I KZP 42/00 · Sąd Najwyższy

UCHWAŁA Z DNIA 13 GRUDNIA 2000 R.

I KZP 42/2000

W wypadku umorzenia postępowania karnego na podstawie art. 11 § 1

k.p.k. w sprawie toczącej się z oskarżenia publicznego brak jest podstaw do

zasądzenia od oskarżonego na rzecz oskarżyciela posiłkowego poniesionych

przez niego wydatków z tytułu ustanowienia pełnomocnika, co jednak nie wyłącza możliwości ich zasądzenia „w uzasadnionych wypadkach” od Skarbu Państwa (analogia z art. 632 pkt 2 k.p.k. in fine).

Przewodniczący: sędzia SN J. Bratoszewski (sprawozdawca).

Sędziowie SN: W. Kozielewicz, E. Strużyna.

Prokurator Prokuratury Krajowej: R. Stefański.

Sąd Najwyższy w sprawie Mariana M., po rozpoznaniu, przekazanego na

podstawie art. 441 §1 k.p.k., przez Sąd Okręgowy w K., postanowieniem z dnia

12 września 2000 r., zagadnienia prawnego wymagającego zasadniczej wykładni ustawy:

Czy w wypadku umorzenia postępowania karnego na podstawie art. 11 § 1

k.p.k. oskarżycielowi posiłkowemu przysługuje od oskarżonego zwrot wyłożonych kosztów zastępstwa adwokackiego?

uchwalił udzielić odpowiedzi jak wyżej.

U ZA S A D N I E N I E

Postanowieniem z dnia 17 września 1999 r. Sąd Rejonowy w K. na podstawie art. 11 § 1 k.p.k. umorzył postępowanie karne wobec Mariana M., oskar-

żonego o czyn określony w art. 13 § 1 w zw. z art. 288 § 1 k.k. uznając, iż orzeczenie w niniejszej sprawie wobec niego kary byłoby oczywiście niecelowe ze

względu na fakt, że w innej sprawie Okręgowego w K. za czyn określony w art.

288 § 1 k.k. wymierzono mu karę 2 lat pozbawienia wolności, a czyny te pozostają ze sobą w ścisłym związku, zaś interes pokrzywdzonego temu się nie

sprzeciwia.

Na wniosek pełnomocnika oskarżyciela posiłkowego Sąd Rejonowy w K.,

postanowieniem z dnia 30 czerwca 2000 r., zasądził od oskarżonego na rzecz

oskarżyciela posiłkowego kwotę 1680 zł tytułem zwrotu poniesionych przez

niego kosztów procesu, a kosztami sądowymi obciążył Skarb Państwa.

Jako podstawę swego orzeczenia powołał art. 626 § 2 k.p.k. i art. 632 pkt 2

k.p.k.

Zażalenie na powyższe postanowienie wniósł obrońca oskarżonego, w

którym zarzucił obrazę art. 632 pkt 2 k.p.k. przez błędną jego wykładnię i

wniósł o zmianę zaskarżonego postanowienia przez nieuwzględnienie wniosku o

zasądzenie na rzecz oskarżyciela posiłkowego kosztów zastępstwa adwokackiego.

Sąd Okręgowy w K. uznał, że przy rozpoznawaniu tego zażalenia wyłoniło się zagadnienie prawne, wymagające – jego zdaniem - zasadniczej wykładni ustawy i dlatego na podstawie art. 441 § 1 k.p.k. przekazał je Sądowi

Najwyższemu do rozstrzygnięcia.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

I. Przedstawione zagadnienie prawne istotnie wymaga zasadniczej wykładni ustawy, a to w świetle regulacji zawartej w art. 632 pkt 2 oraz 629 k.p.k.

Pierwszy z tych przepisów, statuując generalną zasadę, że w sprawach z oskarżenia publicznego w razie uniewinnienia oskarżonego lub umorzenia postępowania koszty procesu ponosi Skarb Państwa z wyjątkiem należności adwokackich z tytułu występowania w sprawie obrońcy lub pełnomocnika z wyboru,

daje wprawdzie w obecnym stanie prawnym podstawę - w zestawieniu z defini-

cją ustawową kosztów procesu zawartą w art. 616 § 1 pkt 2 k.p.k. - do uznania,

że inne uzasadnione wydatki oskarżyciela posiłkowego ponosi w takim wypadku Skarb Państwa, ale nie dotyczy to wydatków z tytułu ustanowienia pełnomocnika z wyboru, o które chodzi w przedstawionym pytaniu prawnym.

Powstaje więc wątpliwość czy wydatki poniesione z tego tytułu obciążają

w każdym wypadku, gdy w sprawie z oskarżenia publicznego umorzono postępowanie, oskarżyciela posiłkowego, czy też - w zależności od przyczyn umorzenia postępowania - możliwe jest obciążenie tymi wydatkami oskarżonego.

Nie ulega bowiem wątpliwości, że tzw. umorzenie absorpcyjne przewidziane w art. 11 § 1 k.p.k. ma inny charakter, niż umorzenie postępowania z

przyczyn formalnych i powstaje pytanie, czy z punktu widzenia obciążenia

kosztami postępowania nie powinno być traktowane analogicznie jak warunkowe umorzenie postępowania, kiedy to z mocy art. 629 k.p.k. ma odpowiednie

zastosowanie przepis art. 627 k.p.k. obligujący sąd do zasądzenia kosztów sądowych od skazanego na rzecz Skarbu Państwa oraz wydatków na rzecz oskarżyciela posiłkowego.

Wątpliwość ta jest tym większa, że w dotychczasowym orzecznictwie i

piśmiennictwie wyrażony był pogląd, iż w wypadku umorzenia postępowania z

powodu znikomego stopnia społecznego niebezpieczeństwa czynu oskarżycielowi posiłkowemu przysługuje od oskarżonego zwrot wyłożonych kosztów zastępstwa adwokackiego i że podstawę takiego rozstrzygnięcia stanowią przepisy art. 80 k.p.k. z 1969 r. w zw. z art. 98 § 1 k.p.c. (OSNKW 1996, z, 9-10, poz.

54). Pogląd ten – w wypadku uznania jego aktualności - mógłby dawać asumpt

do poszukiwania analogii w wypadku takiego umorzenia postępowania, jakim

jest umorzenie na podstawie art. 11 § 1 k.p.k.

Rozważając wszystkie te wątpliwości Sąd Najwyższy doszedł do wniosku, że nie dają one podstaw do stwierdzenia, iż w wypadku umorzenia postępowania na podstawie art. 11 § 1 k.p.k. istnieje możliwość obciążenia oskarżonego kosztami procesu, czy to na rzecz Skarbu Państwa, czy to na rzecz oskar-

życiela posiłkowego. Obecne brzmienie art. 632 pkt 2 k.p.k., nie pozostawia

bowiem wątpliwości, że zasadą jest, iż w razie umorzenia postępowania koszty

procesu ponosi Skarb Państwa. Z definicji kosztów procesu zawartej w art. 616

§ 1 k.p.k. wynika, że obejmują one zarówno koszty sądowe jak i uzasadnione

wydatki stron, w tym z tytułu ustanowienia w sprawie jednego obrońcy lub

pełnomocnika.

Zauważyć przy tym należy, że ustawa nie różnicuje przyczyn umorzenia

postępowania, od których uzależniałaby ewentualne inne określenie zasad ponoszenia kosztów procesu, gdyż jedyny wyjątek w sprawach z oskarżenia publicznego dotyczy warunkowego umorzenia postępowania (art. 629 k.p.k.), a w

sprawach z oskarżenia prywatnego ponadto umorzenia postępowania na podstawie art. 17 § 1 pkt 3 k.p.k.

Wprawdzie przepis art. 629 k.p.k. w związku z art. 17 § 1 pkt 3 k.p.k.

mógłby znaleźć wyjątkowo swe zastosowanie również w sprawie z oskarżenia

publicznego, ale tylko wtedy gdyby akt oskarżenia wniósł oskarżyciel posiłkowy (art. 640 w zw. z art. 55 k.k.)

Z tak szczegółowego unormowania wynika, że w obecnym stanie prawnym stracił swą aktualność pogląd wyrażony w powołanej już uchwale Sądu

Najwyższego (OSNKW 1999 r. z. 9-10, poz. 4) jakoby w sprawach z oskarżenia

publicznego w razie umorzenia postępowania z powodu znikomego stopnia społecznego niebezpieczeństwa czynu oskarżycielowi posiłkowemu przysługiwał

od oskarżonego zwrot wyłożonych kosztów zastępstwa adwokackiego (por. teza 2 do art. 629 w komentarzu do k.p.k. pod red. Z. Gostyńskiego).

Nie byłoby także zasadne, by podstawę prawną do takiego zasądzenia upatrywać w analogii do unormowania zawartego w art. 629 k.p.k., gdyż dotyczy ono

wyłącznie warunkowego umorzenia postępowania, a nie umorzenia z innych

powodów, zaś powszechnie uznaje się, iż analogia na niekorzyść oskarżonego

jest również w prawie procesowym niedopuszczalna (zob. np. T, Grzegorczyk i

J. Tylman: „Polskie Postępowanie Karne”, W-wa 1998, s. 62).

Nie jest tez trafne powoływanie się na art. 89 k.p.k. w zw. z art. 96 § 1

k.p.c. jako na podstawę obciążenia oskarżonego wydatkami oskarżyciela posiłkowego związanymi z ustanowieniem pełnomocnika. W wypadku bowiem skazania oskarżonego kwestię tę normuje wyraźnie art. 627 k.p.k., stanowiąc że

oprócz kosztów sądowych na rzecz Skarbu Państwa sąd zasądza „wydatki na

rzecz oskarżyciela posiłkowego” (w poprzednio obowiązującym kodeksie postępowania karnego nie było takiego przepisu), a w wypadku umorzenia postępowania – art. 632 k.p.k. Skoro w przepisie tym jest mowa m. in. o pełnomocniku (o wydatkach strony związanych z jego ustanowieniem), to nie można uznać,

że chodzi w danym wypadku o kwestie „dotyczące pełnomocnika, a nie unormowane przez przepisy kodeksu postępowania karnego”, jak to określa art. 89

k.p.k., odsyłający do odpowiedniego stosowania przepisów obowiązujących w

postępowaniu cywilnym. Przepis art. 89 k.p.k. może być rozumiany wyłącznie

jako normujący status prawnoprocesowy pełnomocnika, którego szersza regulacja zawarta jest w art. 86-97 kodeksu postępowania cywilnego, nie zaś jako

przepis decydujący o kosztach zastępstwa strony przez pełnomocnika, (por.

glosa S. Zimocha do uchwały SN z dnia 5 października 1993 r., OSP 1994 r., z.

11 str. 529). Podobnie zresztą należy rozumieć art. 70 k.p.k. statuujący odesłanie

do odpowiedniego stosowania – w kwestiach dotyczących powództwa cywilnego – przepisów obowiązujących w postępowaniu cywilnym, w wypadku gdy

kwestie te nie zostały unormowane w kodeksie postępowania karnego. I w tym

wypadku chodzi bowiem o ogólne zasady obowiązujące w postępowaniu cywilnym, a nie o koszty procesu, które są przecież unormowane w odrębnym

rozdziale 71 kodeksu postępowania karnego. Zawarte tam w art. 642 k.p.k. odesłanie do uzupełniającego stosowania w kwestii kosztów procesu wynikłych z

powództwa cywilnego przepisów obowiązujących w postępowaniu cywilnym

byłoby bowiem zbędne gdyby uznać, że wszystkie kwestie związane z powództwem cywilnym zostały uregulowane w art. 70 k.p.k. i zawartym w nim odesłaniu. Przy sposobności warto zauważyć, że z regulacji zawartej w rozdziale 71

k.p.k., płynie także pośrednio wniosek w kwestii rozważanej w niniejszej

uchwale.

Zgodnie bowiem z art. 643 k.p.k. sąd zasądza od oskarżonego na rzecz

powoda należne mu koszty tylko w razie uwzględnienia powództwa w całości

lub w części, zaś w wypadku pozostawienia powództwa cywilnego bez rozpoznania (art. 644 § 2 k.p.k.) nie zasądza się kosztów tych na rzecz powoda lecz

„zalicza się je do kosztów procesu cywilnego o to samo roszczenie”. Zważywszy, że pokrzywdzony może działać w procesie karnym zarówno jako powód

cywilny jak też i jako oskarżyciel posiłkowy i że w obu wypadkach może ustanowić pełnomocnika, uznać należy, iż brak byłoby racjonalnych podstaw by – w

wypadku umorzenia postępowania (z jakichkolwiek powodów) i łączącego się z

tym obowiązku pozostawienia powództwa cywilnego bez rozpoznania (art. 415

§ 2 k.p.k.) – istniały odmienne zasady orzekania co do ponoszenia kosztów

ustanowienia pełnomocnika powoda lub oskarżyciela posiłkowego. Byłoby to

szczególnie rażące w sytuacji gdyby pokrzywdzony wystąpił w obu rolach równocześnie, to jest jako powód cywilny i jako oskarżyciel posiłkowy, co jest

przecież dopuszczalne.

Podsumowując powyższe wywody uznać więc należy, że brak jest podstaw w sprawie z oskarżenia publicznego do zasądzenia od oskarżonego – w

wypadku umorzenia postępowania na podstawie art. 11 § 1 k.p.k. – na rzecz

oskarżyciela posiłkowego zwrotu wydatków z tytułu ustanowienia pełnomocnika.

II. Podkreślić jednak należy, że to co wyżej powiedziano oznacza jedynie

stwierdzenie braku podstaw do zasądzenia na rzecz oskarżyciela posiłkowego

wyłożonych przez niego kosztów zastępstwa adwokackiego od oskarżonego,

nie przesądza natomiast tego, czy w wyjątkowych wypadkach sąd nie mógłby

przyznać zwrotu całości lub części tych wydatków przez Skarb Państwa, analogicznie jak może to uczynić w odniesieniu do zwrotu „całości lub części wynagrodzenia jednego obrońcy (art. 632 pkt 2 k.p.k. zd. ostatnie).

Nie można przecież nie dostrzec, że tzw. absorpcyjne umorzenie postępowania

przewidziane w art. 11 § 1 k.p.k. może nastąpić jedynie wtedy gdy „interes pokrzywdzonego temu się nie sprzeciwia”. W wypadku poniesienia przez oskarżyciela posiłkowego znacznych kosztów zastępstwa adwokackiego jego interes

jako pokrzywdzonego z reguły sprzeciwiałby się takiemu umorzeniu, jeżeli to

on miałby ostatecznie ponieść te koszty.

Jak już wyżej podkreślono ze względu na niedopuszczalność stosowania analogii na niekorzyść oskarżonego nie można przyjąć, by istniała możliwość obciążenia tymi kosztami oskarżonego, gdyż nie został on przecież ani skazany, ani

też postępowanie wobec niego nie zostało umorzone warunkowo (art. 627 i 629

k.p.k.).

Tę niewątpliwą lukę w ustawie można jednak wypełnić - przynajmniej w

niektórych wyjątkowych wypadkach – stosując analogię do unormowania zawartego w art. 632 pkt 2 k.p.k. zdanie ostatnie dotyczącego zwrotu „w całości

lub w części” kosztów ustanowienia obrońcy przez oskarżonego.

Taka analogia nie jest bowiem niekorzystna dla żadnej ze stron a istnieją poważne racje, które – w konkretnej sytuacji – mogą przemawiać za potrzebą jej

zastosowania.

W szczególności skoro w odniesieniu do oskarżonego zasadą jest, że – w wypadku uniewinnienia go lub umorzenia postępowania – koszty procesu ponosi

Skarb Państwa, ale od zasady tej istnieje wyjątek, że nie dotyczy to kosztów

ustanowienia obrońcy, a mimo to przewidziano w ustawie możliwość, by „w

uzasadnionych wypadkach” sąd mógł mu „przyznać zwrot całości lub części

wynagrodzenia obrońcy” (art. 632 pkt 2 k.p.k. in fine), to nie widać powodów

by analogicznego (wyjątkowego przecież) uprawnienia nie można było przyznać także oskarżycielowi posiłkowemu w drodze analogii. Przemawia za tym

zasada równości stron („równości broni”) oraz względy słuszności. Kierowanie

się tymi względami w obszarze kosztów procesu nie jest czymś niezwykłym,

lecz przewidzianym w ustawie, choć w nieco innej sytuacji, a mianowicie w od-

niesieniu do zwolnienia od zapłaty kosztów sądowych na rzecz Skarbu Państwa. Skoro jednak możliwość taką w ustawie przewidziano (art. 624 § 1 k.p.k.

in fine) i to także w odniesieniu do oskarżyciela posiłkowego, to okoliczność ta

świadczy iż względy słuszności mogą pośrednio wpływać na przyjęcie poglądu,

iż w wyjątkowych wypadkach mogą istnieć podstawy do obciążenia Skarbu

Państwa kosztami procesu wynikłymi z ustanowienia pełnomocnika

przez

oskarżyciela posiłkowego. Dotyczyć to może zwłaszcza takiej sytuacji jaka zaistniała w niniejszej sprawie, a mianowicie gdy najpierw umorzono postępowanie na podstawie art. 11 § 1 k.p.k., nie dopatrując się tego, iż mógłby się temu

sprzeciwiać interes pokrzywdzonego (choćby w zakresie wyłożonych przez niego kosztów zastępstwa adwokackiego), a dopiero potem, gdy postanowienie o

umorzeniu postępowania stało się prawomocne, rozstrzyga się na podstawie art.

626 § 2 k.p.k. o kosztach procesu.

Zważywszy więc, że czysto literalna wykładnia treści art. 632 pkt 2 k.p.k.

prowadziłaby do nieoczekiwanych i krzywdzących pokrzywdzonego rezultatów

(„summum ius summa iniuria”), a nadto że istnieją podstawy, by - kierując się

zasadą równości stron - zastosować tu analogię do uprawnień oskarżonego,

Sąd Najwyższy uchwalił jak na wstępie.