I KZP 45/05 · Sąd Najwyższy

UCHWAŁA Z DNIA 15 GRUDNIA 2005 R.

I KZP 45/05

Względnie wnioskowy tryb ścigania przestępstwa określonego w art.

177 § 1 k.k. (art. 177 § 3 k.k.), w wypadku co najmniej dwóch pokrzywdzonych, znajduje zastosowanie tylko wtedy, gdy są nimi osoby najbliższe (art.

115 § 11 k.k.), a doznane przez nie obrażenia stanowią uszczerbek na

zdrowiu określony w art. 157 § 1 k.k.

Przewodniczący: Prezes SN L. Paprzycki (sprawozdawca).

Sędziowie SN: K. Cesarz, W. Kozielewicz.

Prokurator Prokuratury Krajowej: A. Herzog.

Sąd Najwyższy w sprawie Ryszarda W., po rozpoznaniu, przedstawionego na podstawie art. 441 § 1 k.p.k. przez Sąd Okręgowy w W., postanowieniem z dnia 20 września 2005 r., zagadnienia prawnego wymagającego zasadniczej wykładni ustawy:

„Czy użyty w art. 177 § 3 k.k. wyraz «wyłącznie» oznacza wykluczenie trybu ścigania wnioskowego w zakresie czynu z art. 177 § 1 k.k. gdy pokrzywdzonym tym samym przestępstwem podlegającym kumulatywnej

kwalifikacji z art. 177 § 1 i 2 k.k., jest jeszcze inna osoba (osoby), albo inna

osoba (osoby) najbliższe co do której nastąpił skutek określony w art. 177 §

2 k.k.”

u c h w a l i ł udzielić odpowiedzi jak wyżej.

UZASADNIENIE

Ryszard W. oskarżony został o to, że w dniu 3 sierpnia 1999 r. około

godziny 5.00 rano w Z. na drodze nr 18, kierując samochodem osobowym

marki Volvo 940SB, nieumyślnie naruszył zasady bezpieczeństwa w ruchu

lądowym określone w art. 3 ust. 1, art. 19 ust. 1 ustawy z dnia 20 czerwca

1997 r. – Prawo o ruchu drogowym (Dz. U. z 2005 r. Nr 108, poz. 908 ze

zm.) w ten sposób, że nie zachował należytej ostrożności i nie dostosował

taktyki oraz techniki jazdy do sytuacji drogowej, w następstwie czego najechał na krawędź betonowej wysepki, po czym utracił panowanie nad samochodem, zjechał na lewe pobocze, gdzie uderzył w przydrożne drzewo i

dachował, w wyniku czego nieumyślnie spowodował obrażenia ciała pasażerów samochodu Volvo: swojej matki Janiny W., skutkujące zgon w dniu 7

sierpnia 1999 r. w Szpitalu Bródnowskim w W. i swojego syna małoletniego

Ronalda W., lat 14, w postaci złamania obojczyka prawego, rany szarpanej

twarzy okolicy barku prawego, rany szarpanej uda prawego tj. o czyn z art.

177 § 1 i § 2 k.k.

Sąd Rejonowy w W., wyrokiem z dnia 23 grudnia 2004 r., uznał

oskarżonego za winnego zarzucanego mu czynu, dokonując modyfikacji

przypisanego opisu czynu, w szczególności przez wyeliminowanie skutków, które odniósł syn oskarżonego – wobec braku wniosku pokrzywdzonego lub jego przedstawiciela ustawowego o ściganie – i skazał Ryszarda

W. za przestępstwo określone w art. 177 § 2 k.k., a na podstawie tego

przepisu i art. 60 § 2 pkt 3 i § 6 pkt 3 k.k. wymierzył oskarżonemu grzywnę

w wysokości 60 stawek dziennych, ustalając wysokość jednej na 100 zł.

Apelację od powyższego wyroku wniósł oskarżyciel publiczny, zarzucając obrazę przepisów prawa materialnego – art. 177 § 1 k.k. przez jego

niezastosowanie oraz przy zastosowaniu art. 118 § 1 k.p.k. – art. 177 § 3

k.k. przez jego błędne zastosowanie, a także przepisów prawa procesowego – art. 410, art. 413 i art. 414 k.p.k. przez „niewypowiedzenie się” przez

Sąd w wyroku o części zarzutu dotyczącego nieumyślnego spowodowania

przez oskarżonego w następstwie wypadku obrażeń ciała u swojego małoletniego syna.

Sąd Okręgowy w W., rozpoznając powyższy środek odwoławczy,

powziął wątpliwość co do wykładni art. 177 § 3 k.k., którą postanowieniem

z dnia 20 września 2005 r. przekazał, w trybie art. 441 § 1 k.p.k., Sądowi

Najwyższemu do rozstrzygnięcia.

Prokurator Prokuratury Krajowej wniósł o odmowę podjęcia uchwały.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Przedstawione Sądowi Najwyższemu zagadnienie prawne wymaga,

wbrew stanowisku Prokuratora Prokuratury Krajowej, dokonania zasadniczej wykładni ustawy. Rezultat zastosowania językowych reguł wykładni

nie jest bowiem ani tak oczywisty, ani tak jednoznaczny, jak prezentuje to

w swoim wniosku Prokurator Prokuratury Krajowej. Uwzględniając ponadto

fakt, że kwestia przedstawiona w zagadnieniu prawnym nie była dotąd

przedmiotem wypowiedzi Sądu Najwyższego i rozważań w piśmiennictwie

prawa karnego, podjęcie uchwały jest tym bardziej uzasadnione.

Przepis art. 177 § 3 k.k., ustanawiający względnie wnioskowy tryb

ścigania czynów stypizowanych w § 1 tego artykułu, wskazuje bowiem, że

ściganie tego przestępstwa następuje na wniosek pokrzywdzonego, jeżeli

jest nim wyłącznie osoba najbliższa.

Prima facie wydawałoby się zatem, że ustawodawca dla zastosowania wnioskowego trybu ścigania przestępstwa określonego w art. 177 § 1

k.k., w wypadku więcej niż jednego pokrzywdzonego, wymaga jedynie rodzajowej tożsamości pokrzywdzonych, a więc tylko tego, by należeli oni do

kręgu osób najbliższych, określonego w art. 115 § 11 k.k. Bez znaczenia

byłoby zatem, czy któryś z pokrzywdzonych doznał uszczerbku określone-

go w art. 156 § 1 k.k. albo poniósł śmierć, jeżeli chociażby jeden z pokrzywdzonych doznał uszczerbku, o jakim mowa w art. 157 § 1 k.k.

Za taką interpretacją mogłoby dodatkowo przemawiać usytuowanie

przepisu określającego wnioskowy tryb ścigania. Ustawodawca nie zamieścił go bezpośrednio po § 1 art. 177 k.k., co bez wątpienia wskazywałoby

na konieczność wystąpienia rodzajowej tożsamości co do uszczerbku na

zdrowiu, który musieliby odnieść pokrzywdzeni – osoby najbliższe, a regulację taką wprowadził w § 3, po przepisie statuującym odpowiedzialność

karną za spowodowanie wypadku komunikacyjnego, którego skutkiem jest

ciężki uszczerbek na zdrowiu lub śmierć człowieka. To dodatkowo przemawiałoby za tym, że wnioskowy tryb ścigania przestępstwa określonego

w § 1 art. 177 k.k. jest niezależny od rodzaju (stopnia) spowodowanych

skutków, jeżeli pokrzywdzonymi są wyłącznie osoby najbliższe.

Jednak, analiza przepisów Kodeksu karnego określających tryb ścigania prowadzi do wniosku, że takie umieszczenie unormowania § 3 w art.

177 k.k. wynika jedynie z przyjętej techniki legislacyjnej, a nie jest powodowane zamiarem nadania odmiennego znaczenia normatywnego.

Ustawodawca, co do zasady, przepisy o trybie ścigania (wnioskowym

albo prywatnoskargowym) zamieszcza, jeżeli nie czyni tego w odrębnym

artykule (np. art. 205 k.k.), w ostatnim paragrafie artykułu, w którym stypizowano przestępstwo. Jeżeli odstępuje od tego (np. w art. 278 § 4 k.k.), to

dlatego, że następujący po regulacji określającej tryb ścigania paragraf odnosi się do wszystkich poprzedzających przepisów w danym artykule, w

tym i paragrafu określającego tryb ścigania (art. 278 § 5 k.k.). Dlatego też,

ujęcie względnie wnioskowego trybu ścigania przestępstwa określonego w

art. 177 § 1 k.k. dopiero w § 3 tego artykułu nie rozstrzyga wątpliwości

przedstawionych w postanowieniu Sądu Okręgowego w W.

Wobec powyższego, odpowiedzi na przedstawione zagadnienie

prawne należy poszukiwać w istocie trybu wnioskowego, uwzględniając

przy tym cel, który przyświecał wprowadzeniu regulacji art. 177 § 3 k.k.

Wskazać należy, że uzasadnienie projektu Kodeksu karnego w tym

przedmiocie milczy (zob. Nowe kodeksy karne – z 1997 r. z uzasadnieniami, Warszawa 1997), choć już rządowy projekt ustawy – Kodeks karny

(druk Sejmu RP nr 1274 z dnia 18 sierpnia 1995 r.) w art. 158 § 3 przewidywał identyczny zapis, jaki ostatecznie sformułowano w art. 177 § 3 k.k. Z

uwagi na brak motywów autora projektu Kodeksu karnego, ustalenie motywów ustawodawcy jest tym bardziej utrudnione. Należy tego dokonać w

oparciu o istotę wnioskowego trybu ścigania.

Co do zasady, ustawodawca wprowadza taki tryb ścigania co do

czynów, które naruszają dobro prawne o szczególnie osobistym charakterze (tak na przykład w wypadku przestępstw przeciwko wolności seksualnej

i obyczajności – art. 205 k.k.), albo gdy pokrzywdzonego łączy ze sprawcą

szczególny stosunek (gdy sprawca jest osobą dla niego najbliższą – np.

art. 278 § 5 k.k.), które wymagają reakcji ze strony organów ścigania i wymiaru sprawiedliwości.

W wypadku art. 177 § 1 k.k. mamy do czynienia z drugą z opisanych

wyżej sytuacji. To właśnie z uwagi na łączący pokrzywdzonego ze sprawcą

stosunek, ustawodawca wprowadza szczególny tryb ścigania. Reguła ta

nie ma jednak w tym wypadku charakteru absolutnego. Użycie w treści art.

177 § 3 k.k. słowa „wyłącznie” wskazuje na to, że wnioskowy tryb ścigania

przestępstwa określonego w § 1 art. 177 k.k. znajdzie zastosowanie jedynie wówczas, gdy pokrzywdzonym jest tylko osoba najbliższa. Natomiast

gdy czynem jest pokrzywdzona także inna osoba, nienależąca do kręgu

osób najbliższych, wówczas ściganie takiego czynu następuje z urzędu i to

w zakresie wszelkich skutków (co do których istnieje oczywiście związek

przyczynowy), które zostały spowodowane zachowaniem sprawcy, także

wobec pokrzywdzonego-osoby najbliższej. Ten fakt uświadamia, że wolą

ustawodawcy było pozostawienie osobie najbliższej decyzji o ściganiu

sprawcy tylko w sytuacji, gdy jedynie ona jest osobą pokrzywdzoną. Natomiast, gdy skutkiem czynu jest zwykły uszczerbek na zdrowiu także innej

osoby niż najbliższa, to przepis § 3 art. 177 k.k. nie znajduje zastosowania,

choć w wypadku braku słowa „wyłącznie” należałoby przypisać sprawcy

wypadku komunikacyjnego tylko niektóre skutki, z wyłączeniem tych, które

doznała osoba najbliższa – wobec niezłożenia przez nią wniosku o ściganie.

Szczególna ochrona relacji pokrzywdzony – osoba najbliższa a

sprawca, w wypadku czynu stypizowanego w art. 177 § 1 k.k., nie ma zatem charakteru absolutnego. W sytuacji pokrzywdzenia takim czynem także osoby nienależącej do kręgu osób najbliższych, ustawodawca nie zapewnia takiej ochrony, nakazując (zarówno co do opisu czynu, jak i jego

kwalifikacji prawnej) oddanie całej zawartości kryminalnej zachowania.

Skoro zatem prawodawca przewiduje jedynie ograniczoną ochronę

relacji między pokrzywdzonym – osobą najbliższą a sprawcą, a wnioskowy

tryb ścigania odnoszony jest tylko do czynu określonego w art. 177 § 1 k.k.,

należy uznać, że w razie spowodowania u jednej z osób pokrzywdzonych

(będących osobami najbliższymi wobec sprawcy) skutków, o których mowa

w art. 156 § 1 k.k. lub śmierci, wnioskowy tryb ścigania czynu określonego

w § 1 art. 177 k.k. jest także wyłączony.

Tylko na marginesie należy zauważyć, że jeżeli Sąd Rejonowy doszedł do przekonania, iż w rozpoznawanej sprawie miał zastosowanie art.

177 § 3 k.k., to obowiązkiem było uzyskanie stanowiska pokrzywdzonego

(działającego w jego imieniu przedstawiciela ustawowego) w przedmiocie

ścigania. Sam fakt, że wniosek taki nie został złożony do rozpoczęcia

przewodu sądowego (na co powołuje się Sąd w pisemnym uzasadnieniu

wyroku – nota bene wniosek taki może być złożony w każdym czasie to-

czącego się postępowania sądowego, nawet w postępowaniu odwoławczym), nie zwalniał Sądu z obowiązku uzyskania stanowiska pokrzywdzonego w tym przedmiocie.

Podsumowując: względnie wnioskowy tryb ścigania przestępstwa

określonego w art. 177 § 1 k.k. (art. 177 § 3 k.k.) – w wypadku co najmniej

dwóch pokrzywdzonych – znajduje zastosowanie w razie zaistnienia zarówno rodzajowej tożsamości podmiotowej pokrzywdzonych (przynależność do kręgu osób najbliższych – art. 115 § 11 k.k.), jak i rodzajowej tożsamości przedmiotowej skutków (doznane obrażenia stanowią uszczerbek

na zdrowiu określony w art. 157 § 1 k.k.).

Wobec powyższego Sąd Najwyższy podjął uchwałę, jak na wstępie.