I KZP 46/03 · Sąd Najwyższy

UCHWAŁA Z DNIA 25 MARCA 2004 R.

I KZP 46/03

Termin do złożenia wniosku o sporządzenie na piśmie i doręczenie

uzasadnienia wyroku warunkowo umarzającego postępowanie, wydanego

na posiedzeniu (art. 341 § 5 k.p.k.), biegnie od daty jego ogłoszenia (art.

422 § 1 k.p.k.), a nie doręczenia (art. 100 § 3 k.p.k.), chyba że zaistniały

okoliczności określone w art. 422 § 2 k.p.k.

Przewodniczący: Prezes SN L. Paprzycki (sprawozdawca).

Sędziowie SN: P. Hofmański, S. Zabłocki.

Zastępca Prokuratora Generalnego: R. A. Stefański.

Sąd Najwyższy w sprawie Moniki J., po rozpoznaniu przekazanego

na podstawie art. 441 § 1 k.p.k. przez Sąd Okręgowy w G. postanowieniem

z dnia 11 grudnia 2003 r., zagadnienia prawnego wymagającego zasadniczej wykładni ustawy:

„Czy wobec wynikającego z treści przepisu art. 100 § 3 k.p.k. wymogu doręczenia stronom wyroku zapadłego na posiedzeniu (a więc również stronie obecnej na posiedzeniu) termin do wniesienia wniosku o sporządzenie

na piśmie i doręczenie uzasadnienia wyroku warunkowo umarzającego postępowanie, który ogłoszono na posiedzeniu stronom, biegnie od daty doręczenia odpisu wyroku stronie, niezależnie czy była ona obecna na posiedzeniu, czy też zgodnie z regułą wyrażoną w art. 422 § 1 k.p.k. – od daty

ogłoszenia wyroku?”

u c h w a l i ł udzielić odpowiedzi jak wyżej.

UZASADNIENIE

Sąd Rejonowy w R., wyrokiem z dnia 14 sierpnia 2003 r., umorzył

warunkowo postępowanie karne wobec Moniki J., oskarżonej o popełnienie

przestępstwa zakwalifikowanego z art. 177 § 1 k.k. W posiedzeniu uczestniczył tylko prokurator, a przewodniczący po ogłoszeniu wyroku, pouczył, iż

orzeczenie może być zaskarżone do Sądu Okręgowego w G. w terminie 7

dni od doręczenia wyroku z uzasadnieniem. Odpis wyroku został doręczony stronom, przy czym oskarżyciel publiczny otrzymał go w dniu 22 sierpnia 2003 r., a więc w ósmym dniu od daty ogłoszenia wyroku, wtedy też

złożył wniosek o sporządzenie na piśmie i doręczenie uzasadnienia wyroku. Wniosek ten uznano za złożony w terminie, a oskarżyciel publiczny w

dniu 24 września 2003 r. otrzymał odpis wyroku z uzasadnieniem. Apelacja

którą prokurator wniósł w dniu 8 października 2003 r., została przyjęta jako

złożona w terminie i odpowiadająca warunkom formalnym, a następnie

przesłana wraz z aktami Sądowi Okręgowemu w G., o czym zawiadomiono

prokuratora oraz oskarżoną. Prokurator w apelacji podnosił także i to, że

został błędnie pouczony o możliwości zaskarżenia wyroku w terminie

siedmiu dni od daty doręczenia mu odpisu wyroku z uzasadnieniem.

Sąd Okręgowy w G. rozpoznając sprawę uznał, iż wyłoniło się zagadnienie prawne wymagające zasadniczej wykładni ustawy – art. 100 § 3

k.k. „na tle art. 422 § 1 k.p.k.”, które sformułował w pytaniu przekazanym

Sądowi Najwyższemu na podstawie art. 441 § 1 k.p.k.

Zastępca Prokuratora Generalnego w przedstawionym Sądowi Najwyższemu wniosku, podzielając ocenę Sądu Okręgowego, że w tej sprawie

przy rozpoznawaniu środka odwoławczego wyłoniło się zagadnienie prawne wymagające zasadniczej wykładni ustawy – art. 100 § 3 k.p.k. i art. 422

§ 1 k.p.k., a więc spełnione zostały wymogi określone w art. 441 § 1 k.p.k.,

wyraził pogląd, iż termin do złożenia wniosku o sporządzenie na piśmie i

doręczenie uzasadnienia wyroku, umarzającego warunkowo postępowanie, wydanego na posiedzeniu (art. 341 § 5 k.p.k.), biegnie od daty jego

ogłoszenia, a nie doręczenia (art. 422 § 1 k.p.k.).

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Uznać należało, iż przy rozpoznawaniu w tej sprawie apelacji, na tle

wykładni art. 100 § 3 k.k. i art. 422 § 1 k.p.k., rzeczywiście wyłoniło się zagadnienie prawne wymagające zasadniczej wykładni ustawy, w rozumieniu

art. 441 § 1 k.p.k., co upoważniało Sąd Okręgowy w G. do przekazania

Sądowi Najwyższemu pytania prawnego. Może bowiem budzić zasadnicze

wątpliwości czy, bez względu na to, czy strona uczestniczyła w posiedzeniu, na którym wydany został wyrok, którym warunkowo umorzone zostało

postępowanie, termin do złożenia wniosku o sporządzenie na piśmie i doręczenie uzasadnienia takiego wyroku, biegnie od daty jego ogłoszenia, jak

to stanowi art. 442 § 1 k.p.k., czy też od daty doręczenia wyroku na podstawie art. 100 § 3 k.p.k., wobec pouczenia wymaganego przez art. 100 §

6 k.p.k.

Jednoznaczne brzmienie przepisu art. 422 § 1 k.p.k. wskazuje, że

określony w nim termin 7 dni do złożenia wniosku o sporządzenie na piśmie i doręczenie uzasadnienia dotyczy wszystkich wyroków, które zostały

ogłoszone w sposób określony w art. 418 § 1 k.p.k.(chyba że przepis

szczególny stanowi inaczej – od daty doręczenia: art. 422 § 2 k.p.k. i art.

482 § 1 zd. drugie k.p.k.) i biegnie właśnie od daty jego ogłoszenia. Dotyczy to wyrokowania zarówno na rozprawie, jak i na posiedzeniu w postępowaniu przed sądem pierwszej instancji (art. 422 k.p.k. znajduje się w

rozdziale 47, w dziale VIII Postępowanie przed sądem pierwszej instancji),

także w postępowaniach szczególnych (art. 468 k.p.k., art. 485 k.p.k.), w

postępowaniu o wydanie wyroku łącznego (art. 574 k.p.k.) oraz w postępowaniu w sprawach podlegających orzecznictwu sądów wojskowych (art.

646 k.p.k.). Tak samo jest, jeżeli chodzi o pozostałe przepisy rozdziału 47

k.p.k., z których większość dotyczy każdej czynności wyrokowania, a tylko

niektóre z nich wyłącznie wydawania wyroku na rozprawie (np. art. 409

k.p.k.) albo na posiedzeniu (np. art. 418a k.p.k.).

Ustawodawca w art. 422 § 1 k.p.k. początek terminu do złożenia

określonego w nim wniosku wiąże z datą ogłoszenia wyroku. Odmiennie

natomiast – w art. 422 § 2 k.p.k. i w art. 482 § 1 zdanie drugie k.p.k., stanowiąc, że termin ten rozpoczyna bieg od daty doręczenia oskarżonemu

wyroku albo jego odpisu. Tak samo jest również w wypadku wyroku wydanego w postępowaniu wznowieniowym na posiedzeniu bez udziału stron

(art. 544 § 3 in principio k.p.k.), co jednak wynika nie z treści któregokolwiek przepisu rozdziału 56 Kodeksu postępowania karnego, lecz z tego, że

strony nie wiedzą o terminie tego posiedzenia i dopiero z doręczonego wyroku (art. 100 § 3 k.p.k.) dowiadują się, iż zostało wydane tego rodzaju

orzeczenie, i jak może być ono zaskarżone (art. 100 § 6 k.p.k.). Względy

gwarancyjne przemawiają zatem za przyjęciem, że w takiej sytuacji procesowej bieg terminu do złożenia wniosku o sporządzenie na piśmie i doręczenie uzasadnienia wyroku rozpoczyna się od doręczenia wyroku. Żaden

inny przepis kodeksu, poza wyżej już wskazanymi, nie określa odmiennie,

niż art. 422 § 1 k.p.k., początku biegu terminu do złożenia wniosku o sporządzenie na piśmie i doręczenie uzasadnienia wyroku. Nie czynią tego

również przepisy art. 100 § 3 i 6 k.p.k., stanowiąc jedynie, iż wyrok zapadły

na posiedzeniu doręcza się stronom (§ 3), jednocześnie pouczając je o

przysługującym im, między innymi na podstawie art. 422 § 1 k.p.k., prawie,

terminie i sposobie wniesienia środka zaskarżenia (postanowienie SN z

dnia 14 stycznia 1997 r., III KZ 99/96, OSNKW 1997, nr 3-4, poz. 32)

Art. 422 § 1 k.p.k. uzależnia początek terminu od czynności procesowej „ogłoszenia wyroku”, natomiast art. 418 § 1 k.p.k. stanowi, iż wyrok

ogłasza „publicznie” przewodniczący składu orzekającego, nawet wtedy,

gdy nikt nie stawił się na ogłoszenie wyroku (art. 419 § 1 k.p.k.). Dotyczy to

zarówno rozprawy, jak i posiedzenia, o ile tylko spełnione zostały warunki

„publiczności” ogłoszenia, z zachowaniem jawności dla uczestników postępowania (jawność wewnętrzna) oraz osób postronnych – publiczności

(jawność zewnętrzna). W wypadku wyrokowania poza rozprawą oprócz

ogłoszenia wyroku w sposób określony w art. 418 § 1 k.p.k., jego treść dodatkowo udostępniana jest publicznie przez złożenie odpisu na okres 7 dni

w sekretariacie sądu, o czym należy uczynić wzmiankę w protokole posiedzenia, który wówczas zawsze trzeba sporządzić – art. 418a k.p.k. (zob.

szerzej: S. Zabłocki: Publiczne ogłoszenie wyroku wydanego na posiedzeniu - realna gwarancja czy fikcja? – Gdańskie Studia Prawnicze, T. XI,

2003, s. 311 i nast.).

Unormowania dotyczące jawności rozprawy (w obu jej aspektach) są

jednoznaczne (rozdział 42 Jawność rozprawy głównej), a ich wykładnia, na

potrzeby rozważanej problematyki, nie nastręcza żadnych trudności. Niewątpliwe jest bowiem kto bierze udział w postępowaniu i kto może być

obecny, natomiast z art. 355 k.p.k. wynika wyraźna deklaracja, iż rozprawa

odbywa się jawnie, a ograniczenie jawności określa ustawa, w tym przede

wszystkim Kodeks postępowania karnego. W każdym razie ogłoszenie wyroku odbywa się zawsze jawnie (art. 364 § 1 k.p.k.), a więc z udziałem

stron, ich przedstawicieli (obrońców i pełnomocników) oraz w obecności

publiczności. Strony i inne osoby, które wzywa się na rozprawę lub zawiadamia o jej terminie, prezes sądu wskazuje w pisemnym zarządzeniu o wyznaczeniu rozprawy głównej (art. 350 § 1 pkt 3 k.p.k.), a oskarżonego pozbawionego wolności doprowadza się (art. 350 § 2 k.p.k.). Umieszczona na

drzwiach sali rozpraw wokanda informuje osoby postronne – publiczność o

terminie rozpraw w poszczególnych sprawach. Te ostatnie osoby, w każdy

czasie, mogą uzyskać w sekretariacie sądu informacje o wyznaczonym

terminie rozpraw w poszczególnych sprawach.

Jeżeli chodzi o posiedzenia, to brak jest w kodeksie unormowań regulujących ich jawność, co w żadnym wypadku nie oznacza, jak w postępowaniu cywilnym (zob. art. 148 i nast. k.p.c.), iż są one niejawne, a więc

niedostępne dla uczestników postępowania i publiczności. Przepisy art. 96

k.p.k. określają jedynie podmioty (strony, inne osoby), które mają prawo

wziąć udział w posiedzeniu, a nawet obowiązek udziału, gdy tak ustawa

stanowi (§ 1), i wówczas należy je o terminie posiedzenia zawiadomić, albo

też mają prawo wziąć w nim udział o ile stawią się na posiedzenie, o terminie którego nie powiadamia się ich (§ 2). Z tych unormowań wynika jednak,

że każde posiedzenie sądu jest dostępne nie tylko dla stron oraz osób nie

będących stronami, określonych w art. 96 § 1 k.p.k., ale także dla osób postronnych – publiczności, których obecność, w przeciwieństwie do postępowania cywilnego (art. 152 zdanie drugie k.p.c.), nie jest wyłączona przez

żaden przepis karnej ustawy procesowej (zob. J. Grajewski, L.K. Paprzycki,

M. Płachta, Kodeks postępowania karnego. Komentarz, T. I, s. 306). Tak

jak w wypadku rozprawy, o wyznaczeniu terminu każdego posiedzenia

osoby zainteresowane, których sąd nie zawiadamia o tym z urzędu, mogą

uzyskać stosowaną informację w sekretariacie sądu, a także zapoznając

się wokandą umieszczoną w miejscu odbywania posiedzenia. Wówczas

jednak, gdy posiedzenie odbywa się „bez udziału stron”, są one uprawnione jedynie do obecności na posiedzeniu, nie mając prawa zabierania głosu, czy składania wniosków, a więc na zasadzie takiej jak osoby postronne

– publiczność.

Okazuje się więc, że jawność zewnętrzna – publiczność rozprawy i

posiedzenia, co do istoty, jest taka sama, jako, że są one dostępne zarówno dla stron, jak i innych osób, a wyłączenie jawności posiedzenia następować będzie, na podstawie przepisów rozdziału 42 Kodeksu postępowania karnego stosowanych przez analogię, w tych samych wypadkach, gdy

wyłącza się jawność rozprawy, a więc nigdy nie będzie to dotyczyło ogłoszenia wyroku.

O terminach posiedzeń, na których wydawane są wyroki, z wyjątkiem

postępowania wznowieniowego (art. 544 § 3 in principio k.p.k.), zawiadamiane są wszystkie podmioty uprawnione do wniesienia apelacji. W wypadku wyroku warunkowo umarzającego postępowania są to: pokrzywdzony, obrońcy i pełnomocnicy (art. 339 §5 k.p.k., art. 342 § 1 k.p.k.).

Wydanie wyroku w każdym wypadku, a więc i wówczas, gdy sąd warunkowo umarza postępowanie na posiedzeniu, niewątpliwie kończy „rozpatrzenie sprawy” w rozumieniu art. 45 ust. 1 Konstytucji RP z 1997 r.

Przepis ten stanowi, iż musi to być rozpatrzenie „jawne”, a więc „publiczne”. Ten wymóg odnosi się zarówno do rozprawy, jak i posiedzenia, w toku

którego następuje „rozpatrzenie sprawy”. Taki sam standard „publiczności”

wyrokowania wynika z art. 6 ust. 1 Konwencji Europejskiej z 1950 r. o

Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności. Gdyby nawet uznać,

iż nie jest wystarczająca dla przyjęcia prawa do obecności na posiedzeniu

każdego zainteresowanego, w tym dla stron, sama analiza przepisów obowiązującej karnej ustawy procesowej, to prawo takie należałoby wywieść

wprost właśnie z art. 45 ust. 1 Konstytucji, która w art. 8 ust. 2 nakazuje

bezpośrednie stosowanie jej przepisów oraz z art. 6 ust. 1 Konwencji Europejskiej, gdyż art. 91 ust. 2 Konstytucji stanowi o pierwszeństwie ratyfikowanej za zgodą parlamentu konwencji międzynarodowej przed ustawą, jeśli nie da jej się z tą ustawą pogodzić. Tym bardziej jest to uzasadnione,

że, jak to zostało wyżej przedstawione, karna ustawa procesowa z całą

pewnością nie statuuje niedostępności posiedzenia dla zainteresowanych

nią osób (szerzej zob. P. Hofmański, O jawność posiedzeń sądowych w

procesie karnym, Księga Jubileuszowa ku czci prof. A. Bulsiewicza, Toruń

2004, w druku).

Skoro zatem w posiedzeniu, mającym za przedmiot „rozpatrzenie

sprawy”, kończącym się wydaniem wyroku, uczestniczyć mogą nie tylko

strony i ich przedstawiciele, ale także publiczność, to niewątpliwe jest, że

mamy w tym wypadku do czynienia z jawnym – publicznym rozpatrzeniem

sprawy, w rozumieniu art. 45 ust. 1 Konstytucji RP, a zapadły na takim posiedzeniu wyrok jest ogłaszany publicznie, w rozumieniu art. 418 § 1 k.p.k. i

art. 422 § 1 k.p.k.

Jeżeli tak, to właśnie ten ostatni przepis, a nie przepis art. 100 § 3

k.p.k., określa początek terminu do złożenia wniosku o sporządzenie na

piśmie i doręczenie uzasadnienia wyroku. Nie można, wobec tego, podzielić prezentowanego w piśmiennictwie poglądu, że przepisy art. 100 § 3 i 6

k.p.k. ustanawiają, odmienne od tych określonych w art. 422 § 1 i 2 k.p.k.

oraz w art. 482 § 1 zd. 2 k.p.k., zasady składania wniosku o sporządzenie

na piśmie i doręczenie uzasadnienia wyroku (tak: T. Grzegorczyk: Kodeks

postępowania karnego. Komentarz, Kraków 2003 r., s. 1073, R.A. Stefański (w): Z. Gostyński (red.) Kodeks postępowania karnego. Komentarz.

Warszawa 2004, T. II, s. 858 oraz D. Wysocki: Glosa do postanowienia SN

z dnia 28 marca 2003 r., III KZ 71/02, OSP 2004, z. 1, s. 29,30). Tylko w

wypadku, gdy oskarżony pozbawiony wolności, który nie ma obrońcy, nie

był obecny podczas ogłoszenia wyroku na posiedzeniu, termin ten, zgodnie

z unormowaniem art. 422 § 2 k.p.k., biegnie od daty doręczenia mu wyroku.

Sąd Najwyższy, dostrzegając, że zaprezentowany w niniejszej

uchwale pogląd dotyczący zewnętrznej jawności posiedzenia stawia w wielu sytuacjach procesowych pod znakiem zapytania racjonalność unormowań zawartych w art. 100 § 3 k.p.k. oraz w art. 418a k.p.k., doszedł jednak

do przekonania, iż względy natury konstytucyjnej przemawiają za przyjętym

stanowiskiem.