I KZP 48/05 · Sąd Najwyższy

UCHWAŁA SKŁADU SIEDMIU SĘDZIÓW

Z DNIA 15 GRUDNIA 2005 R.

KZP 48/05

Wznowienie przez sąd postępowania karnego skarbowego w sprawie

o przestępstwo skarbowe, zakończonego prawomocnym orzeczeniem finansowego organu orzekającego, wydanym przed dniem 17 października

1999 r., jest możliwe w trybie i na zasadach określonych w Kodeksie karnym skarbowym (art. 113 § 1 k.k.s. w zw. z art. 540 – 548 k.p.k. oraz art.

170 k.k.s.).

Przewodniczący: Prezes SN L. Paprzycki.

Sędziowie SN: K. Cesarz, A. Deptuła (sprawozdawca),

W. Kozielewicz, D. Rysińska, J. Skwierawski, M. Sokołowski.

Prokurator Prokuratury Krajowej: A. Herzog.

Sąd Najwyższy w sprawie Marka S., po rozpoznaniu, przekazanego

na podstawie art. 441 § 1 k.p.k. w zw. z art. 518 k.p.k., przez Sąd Najwyższy w składzie trzech sędziów, postanowieniem z dnia 3 października 2005

r., do rozstrzygnięcia powiększonemu składowi Sądu Najwyższego zagadnienia prawnego wymagającego zasadniczej wykładni ustawy:

„Czy w świetle art. 2, 6, 7 i 15 ustawy z dnia 10 września 1999 r. Przepisy

wprowadzające Kodeks karny skarbowy (Dz. U. Nr 83, poz. 931 ze zm.)

dopuszczalne jest wznowienie przez sąd postępowania karnego skarbowego, w sprawie o przestępstwo skarbowe, zakończonego prawomocnym

orzeczeniem finansowego organu orzekającego w sytuacji, gdy wniosek o

wznowienie postępowania karnego skarbowego został złożony po 17 października 1999 r.?”

u c h w a l i ł udzielić odpowiedzi jak wyżej.

UZASADNIENIE

Przedstawione do rozstrzygnięcia powiększonemu składowi Sądu

Najwyższego zagadnienie prawne powstało w następującej sytuacji procesowej.

Orzeczeniem z dnia 20 sierpnia 1999 r., Urząd Skarbowy w S. uznał

Marka S. za winnego popełnienia przestępstwa skarbowego określonego w

art. 94 § 1 u.k.s., polegającego na narażeniu Skarbu Państwa na uszczuplenie podatku od towarów i usług za listopad 1998 r. w kwocie 3 304 zł i

za to skazał go na karę grzywny w wysokości 1 000 zł.

Orzeczenie to zaskarżył oskarżony. Izba Skarbowa w K., orzeczeniem z dnia 14 października 1999 r., utrzymała w mocy orzeczenie organu

pierwszej instancji.

Z kolei, w dniu 13 sierpnia 1999 r. Urząd Skarbowy w S. skierował do

Sądu Rejonowego w S. akt oskarżenia, w którym zarzucił Markowi S. popełnienie przestępstwa skarbowego, tym razem określonego w art. 101a §

1 u.k.s., polegającego na narażeniu Skarbu Państwa na bezpodstawny

zwrot podatku od towarów i usług w kwocie 3 282 zł za grudzień 1998 r.

Sąd Rejonowy w S., postanowieniem z dnia 18 maja 2000 r., umorzył

postępowanie w tej sprawie, ustalając jednocześnie, że „czyn zarzucony

Markowi S. w akcie oskarżenia wyczerpuje aktualnie znamiona określone

w art. 76 § 3 k.k.s. w związku z art. 76 § 1 k.k.s.”

W dniu 4 grudnia 2000 r. do Sądu Okręgowego w K. wpłynął wniosek

obrońcy Marka S. o wznowienie postępowania na podstawie art. 542 § 1

k.p.k. i art. 540 § 1 pkt 2 lit. a k.p.k. w sprawie prowadzonej przez Urząd

Skarbowy w S.

Sąd Okręgowy w K., postanowieniem z dnia 27 września 2002 r., nie

uwzględnił wniosku o wznowienie postępowania, uznając, że z chwilą wejścia w życie Kodeksu karnego skarbowego z dnia 10 września 1999 r.

utraciła moc ustawa karna skarbowa z dnia 26 października 1971 r. (Dz. U.

z 1984 r. Nr 22, poz. 103 ze zm.) i w związku z tym, że Kodeks karny skarbowy nie uregulował kwestii wznowienia postępowania zakończonego

prawomocnym orzeczeniem karnym organu finansowego, brak jest podstaw do wznowienia tego typu postępowania.

Sąd Apelacyjny w K. po rozpoznaniu zażalenia obrońcy, postanowieniem z dnia 14 listopada 2002 r., utrzymał w mocy zaskarżone postanowienie Sądu Okręgowego w K.

Prokurator Generalny wniósł kasację od postanowienia Sądu Apelacyjnego w K., zarzucając rażące i mające wpływ na treść orzeczenia naruszenie prawa procesowego, a mianowicie art. 6 i art. 15 ustawy z dnia 10

września 1999 r. – Przepisy wprowadzające Kodeks karny skarbowy (Dz.

U. Nr 83, poz. 931) oraz art. 118 § 1 k.p.k. w zw. z art. 113 § 1 k.k.s., polegające na przyjęciu, że po wejściu w życie Kodeksu karnego skarbowego

ustała przewidziana w art. 227 u.k.s. możliwość wzruszenia przez sąd prawomocnego orzeczenia finansowego organu orzekającego i w konsekwencji tego poglądu oddalenie wniosku obrońcy skazanego o wznowienie postępowania zakończonego orzeczeniem Izby Skarbowej bez merytorycznego odniesienia się do tych argumentów wniosku, które wskazywałyby na

dążenie wnioskodawcy do uchylenia orzeczenia organu finansowego z

powodu niezgodności tego orzeczenia z prawem. Prokurator Generalny

wniósł o uchylenie zaskarżonego orzeczenia oraz utrzymanego nim w mo-

cy postanowienia sądu pierwszej instancji i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Okręgowemu w K., w zakresie wyznaczonym

pełną treścią wniosku obrońcy Marka S.

W toku rozpoznawania kasacji, Sąd Najwyższy w składzie trzyosobowym uznał, że wyłoniło się zagadnienie prawne wymagające zasadniczej

wykładni ustawy o treści ujętej w pytaniu, które przekazał powiększonemu

składowi tego Sądu.

Uzasadniając swoje wystąpienie skład zwykły wskazał w pierwszej

kolejności, że ustawa karna skarbowa z dnia 26 października 1971 r. dawała możliwość wzruszenia prawomocnego orzeczenia finansowego organu orzekającego, udzielając w tym zakresie kompetencji Ministrowi Finansów (art. 227 tej ustawy). W art. 2 Przepisów wprowadzających Kodeks

karny skarbowy – stwierdził dalej skład formułujący pytanie prawne – uchylono obowiązującą do tego czasu ustawę karną skarbową, przy czym w

niektórych sytuacjach przewiduje się stosowanie jej dotychczasowych

przepisów. Żaden jednak przepis ustawy z dnia 10 września 1999 r. –

Przepisy wprowadzające Kodeks karny skarbowy nie odnosi się do sytuacji

przedstawionej w kasacji. Również unormowania zawarte w samym Kodeksie karnym skarbowym nie przewidują – zdaniem tego składu – możliwości wznowienia postępowania w sprawie o przestępstwo skarbowe, zakończonego prawomocnym orzeczeniem organu finansowego wydanym

na podstawie przepisów Ustawy karnej skarbowej. Z drugiej jednak strony

skład zwykły stwierdza, że w dotychczasowym orzecznictwie Sądu Najwyższego wyrażony został pogląd, oparty na interpretacji przepisów art. 25

§ 2 k.p.k. w zw. z art. 113 § 1 k.k.s. i 115 § 2 k.k.s., uznający, iż rozpoznanie odwołań oraz nadzwyczajnych środków odwoławczych od orzeczeń organów finansowych, po wejściu w życie Kodeksu karnego skarbowego, należy do sądu okręgowego (zob. postanowienia z dnia 20 marca 2000 r., I

KZP 13/00, OSNKW 2000, z. 7-8, poz. 66, z dnia 29 czerwca 2001 r., III

KKN 6/01, Lex nr 51853 i z dnia 3 października 2002 r., II KK 64/02, Lex nr

55548). Zarazem jednak w uzasadnieniu pytania stwierdzono, że gdyby

ustawodawca chciał stworzyć możliwość wzruszenia prawomocnych orzeczeń finansowych organów orzekających w sprawach o przestępstwa skarbowe, to w sposób wyraźny dałby temu wyraz w ustawie – Przepisy wprowadzające kodeks karny skarbowy, czy też w samym Kodeksie karnym

skarbowym, zaś treść art. 2 Przepisów wprowadzających Kodeks karny

skarbowy i dalszych przepisów tj. art. 6, 7 i 15, formułując generalną dyrektywę stosowania przepisów nowej ustawy, mogłaby wskazywać na brak po

stronie ustawodawcy woli wzruszania prawomocnych orzeczeń finansowych organów orzekających.

Prokurator Krajowy w pisemnym wniosku wniósł o podjęcie przez

Sąd Najwyższy uchwały następującej treści: „Postępowanie karne skarbowe zakończone przed dniem 17 października 1999 r. prawomocnym orzeczeniem finansowego organu orzekającego może być wznowione w trybie i

na zasadach przewidzianych w Kodeksie karnym skarbowym”.

Rozstrzygając przedstawione zagadnienie prawne, Sąd Najwyższy w

powiększonym składzie zważył, co następuje.

Redakcja przedstawionego pytania i jego uzasadnienie wskazuje, że

chodzi tu nie o ustalenie właściwości organu procesowego do rozpoznawania wniosków o uchylenie prawomocnego orzeczenia organu finansowego, skazującego za przestępstwo skarbowe, ale o stwierdzenie prawnej

możliwości wzruszenia takiego orzeczenia w wyniku złożonego w tej kwestii wniosku pod rządem Kodeksu karnego skarbowego.

Tylko w tej pierwszej kwestii brak jest w Kodeksie karnym skarbowym

wyraźnej regulacji. Brak ten – jak wywiódł to już wcześniej Sąd Najwyższy

(zob. postanowienie z dnia 20 czerwca 2000 r., I KZP 13/00, OSNKW

2000, z. 7-8, poz. 66) stanowi rzeczywistą lukę w ustawie, którą trzeba wypełnić w drodze odpowiedniej interpretacji. Wypełnienie takiej luki może

być przeprowadzone w drodze zastosowania zasady analogii iuris, która na

gruncie prawa karnego procesowego akceptowana jest tak w judykaturze,

jak i w doktrynie, zwłaszcza gdy będzie to korzystne dla oskarżonego (zob.

uchwały Trybunału Konstytucyjnego z dnia 15 października 1992 r., W

10/92, OTK 1992, z. 2, poz. 33, oraz z dnia 8 listopada 1994 r., P 1/94,

OTK 1994, z. 2, poz. 37; uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 24 września

1997 r., I KZP 14/97, OSNKW 1997, z. 11-12, poz. 94; zob. także L. Morawski: Wykładnia w orzecznictwie sądów, Toruń 2002, s. 293). W tym też

kierunku, co do właściwości funkcjonalnej sądu okręgowego do rozpoznania odwołań, a także nadzwyczajnych środków odwoławczych od orzeczeń

organów finansowych skazujących za przestępstwo skarbowe, należące w

przeszłości do właściwości organów finansowych, po wejściu w życie Kodeksu karnego skarbowego, wypowiadał się już Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 3 października 2002 r., II KK 64/02, Lex nr 55548.

Inaczej przedstawia się sytuacja, gdy chodzi o możliwość wzruszenia

takich prawomocnych orzeczeń finansowych organów orzekających.

W tym wypadku posługiwanie się zasadą analogii iuris nie jest ani

właściwe, ani też konieczne, albowiem odwołanie się do kierunku i aksjologii zmian wprowadzonych przez Kodeks karny skarbowy pozwala ocenić i

właściwie rozwiązać sytuację procesową objętą w przekazanym pytaniu

prawnym .

Otóż, Kodeks karny skarbowy wprowadził wyłączną właściwość sądu

do orzekania w sprawach o przestępstwa skarbowe i wykroczenia skarbowe. Takie rozwiązanie stanowiło realizację normy konstytucyjnej zawartej w

art. 175 ust. 1 i art. 236 ust. 1 Konstytucji RP. W uzasadnieniu projektu tego Kodeksu czytamy, że przewidziane w dotychczasowej ustawie karnej

skarbowej orzecznictwo administracyjnych organów finansowych „nie daje

się pogodzić z art. 45 ust. 1 Konstytucji RP, zgodnie z którym każdy ma

prawo do sprawiedliwego i jawnego rozpoznania sprawy ... przez właściwy,

niezależny, bezstronny i niezawisły sąd” (Nowa Kodyfikacja Karna. Kodeks

karny skarbowy, Warszawa, s. 252).

Przyjęto także, że postępowanie w sprawach o przestępstwo skarbowe i wykroczenie skarbowe opierać się będzie na ogólnej regule stosowania procedury powszechnej – Kodeksu postępowania karnego z 1997 r.

Postępowanie w tych sprawach miało być w znacznie większym stopniu,

niż dotychczas, subsydiarne w stosunku do postępowania karnego. W innym miejscu uzasadnienia projektu tego Kodeksu stwierdzono, że „procesowe rozwiązania kodeksu karnego skarbowego dostosowane zostały do

rozwiązań przyjętych w nowym Kodeksie postępowania karnego z 1997 r.,

co jest wyrazem dążenia do jak najdalej idącej unifikacji postępowania w

sprawach karnych”.

W przeciwieństwie do części materialnoprawnej Kodeksu, którą oparto na pełnej samodzielności norm Kodeksu karnego skarbowego i stosowaniu jedynie wyraźnie wskazanych przepisów Kodeksu karnego, w części

procesowej przyjęto generalne założenie, że postępowanie w sprawach o

przestępstwa skarbowe i wykroczenia skarbowe toczy się na podstawie

odpowiednio stosowanych przepisów Kodeksu postępowania karnego, jeśli

normy Kodeksu karnego skarbowego nie wprowadzają tu innych rozwiązań

(art. 113 § 1 k.k.s.).

To generalne odesłanie do przepisów Kodeksu postępowania karnego odnosi się także do jego Rozdziału 56, a więc również do tych samych

podstaw wznowienia określonych w art. 540 k.p.k. Podstawy te nakierowane są na oskarżonego, a ponieważ Kodeks postępowania karnego nie

przewiduje rozstrzygnięcia o odpowiedzialności posiłkowej, dlatego tylko w

tym zakresie potrzebna była specjalna podstawa wznowienia w zakresie

tego rozstrzygnięcia (art. 170 k.k.s.). Z kolei, z faktu, że art. 540 k.p.k.

przewiduje wznowienie jedynie postępowania sądowego, nie zaś postępowania prowadzonego przez organ finansowy, nie można wywieść wniosku,

iż przepis ten nie ma zastosowania do postępowania zakończonego orzeczeniem tego organu, skoro art. 540 k.p.k. ma odpowiednie zastosowanie

w postępowaniu skarbowym.

Nic nie upoważnia do stwierdzenia, że w przyjętym w Kodeksie karnym skarbowym uregulowaniu, wolą ustawodawcy było wyeliminowanie

możliwości wznowienia postępowania w tej kategorii spraw. Wszak chodziło o ukaranie za popełnienie przestępstwa skarbowego, z tą tylko różnicą,

że nie uczynił tego niezawisły sąd. Odmienny pogląd oznaczałby niczym

nieuzasadnioną dyskryminację pewnej kategorii skazanych w postępowaniu karnym skarbowym, blokując przy tym możliwość korygowania orzeczeń rażąco wadliwych.

Przyjęciu powyższego poglądu w najmniejszym stopniu nie sprzeciwia się podniesiona w końcowej części uzasadnienia pytania prawnego

wątpliwość natury funkcjonalnej, a mianowicie, że w ten sposób „otworzyłaby się możliwość wznowienia przed sądami okręgowymi postępowań w

tysiącach spraw zakończonych prawomocnie przed finansowymi organami

orzekającymi”. Wystarczy bowiem uzmysłowić sobie, że czynnikiem istotnie

ograniczającym możliwość wznowienia postępowania jest enumeratywne

wyliczenie podstaw wznowieniowych, bez dopełniającej i pojemniejszej (co

ma miejsce przy kasacji) klauzuli generalnej.

Podsumowując całość przedstawionych rozważań należy opowiedzieć się za następującym ustaleniem: wznowienie przez sąd postępowania karnego skarbowego w sprawie o przestępstwo skarbowe, zakończonego prawomocnym orzeczeniem finansowego organu orzekającego, wydanym przed dniem 17 października 1999 r., jest możliwe w trybie i na zasadach określonych w Kodeksie karnym skarbowym.

Kierując się powyższymi argumentami, Sąd Najwyższy uchwalił

udzielić odpowiedzi jak w uchwale.