo-administracyjne ustawodawca z zasady dokonywał także stosownych

zmian w przepisach prawa karnego skarbowego z danej dziedziny, to

wspomniana nowelizacja nie dotknęła k.k.s. Zmiany w k.k.s., związanej ze

zmianami ustawy o grach, dokonano dopiero ustawą z dnia 15 grudnia

2000 r. (Dz. U. Nr 11 z 2001 r., poz. 82), obowiązującą od 1 marca 2001 r.

Jak zatem kształtowała się penalizacja zachowań polegających na prowadzeniu działalności w zakresie gier na automatach bez wymaganego zezwolenia ?

W obowiązującej do 16 października 1999 r. ustawie karnej skarbowej kwestię tę normował art. 117 § 1 penalizujący działania tego , „kto prowadzi działalność w zakresie gier losowych lub zakładów wzajemnych bez

wymaganego zezwolenia lub w działalności takiej pośredniczy”. Ten zaś

kto jedynie urządzał grę lub zakład „niezgodnie z przepisami o grach (...)

lub z regulaminem (...)” odpowiadał z art. 120 u.k.s. Mimo , że oba te przepisy obejmowały wszelkie gry losowe, w tym i na automatach, to w art. 118

u.k.s. spenalizowano odrębnie urządzanie bez wymaganego zezwolenia

loterii fantowej lub binga fantowego, które były także grami losowymi.

Przepis ten stanowił lex specialis wobec art. 117 § 1 u.k.s. przy czym ograniczał się jedynie do dwóch gier losowych i tylko do ich „ urządzania” bez

zezwolenia, które to zachowanie penalizował tu łagodniej niż uczyniono to

w art. 117 k.k.s. Ponieważ art. 118 u.k.s. nie dotyczył gry w automatach

prokurator trafnie w niniejszej sprawie kwalifikował zarzucany oskarżonym

czyn z art. 117 u.k.s. W doktrynie wskazywano wówczas, iż „ prowadzenie”

działalności w zakresie gier bez zezwolenia, o jakim mowa w art. 117 § 1

u.k.s. tym różni się od samego „urządzania” gry bez zezwolenia w ujęciu

art. 118 u.k.s., że obejmuje zakres szerszy i poza urządzaniem wchodzi tu

w grę również m.in. ułożenie systemu gry, wysokości wygranych, itd. (zob.

F. Prusak. Ustawa karna skarbowa z komentarzem, Warszawa 1995, s.

194). Właśnie to używanie dwu różnych określeń spowodowało, że projektując nowy k.k.s. zdecydowano się na ujęcie bardziej syntetyczne, obejmujące alternatywnie oba powyższe zachowania w każdym z odpowiedników

dawnych art. 117 i 118 u.k.s., co podkreślono w motywach ustawodawczych do projektu k.k.s. (zob. Nowa kodyfikacja karna. Kodeks karny skarbowy, wyd. Ministerstwo Sprawiedliwości, Warszawa 1999, nr 29, s. 249).

Odpowiednikami takimi stały się dla art. 117 i 120 u.k.s. – art. 107 k.k.s.,

zaś dla art. 118 u.k.s. – art. 108 k.k.s.

W aktualnym stanie prawnym, tj. ukształtowanym po 28 lutego 2001

r. oba te przepisy, czyli art. 107 § 1 i 108 § 1 k.k.s. nadal pozostają w stosunku specjalności (zob. np. T. Grzegorczyk. Kodeks karny skarbowy. Komentarz, wyd. II, Warszawa 2001, s. 384). Pierwszy z nich penalizuje bowiem urządzanie lub prowadzenie wbrew przepisom ustawy lub warunkom

zezwolenia każdej gry losowej, zakładu wzajemnego lub gry na automacie,

drugi zaś urządzanie lub prowadzenie wbrew przepisom ustawy lub warunkom zezwolenia niektórych gier losowych, a to loterii fantowej, binga fantowego, loterii promocyjnej lub audioteksowej. Intencją ustawodawcy było tu

zatem łagodniejsze potraktowanie naruszeń przeciwko organizacji niektórych gier losowych. Urządzanie lub prowadzenie, po wskazanej wyżej dacie, bez wymaganego przez ustawę zezwolenia, gier na automatach bez

wątpienia musi zatem być zakwalifikowane z art. 107 § 1 k.k.s., nie dotyczy

ich bowiem w ogóle art. 108 k.k.s. Jak natomiast wyglądało to w okresie od

wejścia w życie k.k.s., tj. od 17 października 1999 r. do 28 lutego 2001 r.,

czyli do wejścia w życie jego nowelizacji z dnia 15 grudnia 2000 r., która

ukształtowała obecnie brzmienie art. 107 § 1 i art. 108 § 1 k.k.s.?

Przepis art. 107 § 1 k.k.s. zakładał wówczas karalność wobec tego, „

kto wbrew przepisom ustawy, regulaminu lub warunkom zezwolenia urządza lub prowadzi grę losową lub zakład wzajemny” , przy czym pamiętać

należy, że do dnia 22 listopada 2000 r. gry na automatach były grami losowymi. W art. 108 § 1 k.k.s. penalizowano natomiast zachowanie tego, „kto

bez wymaganego zezwolenia albo wbrew jego warunkom urządza lub prowadzi loterię fantową, grę bingo fantowe, loterię promocyjną lub grę w automatach losowych”, czyli zakładano karalność prowadzenia lub urządzania bez zezwolenia albo z naruszeniem zezwolenia niektórych tylko gier, z

grona tych, o jakich mowa była ogólnie w art. 107 § 1 k.k.s.

W uzasadnieniu projektu k.k.s. podkreślano, że czyn z art. 108 § 1

k.k.s. jako odpowiednik dawnego art. 118 § 1 k.k.s., „ze względu na spójność wewnętrzną wymagał uzupełnienia o inne przedmioty czynności wykonawczej” w tym „loterię promocyjną i o grę automatach losowych” (zob.

Nowa kodyfikacja, op. cit., s. 248). Założeniem było zatem nadal utrzymanie tego przepisu jako lex specialis wobec nowej już normy art. 107 § 1, z

tym jedynie, że obok dotychczasowej loterii fantowej i binga fantowego (art.

118 § 1 k.k.s.), obejmował on i inne gry, co do których naruszenie zasad

ich prowadzenia chciano potraktować łagodniej niż w art. 107 § 1 kodeksu,

w tym i gry na automatach losowych. Trzeba przyznać jednak, iż znamiona

czynności penalizowanych w obu przepisach wyglądały nieco inaczej.

Zmiany w tym zakresie dokonano już w trakcie prac parlamentarnych nad

kodeksem, modyfikując treść art. 107 § 1, bez ingerowania jednak w treść

art. 108 § 1, i to w sytuacji, gdy w projekcie oba te przepisy brzmiały tak

samo, tzn. jak ostatecznie ówczesny art. 108 § 1 k.k.s. (zob. T. Grzegorczyk. Kodeks karny skarbowy. Komentarz, wyd. I, Warszawa 2000, s. 371).

Stworzyło to kłopoty interpretacyjne, ale nie zmieniało jednak głównej in-

tencji ustawodawcy, czyli chęci łagodniejszego traktowania niektórych naruszeń z zakresu organizacji niektórych gier. Stąd też w doktrynie wskazywano, że „art. 107 § 1 k.k.s. nie może być odnoszony do wszystkich gier,

gdyż charakter lex specialis ma tu art. 108 § 1 k.k.s. penalizujący urządzanie lub prowadzenie bez zezwolenia albo wbrew jego warunkom” niektórych gier, przy czym przez naruszenie warunków zezwolenia na gruncie

art. 108 § 1 k.k.s. rozumiano też działanie wbrew regulaminowi gry, jako że

wymagał on zatwierdzenia przy zezwoleniu na grę (T. Grzegorczyk. Kodeks ..., wyd. I, op. cit., s. 371). Podnoszono także, że o ile przedmiotem

czynu z art. 107 § 1 k.k.s. jest urządzanie lub prowadzenie gry bądź zakładu wbrew przepisom ustawy, regulaminu lub warunkom zezwolenia, to przy

art. 108 § 1 k.k.s. „chodzi o przestrzeganie wymogu uzyskania zezwolenia

na prowadzenie określonych gier losowych, a następnie respektowanie warunków przewidzianych w tym zezwoleniu” (zob. T. Stępień, K. Stępień.

Przestępstwa i wykroczenia skarbowe, Toruń 2000, s. 261 i 267), bądź że

w art. 107 § 1 chodzi o naruszenia z zakresu metod reglamentacji prawnej

działalności w zakresie gier w jej aspekcie merytorycznym i technicznym,

zaś przy art. 108 § 1 k.k.s. o naruszenie jedynie monopolu koncesyjnego

państwa w zakresie niektórych gier (zob. G. Bogdan, A. Nita, Z. Radzikowska, A. Światłowski. Kodeks karny skarbowy z komentarzem, Gdańsk

2000, s. 343 i 349).

Jest oczywiste, że działanie bez wymaganego przez ustawę zezwolenia było i jest działaniem „wbrew przepisom ustawy”, która wymóg zezwolenia wprowadzała, a o tym mówił art. 107 § 1 k.k.s. w odniesieniu do

wszystkich gier i zakładów. Gdy chodzi jednak o gry wskazane w art. 108 §

1 k.k.s. – w tym i wymienioną tam grę na automatach losowych - to brak

samego zezwolenia lub działanie z naruszeniem jego warunków oznaczało

wyłącznie karalność za takie zachowanie z tego właśnie przepisu, stanowiącego lex specialis wobec art. 107 § 1 k.k.s. w odniesieniu do zachowań

wyraźnie określonych przez art. 108 § 1 kodeksu. Podejmowanie natomiast

przy prowadzeniu lub urządzaniu gier wskazanych w art. 108 § 1 takich

działań, które naruszały przepisy ustawy o grach w zakresie innym niż uzyskiwanie zezwolenia i przestrzeganie warunków tego zezwolenia, a więc

przy posiadanym zezwoleniu i bez naruszania jego wymogów, musiało już

być kwalifikowane z art. 107 § 1 k.k.s., jako działanie „wbrew przepisom

ustawy”.

Stanu tego, gdy chodzi o stosunek art. 108 § 1 k.k.s. do art. 107 § 1

k.k.s., nie zmieniła nowelizacja ustawy o grach dokonana ustawą z dnia 26

maja 2000 r., która wyłączyła grę na automatach z pojęcia gier losowych,

uznając ją za odrębny rodzaj gry, reglamentowanej jednak nadal przez

ustawę o grach. Skoro bowiem art. 108 § 1 k.k.s. wyraźnie wskazywał, iż

obejmuje urządzanie lub prowadzenie bez zezwolenia lub wbrew jego warunkom m.in. gry w automatach losowych, to działanie takie nadal pozostawało karalnym według tego właśnie przepisu, choć gra na automatach

nie była już grą losową. Tylko bowiem gdyby przestała ona w ogóle być reglamentowana przez ustawę o grach albo nastąpiłaby likwidacja potrzeby

uzyskiwania zezwoleń na gry na automatach, doszłoby w tym zakresie do

depenalizacji zachowania opisanego w art. 108 § 1 k.k.s. Nowelizacja ta

wyłączyła natomiast możliwość karania za prowadzenie gry na automatach

wprawdzie za zezwoleniem i bez naruszania jego warunków ale wbrew innym przepisom ustawy o grach, gdyż aż do nowelizacji k.k.s., dokonanej

ustawą z dnia 15 grudnia 2000 r. o zmianie ustawy Kodeks karny skarbowy

(Dz. U. Nr 11 z 2001 r. poz. 82), przepis art. 107 § 1 k.k.s. penalizował

urządzanie lub prowadzenie wbrew przepisom ustawy „gry losowej lub zakładu wzajemnego”, a po 22 listopada 2000 r. gra na automatach grą losową już nie była. Natomiast, jak już wskazano wcześniej, po wejściu w życie

tej ostatniej nowelizacji, czyli od 1 marca 2001 r. urządzanie lub prowadzenie po tej dacie wbrew przepisom ustawy – w tym i bez zezwolenia wyma-

ganego przez ustawę - lub wbrew warunkom udzielonego zezwolenia gry

na automatach, zakładu wzajemnego albo gier losowych innych niż określone w art. 108 § 1 k.k.s., winno być kwalifikowane z art. 107 § 1 k.k.s.

W konsekwencji zatem należy przyjąć, że do dnia 28 lutego 2001 r.,

tzn. do wejścia w życie ustawy z dnia 15 grudnia 2000 r. o zmianie ustawy

Kodeks karny skarbowy, która znowelizowała przepisy art. 107 i 108 k.k.s.,

przepis art. 108 § 1 k.k.s., w zakresie urządzania lub prowadzenia bez wymaganego zezwolenia albo wbrew jego warunkom gry na automatach losowych, stanowił lex specialis wobec art. 107 § 1 k.k.s. Mając powyższe na

uwadze rozstrzygnięto jak w uchwale.