I KZP 5/08 · Sąd Najwyższy

POSTANOWIENIE Z DNIA 28 KWIETNIA 2008 R.

I KZP 5/08

Przekazanie sprawy sądowi właściwemu jest tylko następstwem

stwierdzenia swej niewłaściwości w tym samym postanowieniu (art. 35 § 1

k.p.k.), które zawsze podlega zaskarżeniu (art. 35 § 3 k.p.k.), chyba że w

tej kwestii orzekł Sąd Najwyższy (art. 426 § 2 k.p.k.).

Przewodniczący: Prezes SN L. Paprzycki.

Sędziowie SN: K. Cesarz (sprawozdawca), W. Płóciennik.

Prokurator Prokuratury Krajowej: A. Herzog.

Sąd Najwyższy w sprawie z zawiadomienia Stanisława G., o przestępstwie z art. 231 § 1 k.k., po rozpoznaniu, przekazanego na podstawie

art. 441 § 1 k.p.k. przez Sąd Rejonowy w G. postanowieniem z dnia 13

grudnia 2007 r., zagadnienia prawnego wymagającego zasadniczej wykładni ustawy:

„Czy postanowienie sądu rejonowego o przekazaniu według właściwości

miejscowej sprawy zażalenia na postanowienie prokuratora o odmowie

wszczęcia postępowania przygotowawczego jest orzeczeniem sądu odwoławczego w rozumieniu art. 426 § 2 k.p.k., a jeżeli tak, to, czy na takie postanowienie sądu rejonowego służy zażalenie do przełożonego sądu okręgowego?”

p o s t a n o w i ł odmówić podjęcia uchwały.

UZASADNIENIE

Przedstawione zagadnienie prawne powstało w następującej sytuacji

procesowej:

Po wpłynięciu zażalenia Stanisława G. na postanowienie Prokuratora

Prokuratury Rejonowej w G. z dnia 30 listopada 2006 r. o odmowie

wszczęcia śledztwa, Sąd Rejonowy w G. w dniu 8 marca 2007 r. postanowił po pierwsze, „uznać się niewłaściwym miejscowo do rozpoznania sprawy ...” i po drugie, „sprawę tę przekazać według właściwości miejscowej do

rozpoznania Sądowi Rejonowemu w G.”. Następnie upoważniony sędzia

zarządził doręczenie odpisu postanowienia prokuratorowi i Stanisławowi

G., z pouczeniem, że z „mocy art. 426 § 1 k.p.k. jest ono prawomocne”

oraz przesłanie akt wskazanemu Sądowi.

Upoważniony sędzia Sądu Rejonowego w G. zwrócił akta sądowi

przekazującemu, wobec nieprawomocności postanowienia z dnia 8 marca

2007 r., lecz przewodniczący wydziału tego Sądu ponowił przesłanie akt,

podtrzymując stanowisko, że postanowienie to jest prawomocne.

W tej sytuacji, postanowieniem z dnia 24 lipca 2007 r. Sąd Rejonowy

w G., na podstawie art. 38 § 1 k.p.k., zwrócił się do Sądu Okręgowego w G.

o rozstrzygnięcie sporu „w przedmiocie oceny zaskarżalności postanowienia o uznaniu się niewłaściwym i w konsekwencji zasadności przekazania

sprawy ...”.

Sąd Okręgowy, postanowieniem z dnia 7 sierpnia 2007 r. odmówił

rozstrzygnięcia sporu o właściwość między sądami równorzędnymi wobec

niepowstania tego sporu, ponieważ postanowienie z dnia 8 marca 2007 r.

jest nieprawomocne i „należy traktować je jako orzeczenie, o którym mowa

w art. 425 § 1 k.p.k., wydane tylko »w związku« z odwołaniem” i podlegające zaskarżeniu na podstawie art. 35 § 3 k.p.k.

Po zwrocie sprawy, Sąd Rejonowy w G. sformułował powyższe zagadnienie prawne, argumentując następująco przekazanie go do rozstrzygnięcia Sądowi Najwyższemu:

1) zagadnienie to wyłoniło się przy rozpoznawaniu kwestii zaskarżalności

postanowienia z dnia 8 marca 2007 r.,

2) od odpowiedzi na przedstawione zagadnienie zależy wydanie zarządzenia o doręczeniu stronom tego postanowienia wraz z pouczeniem o

prawie, terminie i sposobie zażalenia,

3) zagadnienie prawne, które było przedmiotem rozpoznania w sprawie I

KZP 9/05 (postanowienie z dnia 20 kwietnia 2005 r. – OSNKW 2005, z.

4, poz. 41), dotyczyło właściwości funkcjonalnej sądu, niezakwestionowanej postanowieniem z dnia 8 marca 2007 r.,

4) jest ono postanowieniem sądu odwoławczego o przekazaniu sprawy

według właściwości miejscowej innemu równorzędnemu sądowi odwoławczemu,

5) postanowienie to należy do kręgu „innych orzeczeń sądu odwoławczego”, wymienionych w art. 426 § 2 k.p.k., od których nie przysługuje środek odwoławczy, przy czym wymieniony przepis stanowi lex specialis do

art. 35 § 3 k.p.k.,

6) nie istnieje przepis upoważniający Sąd Najwyższy albo równorzędny

skład sądu apelacyjnego do rozpoznania zażalenia na postanowienie

tego sądu stwierdzającego swą niewłaściwość miejscową, co oznacza,

że takie postanowienie jest „innym orzeczeniem sądu odwoławczego” w

rozumieniu art. 426 § 2 k.p.k.

Prokurator Prokuratury Krajowej wniósł o odmowę podjęcia uchwały,

odwołując się do motywów swojego stanowiska zajętego w sprawie I KZP

2/08 co do identycznego zagadnienia prawnego. Należy odmówić podjęcia

uchwały przede wszystkim dlatego, że przedstawione zagadnienie prawne

nie spełnia wymogów określonych w art. 441 § 1 k.p.k. Poza tym między

art. 426 § 2 k.p.k. (tak Sąd występujący) a art. 35 § 3 k.p.k. nie zachodzi

stosunek „lex specialis – lex generalis”, ponieważ ten pierwszy przepis „jest

nie tyle przepisem szczególnym, ile odsyłającym do innych przepisów prawa”. Ponadto, przepisy o właściwości sądu (dział II, rozdział 1 Kodeksu postępowania karnego) ze względu na swój charakter ogólny odnoszą się do

wszystkich etapów postępowania sądowego, co oznacza, że każdy sąd

został ustawowo zobowiązany do badania swej właściwości. Wreszcie, z

uwagi na wydanie na podstawie art. 35 § 1 k.p.k. postanowienia przytoczonego w zagadnieniu „zupełnie nie wiadomo, dlaczego Sąd (...) zignorował

równocześnie wyraźną treść art. 35 § 3 k.p.k. i uznał, że postanowienie jego nie podlega zaskarżeniu”.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Przesłanki rozstrzygnięcia przez Sąd Najwyższy zagadnienia prawnego zostały określone w art. 441 § 1 k.p.k. Najpierw spełniony musi być

warunek wyłonienia się zagadnienia prawnego przy rozpoznawaniu środka

odwoławczego. Warunek ten nie ujawnił się w niniejszej sprawie. W tej

sprawie rozpoznaniu podlega zażalenie pokrzywdzonego na postanowienie

prokuratora wydane na podstawie art. 306 § 1 k.p.k. Ponieważ Sąd jeszcze

przed przystąpieniem do rozpoznania zażalenia sformułował przedstawione zagadnienie (zob. argumenty z pkt. 1 i 2), to oczywistym jest, że nie wyłoniło się ono przy rozpoznaniu tego zażalenia. Przedmiotem przekazanego zagadnienia prawnego nie są też: dopuszczalność środka odwoławczego lub trudność w zidentyfikowaniu (określeniu) organu właściwego do jego

rozpoznania, co także legitymowałoby wystąpienie na podstawie art. 441 §

1 k.p.k. (zob. ostatnio postanowienie z dnia 29 listopada 2006 r., I KZP

27/06, OSNKW 2006, z. 12, poz. 110). Zagadnienie jest wyrazem wątpliwości Sądu Rejonowego co do dopuszczalności zaskarżenia wyżej przytoczonego postanowienia tego Sądu z dnia 8 marca 2007 r. Bo z tą wątpliwością – jak powiedziano – wiąże się pytanie nurtujące w rzeczywistości

Sąd: „czy zasadne jest wydanie w sprawie zarządzenia o doręczeniu stronom odpisu postanowienia (...) wraz z pouczeniem o zażaleniu” (vide s. 1

in fine – 2 in princ. uzasadnienia). Ale na to pytanie odpowiedział już Sąd

Okręgowy w postanowieniu z dnia 7 sierpnia 2007 r. (wydanym na skutek

wystąpienia o rozstrzygnięcie sporu o właściwość). Jasne zatem jest, że

nie został spełniony już pierwszy z warunków uzasadniających rozstrzygnięcie Sądu Najwyższego w trybie art. 441 § 1 k.p.k. Tylko więc, w celu

usunięcia chaosu interpretacyjnego, jaki ilustruje przedstawione pytanie

prawne i argumentacja powołana w uzasadnieniu postanowienia przekazującego, zauważyć trzeba, co następuje.

1. Przekazanie sprawy właściwemu sądowi lub innemu organowi na

podstawie art. 35 § 1 k.p.k. zawsze zostaje poprzedzone stwierdzeniem

przez sąd przekazujący swej niewłaściwości. Czyli, następcze rozstrzygnięcie (przekazanie) nie ma samodzielnego bytu, jak sugeruje pytanie i

uzasadnienie postanowienia o jego przekazaniu. Najlepszym świadectwem

tej koniunkcji – oprócz literalnego brzmienia art. 35 § 1 k.p.k. – jest treść

postanowienia Sądu Rejonowego w G. z dnia 8 marca 2007 r. Postanowienie wydane na podstawie tego przepisu nie może więc ograniczyć się

do przekazania sprawy innemu sądowi albo organowi.

2. Obowiązek badania przez sąd swej właściwości, określony w art.

35 § 1 k.p.k., obejmuje (lege non distinguente nec nostrum est distinguere)

właściwość miejscową, rzeczową i funkcjonalną. Obowiązek ten spoczywa

na każdym sądzie, a zatem i na sądzie, któremu przekazano do rozpoznania środek odwoławczy. Sąd ten – rozstrzygając o swej właściwości – nie

działa więc jako sąd odwoławczy w rozumieniu art. 426 § 1 i 2 k.p.k. Przekonująco wykazano to już w postanowieniu Sądu Najwyższego z dnia 20

kwietnia 2005 r. (I KZP 9/05, OSNKW 2005, z. 4, poz. 41), które przywołał

nawet Sąd występujący, ale nie wyciągnął z niego należytych wniosków. Z

judykatu tego jednoznacznie wynika, że na postanowienie sądu, któremu

przekazano środek odwoławczy, w kwestii każdego rodzaju właściwości

tego sądu (art. 35 § 1 k.p.k.) przysługuje zażalenie (art. 35 § 3 k.p.k.).

Przekazanie sprawy właściwemu sądowi nie jest więc samodzielną decyzją

procesową. Warunkiem sine qua non przekazania jest uprzednie stwierdzenie swej niewłaściwości przez sąd, który następnie dokonuje przekazania. Dlatego przekazanie to cały czas lokuje się w obrębie art. 35 § 1 k.p.k.,

na które na podstawie art. 35 § 3 k.p.k. przysługuje zażalenie, a nie w obszarze „innych orzeczeń sądu odwoławczego”, o których mowa w art. 426

§ 2 in princ. k.p.k. (nie objętych wyjątkami określonymi w końcowej części

tego przepisu).

3. Już z powyższych uwag wynika, że – wbrew temu co twierdzi się w

uzasadnieniu wystąpienia (argumenty z pkt. 4 i 5) – postanowienie o przekazaniu sprawy w następstwie stwierdzenia niewłaściwości do jej rozpoznania nie jest orzeczeniem sądu odwoławczego, o którym mowa w art.

426 § 2 in princ. k.p.k. Aktualne pozostały też argumenty zawarte w uzasadnieniu powołanego postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 20 kwietnia 2005 r. m.in. taki, że właściwości sądu nie kreuje skierowanie do niego

środka odwoławczego. Dlatego sąd ten, negując swą właściwość, nie wypowiada się jako „sąd odwoławczy”, zatem orzeczenie o niewłaściwości nie

jest objęte wyłączeniem określonym w art. 426 § 2 in princ. k.p.k. Innymi

słowy, sąd odmawiający wypełnienia roli sądu odwoławczego z powodu

przekonania o braku swej właściwości, nie może utrzymywać, że jednak

jako sąd odwoławczy stwierdza ten fakt i przekazuje sprawę do rozpoznania innemu sądowi. Stwierdzenie to następuje tylko „w związku” z wniesieniem środka odwoławczego. Uogólniając, postanowienie w przedmiocie

właściwości zawsze zapada na podstawie art. 35 § 1 k.p.k., a więc „na poziomie pierwszoinstancyjnym”, a nie na poziomie odwoławczym. Między

art. 426 § 2 k.p.k. a art. 35 § 3 k.p.k. nie zachodzi zatem stosunek lex spe-

cialis  lex generalis, charakteryzujący się przecież najpierw tym, że przepis specjalny zawiera wszystkie elementy przepisu ogólnego.

4. Niemożność zlokalizowania przez Sąd występujący przepisu, na

podstawie którego Sąd Najwyższy rozpozna zażalenie na postanowienie

sądu apelacyjnego w przedmiocie właściwości, nie sytuuje takiego postanowienia tego sądu w grupie orzeczeń, o których mowa w art. 426 § 2 in

princ. k.p.k. Ogólną właściwość funkcjonalną Sądu Najwyższego do rozpoznawania środków odwoławczych przewiduje art. 27 k.p.k. w zw. z art. 459

§ 1 i § 2 in fine k.p.k. i w zw. z art. 466 § 1 k.p.k. Natomiast szczegółowej

podstawy dla właściwości Sądu Najwyższego należy upatrywać np. właśnie

w art. 35 § 3 k.p.k., jeśli w przedmiocie właściwości wypowiedział się sąd

apelacyjny, czy w art. 126 § 3 k.p.k., gdy taki sąd odmówił przywrócenia

terminu, albo w art. 422 § 3 k.p.k., jeżeli prezes sądu apelacyjnego odmówił przyjęcia wniosku o doręczenie uzasadnienia wyroku.

W podsumowaniu należy stwierdzić, że przekazanie sprawy sądowi

właściwemu jest tylko następstwem stwierdzenia swej niewłaściwości w

tym samym postanowieniu (art. 35 § 1 k.p.k.), które zawsze podlega zaskarżeniu (art. 35 § 3 k.p.k.), chyba że w tej kwestii orzekł Sąd Najwyższy

(art. 426 § 2 k.p.k.).

Kierując się powyższymi względami odmówiono podjęcia uchwały na

podstawie art. 441 § 3 k.p.k.