I KZP 6/03 · Sąd Najwyższy

UCHWAŁA Z DNIA 27 MARCA 2003 R.

I KZP 6/03

Artykuł 147 ust. 1 pkt 1, art. 149 ust. 1 i art. 151 ust. 1 ustawy z dnia

21 sierpnia 1997 r. – Prawo o obrocie papierami wartościowymi (jedn.

tekst: Dz. U. z 2002 r. Nr 49, poz. 447 ze zm.) dotyczą akcji spółki publicznej, które pozwalają realizować wynikające z nich prawo w postaci głosowania na walnym zgromadzeniu.

Przewodniczący: sędzia SN T. Grzegorczyk.

Sędziowie: SN J. Sobczak (sprawozdawca, SA del. do SN R. Sądej.

Zastępca Prokuratora Generalnego: R. Stefański.

Sąd Najwyższy zażalenia Przewodniczącego Komisji Papierów Wartościowych i Giełd, po rozpoznaniu przekazanego na podstawie art. 441 § 1

k.p.k. przez Sąd Rejonowy w W., postanowieniem z dnia 2 stycznia

2003 r., zagadnienia prawnego wymagającego zasadniczej wykładni ustawy:

1) Czy istnienie obowiązku notyfikacji, przewidzianego w art. 147 ust. 1 pkt

1 ustawy z 21 sierpnia 1997 roku Prawo o publicznym obrocie papierami

wartościowymi (tekst jednolity: Dz. U. z 2002 r. Nr 49, poz. 447), ciążącego w myśl tego przepisu na nabywcy akcji spółki publicznej, pozwalających osiągnąć albo przekroczyć 5 % albo 10 % ogólnej liczby głosów

na walnym zgromadzeniu, zależne jest od tego, czy konkretny nabywca

rzeczywiście jest uprawniony do wykonywania prawa głosu z nabytych

akcji na walnym zgromadzeniu – czy też obowiązek ten ciąży na nabywcy akcji niezależnie od posiadania takiego uprawnienia?

2) Czy istnienie obowiązku uzyskania zgody Komisji Papierów Wartościowych i Giełd, przewidzianego w art. 149 ust. 1 ustawy, o której mowa w

pytaniu pierwszym, ciążącego w myśl tego przepisu na nabywcy akcji

spółki publicznej, powodujących osiągnięcie lub przekroczenie odpowiednio 25 %, 33 % lub 50 % ogólnej liczby głosów na walnym zgromadzeniu, zależne jest od tego, czy konkretny nabywca rzeczywiście będzie uprawniony do wykonywania prawa głosu z nabytych akcji na walnym zgromadzeniu – czy też obowiązek ten ciąży na nabywcy akcji niezależnie od posiadania takiego uprawnienia?

3) Czy istnienie przewidzianego w art. 151 ust. 1 ustawy, o której mowa w

pytaniu pierwszym, obowiązku nabywania dopuszczonych do publicznego obrotu akcji wyłącznie w wyniku publicznego ogłoszenia wezwania

do zapisywania się na sprzedaż lub zamianę akcji (to jest w sytuacji,

gdy nabycia dokonuje się w obrocie wtórnym, w okresie krótszym niż 90

dni, a nabywane akcje zapewniają co najmniej 10 % ogólnej liczby głosów na walnym zgromadzeniu) zależne jest od tego, czy konkretny nabywca rzeczywiście będzie uprawniony do wykonywania prawa głosu z

nabytych akcji na walnym zgromadzeniu - czy też obowiązek ten ciąży

na nabywcy akcji niezależnie od posiadania takiego uprawnienia?”

u c h w a l i ł udzielić odpowiedzi j a k w y ż e j.

UZASADNIENIE

Potrzeba zadania przedstawionych pytań prawnych powstała w następującym układzie procesowym:

Komisja Papierów Wartościowych i Giełd powiadomiła organy ścigania o podejrzeniu popełnienia serii przestępstw giełdowych. W ocenie zawiadamiającego miał się ich dopuścić zarząd spółki BRE Equity Poland sp.

z o.o. w W., reprezentujący podmioty wchodzące w skład porozumienia

zawartego w trybie art. 158a – ustawy Prawo o publicznym obrocie papierami wartościowymi. Zarząd tej spółki nie uzyskał mianowicie zezwolenia

Komisji Papierów Wartościowych i Giełd (cyt. dalej jako Komisja lub

KPWiG) na nabycie akcji spółki giełdowej Zachodni Narodowy Fundusz Inwestycyjny S.A. (jednocześnie będącej uczestnikiem porozumienia) w liczbie powodującej przekroczenie najpierw 25 %, potem 33 %, a następnie 50

% ogólnej liczby głosów na walnym zgromadzeniu akcjonariuszy, co stanowi przestępstwo określone w art. 168a w zw. z art. 149 w zw. z art. 158a

ust. 3 pkt 1) i art. 173 ustawy. Oprócz tego nie dokonał wymaganego prawem zawiadomienia o nabyciu akcji tejże spółki, zmieniającym posiadaną

dotychczas liczbę ponad 10 % ogólnej liczby głosów na walnym zgromadzeniu akcjonariuszy o 2 % tej liczby, co – zdaniem Komisji – stanowi

przestępstwo określone w art. 167 w zw. z art. 147 ust. 2 w zw. z art. 158a

ust. 3 pkt 1) i art. 173 ustawy. Ponadto nabył w obrocie wtórnym w okresie

krótszym niż 90 dni akcje tejże spółki, zapewniające ponad 10 % ogólnej

liczby głosów na walnym zgromadzeniu, bez dokonania publicznego wezwania do zapisywania się na sprzedaż lub zamianę akcji, co stanowi

przestępstwo określone w art. 168 w zw. z art. 151 ust. 1 i art. 158a ust. 3

pkt 1) w zw. z art. 173 ustawy.

Według zawiadamiającego, przestępstwa miał dopuścić się również

zarząd Zachodniego Narodowego Funduszu Inwestycyjnego S.A. w Warszawie, nie przekazując agencji informacyjnej i spółce prowadzącej giełdę

informacji w zakresie określonym przez art. 147 ustawy. Czyn ten miał stanowić przestępstwo określone w art. 167 w zw. z art. 148 pkt 10 w zw. z

art. 173 ustawy.

Prokurator, postanowieniem z dnia 16 lipca 2002 r., odmówił wszczęcia dochodzenia w sprawie. W uzasadnieniu podniósł, powołując się na

generalną zasadę nullum crimen sine lege, że w świetle przepisów ustawy

nie stanowi przestępstw określonych w art. 167, 168 i 168a ustawy niedokonanie zawiadomień, o których mowa w art. 9 ustawy, przez podmioty

działające w warunkach porozumienia określonego w art. 158 ust. 3 ustawy. Do takiego wniosku prokurator doszedł na podstawie analizy przepisów

dotyczących takiego porozumienia, a właściwie braku bliższych uregulowań dotyczących szczegółów jego funkcjonowania.

Zażalenie na to postanowienie wniósł Przewodniczący KPWiG. Zarzucił naruszenie prawa materialnego, polegające na przyjęciu, że podmiotu reprezentującego porozumienie, o którym mowa w art. 158a ustawy, nie

dotyczą obowiązki określone w rozdziale 9 ustawy. W uzasadnieniu podniósł, że podmiot taki również jest obciążony tymi obowiązkami, a więc może dopuścić się przestępstw stypizowanych w art. 167, 168, 168a i 173

ustawy. W konkluzji wniósł o uchylenie zaskarżonego postanowienia i

wszczęcie dochodzenia w sprawie.

Prokurator nadrzędny nie przychylił się do zażalenia i skierował je do

Sądu. Przyznał słuszność w zakresie podniesionych argumentów, stwierdził jednak, że samo postanowienie jest co do zasady słuszne. Wskazał, że

w omawianym wypadku doszło do nabycia akcji własnych, które – w myśl

art. 364 § 2 k.s.h. – nie pozwalają nabywcy na wykonywanie praw z tych

akcji, w tym prawa głosu na walnym zgromadzeniu. W tej sytuacji nie dotyczyły nabywcy ani obowiązki notyfikacji (art. 147 ust. 1 i 148 ustawy), ani

obowiązek uzyskania zezwolenia Komisji (art. 149 ust. 1 ustawy), które są

ściśle związane z prawem nabywcy do posiadania określonej procentowo

liczby głosów na walnym zgromadzeniu.

Wobec takiej decyzji prokuratora nadrzędnego zażalenie rozpoznał

Sąd Rejonowy w trybie art. 306 § 2 k.p.k.

W pisemnym stanowisku, złożonym na żądanie Sądu, Przewodniczący KPWiG ustosunkował się negatywnie do argumentów prokuratora nadrzędnego, prezentując pogląd, że obowiązki informacyjne wynikające z art.

9 ustawy ciążą także na spółce publicznej nabywającej własne akcje, albowiem odnoszą się one do sytuacji nabycia akcji dających prawo głosu, a

nie możliwość wykonywania tego prawa przez nabywcę.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Artykuł 147 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. – Prawo o

obrocie papierami wartościowymi (jedn. tekst: Dz. U. z 2002 r. Nr 49, poz.

447 ze zm.) (cyt. dalej jako Pr. Pap. Wart.) wprowadził, między innymi, obowiązek zawiadomienia o nabyciu akcji spółki publicznej, jeżeli w ten sposób zostało osiągnięte lub przekroczone 5 % albo 10 % ogólnej liczby głosów na walnym zgromadzeniu Komisji Papierów Wartościowych i Giełd,

spółki i Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów, w ciągu 4 dni od dokonania zapisu na rachunku papierów wartościowych, wynikającego z odpowiedniego nabycia. Niedokonanie tego zawiadomienia w terminie stanowi występek określony w art. 167 Pr. Pap. Wart.

W myśl art. 149 ust. 1 Pr. Pap. Wart., nabycie akcji spółki publicznej

lub wystawionych w związku z tymi akcjami kwitów depozytowych, w liczbie

powodującej osiągnięcie lub przekroczenie łącznie odpowiednio 25 %,

33 % lub 50 % ogólnej liczby głosów na walnym zgromadzeniu, wymaga

zezwolenia Komisji Papierów Wartościowych i Giełd, wydawanego na

wniosek podmiotu nabywającego. Podkreślić należy, iż, mimo że art. 149

Pr. Pap. Wart. został zamieszczony w ustawie – Prawo o publicznym obrocie papierami wartościowymi i jest on przepisem należącym do sfery prawa antymonopolowego, to jednak kompetencje Komisji, określone w tym

przepisie, należą do sfery sprawowania nadzoru nad

przestrzeganiem

konkurencji w zakresie publicznego obrotu (art. 13 pkt 1). Określony w art.

149 ust. 1 Pr. Pap. Wart. obowiązek uzyskania zezwolenia dotyczy samego

nabycia akcji spółki publicznej. Dla powstania tego obowiązku nie jest

istotne, czy chodzi o akcje będące w publicznym obrocie, czy też nie. Niedopełnienie obowiązku przewidzianego w art. 149 ust. 1 Pr. Pap. Wart.

stanowi przestępstwo określone w art. 168a Pr. Pap. Wart. Wypada zauważyć, że art. 147 - 149 Pr. Pap. Wart. dotyczą nabycia akcji w spółce publicznej, natomiast art. 151 odnosi się do akcji dopuszczonych do publicznego obrotu. O ile treścią obowiązków wyrażonych w dyspozycji art. 147149 Pr. Pap. Wart. było przede wszystkim dokonanie zawiadomienia o zdarzeniach zaistniałych lub, co do których istnieje wola zaistnienia, o tyle art.

151 Pr. Pap. Wart. reguluje sposób dokonania przewidzianych w jego treści

czynności. Wprowadzony bowiem zostaje szczególny tryb nabycia 10 %

lub więcej akcji dopuszczonych do publicznego obrotu.

Nabycie – zgodnie z art. 151 ust. 1 Pr. Pap. Wart. – w obrocie wtórnym, w okresie krótszym niż 90 dni, akcji dopuszczonych do publicznego

obrotu lub wystawionych w związku z tymi akcjami kwitów depozytowych,

zapewniających co najmniej 10 % ogólnej liczby głosów na walnym zgromadzeniu, dokonuje się wyłącznie w wyniku publicznego ogłoszenia wezwania do zapisywania się na sprzedaż lub zmianę akcji. Naruszenie tego

obowiązku jest sankcjonowane przez art. 168 Pr. Pap. Wart.

Z ustawy nie wynika, czy obowiązki te ciążą na określonych podmiotach w wypadku, gdy dochodzi do nabycia własnych akcji lub przez podmiot reprezentujący spółkę, wskutek porozumienia zawartego w trybie art.

158a ust. 3 Pr. Pap. Wart. Przepis art. 158a Pr. Pap. Wart. ma wyraźnie na

celu ograniczenie możliwości podejmowania działań, które mogłyby prowadzić do przejmowania kontroli nad spółkami publicznymi przez grupy podmiotów bez wykonywania obowiązków określonych w rozdziale o nabywaniu znacznych pakietów akcji (rozdz. 9). W doktrynie prezentowany jest

słuszny pogląd, że zawarcie porozumienia samo przez się nie jest żadnym

nabyciem akcji. Zawarcie porozumienia nie powoduje, że ktokolwiek naby-

wa akcje. Każda ze stron porozumienia ma te akcje, które miala, i nie

zwiększa swojego stanu posiadania (M. Wierzbowski: Zależności oraz porozumienia akcjonariuszy w prawie o publicznym obrocie papierami wartościowymi, PPH 2002, nr 5, s. 1). Podkreśla się także, iż zawarcie porozumienia, o którym mowa w art. 158a Pr. Pap. Wart. przez podmioty mające

akcje, przed jego zawarciem, rodzi wszelkie obowiązki opisane w ustawie –

Prawo o obrocie papierami wartościowymi, z wyjątkiem może obowiązku

wezwania, o którym mowa w art. 151 Pr. Pap. Wart. (A. Chłopecki: Jeszcze

o porozumieniach w spółkach publicznych, Pr. Pap. Wart. 2001, nr 12, s.

3). Podzielić należy pogląd doktryny, że skoro ustawodawca nakłada na

uczestnika obrotu, występującego samodzielnie, którykolwiek z obowiązków wymienionych w art. 147, 149, 151 lub art. 154 Pr. Pap. Wart., to obowiązek ten obciążać będzie wszystkie powiązane ze sobą podmioty, wtedy

kiedy zachowanie się przynajmniej jednego z nich doprowadzi lub doprowadzić może do spełnienia się przesłanek przewidzianych w poszczególnych przepisach rozdziału 9 Pr. Pap. Wart. (M. Michalski: Porozumienia w

spółkach publicznych a obowiązki z tytułu nabywania znacznych pakietów

akcji, Pr. Pap. Wart. 2001, nr 6, s. 3).

Pytania sformułowane przez Sąd Rejonowy w istocie rzeczy dotyczą

kwestii, czy obowiązki, o których mowa w art. 147 ust. 1 pkt 1, art. 149 ust.

1 i art. 151 ust. 1 Pr. Pap. Wart., odnoszą się do sytuacji, w której określony podmiot w wyniku nabycia akcji spółki publicznej osiągnął lub przekroczył wskazane w tych przepisach wartości, niezależnie od tego, czy będzie

mógł na walnym zgromadzeniu wykonywać prawo głosu, związane z posiadaniem akcji.

Na tak postawione pytanie trzeba udzielić odpowiedzi negatywnej. Za

takim rozwiązaniem przemawia wykładnia językowa wymienionych przepisów, a ta ma pierwszeństwo przed innymi rodzajami wykładni. We wszystkich tych przepisach akcje powiązane są z odpowiednim procentem ogól-

nej liczby głosów na walnym zgromadzeniu związanych z nabyciem akcji.

Chodzi o akcje, przez które zostało „osiągnięte lub przekroczone 5 % albo

10 % ogólnej liczby głosów na walnym zgromadzeniu” (art. 149 ust. 1 pkt 1

Pr. Pap. Wart.), o akcje powodujące „osiągnięcie lub przekroczenie łącznie

odpowiednio 25 %, 33 % lub 50 % ogólnej liczby głosów na walnym zgromadzeniu” (art. 149 ust. 1 Pr. Pap. Wart.), o nabycie akcji „zapewniających

co najmniej 10 % ogólnej liczby głosów na walnym zgromadzeniu” (art. 151

ust. 1 Pr. Pap. Wart.). Wyeksponowanie w tych przepisach liczby głosów

świadczy o tym, że istotne jest, czy nabywca może realizować prawa wynikające z posiadanych akcji w postaci głosowania na walnym zgromadzeniu. Chodzi bowiem wyraźnie o to, że ma on mieć możliwość uzyskania na

walnym zgromadzeniu określonej liczby głosów.

Za taką wykładnią przemawia dodatkowo wykładnia teleologiczna.

Obowiązki określone we wspomnianych przepisach mają na celu ochronę

uzasadnionych interesów uczestników obrotu papierami wartościowymi,

m.in. akcjonariuszy spółek publicznych przez zapewnienie jawności tego

obrotu. Mają oni prawo do informacji o zmianach w kapitale spółek, określonych transakcjach akcji, jak też o tym, kto ma znaczną pozycję w kapitale akcyjnym. Czuwać ma nad tym Komisja Papierów Wartościowych i

Giełd, do której zadań należy m.in. sprawowanie nadzoru nad przestrzeganiem reguł uczciwego obrotu i konkurencji w zakresie publicznego obrotu

oraz nad zapewnieniem powszechnego dostępu do rzetelnych informacji

na rynku papierów wartościowych (art. 13 ust. 1 pkt 1 Pr. Pap. Wart.). Aby

mogła ona realizować te zadania, musi miećć określone informacje, a ich

uzyskiwanie zapewnia nałożenie na określone podmioty obowiązków, wymienionych w rozdziale 9 Pr. Pap. Wart. Nie chodzi o jakiekolwiek informacje, lecz tylko takie, które mają znaczenie dla akcjonariuszy przy głosowaniu na walnym zgromadzeniu. Nabycie akcji, które nie dają prawa głosu na

walnym zgromadzeniu, nie jest taką informacją; z tego punktu widzenia ak-

cje te są mało istotne. Takich uprawnień nie daje nabycie własnych akcji.

Artykuł 364 § 2 k.s.h., stanowi, że spółka nie wykonuje praw udziałowych z

własnych akcji, z wyjątkiem uprawnień do ich zbycia lub wykonywania

czynności, które zmierzają do zachowania tych praw. W literaturze podkreśla się, że uprawnienie, które wchodzi tu w grę, może polegać na realizacji

prawa głosu w charakterze czynności zachowawczej (R. Pabis: Akcje własne w przepisach Kodeksu spółek handlowych, cz. I, Pr. Pap. Wart. 2001,

nr 12, s. 8).

Wprawdzie w doktrynie podkreśla się, że obowiązek określony w art.

147 ust. 1 Pr. Pap. Wart. dotyczy również sytuacji, gdy osoba mająca papiery wartościowe, z których wynika prawo nabycia akcji, nie zamierza

wcale realizować tego prawa, a już sama potencjalna możliwość tej realizacji rodzi obowiązki informacyjne (A. Chłopecki, Z. Mrowiec: Wezwania do

sprzedaży lub zamiany akcji w publicznym obrocie papierami wartościowymi, PPH 200, nr 1, s. 17). Jest to jednak sytuacja inna od omawianej.

Słusznie przyjmuje się w doktrynie, że w wypadku nabywania akcji własnych ograniczenia wynikające z rozdziału 9 Pr. Pap. Wart. nie powinny

mieć zastosowania (M. Wierzbowski: Zależności ... s. 1).