I KZP 39/08 · Sąd Najwyższy

POSTANOWIENIE Z DNIA 26 MARCA 2009 R.

I KZP 39/08

Nie wywołuje skutku procesowego w postaci wniesienia środka odwoławczego oświadczenie procesowe strony przesłane w formie dokumentu elektronicznego, zgodnie z wymogami ustawy z dnia 18 września 2001 r.

o podpisie elektronicznym (Dz. U. Nr 130, poz. 1450 ze zm.), albowiem zarówno w procedurze wykroczeniowej, jak i w procedurze karnej taka forma

czynności procesowej nie jest przewidziana.

Przewodniczący: sędzia SN W. Kozielewicz.

Sędziowie: SN D. Świecki (sprawozdawca),

SA (del. do SN) E. Wildowicz.

Prokurator. Prokuratury Krajowej: W. Grzeszczyk.

Sąd Najwyższy w sprawie Piotra B., po rozpoznaniu w Izbie Karnej

na posiedzeniu, przekazanego na podstawie art. 441 § 1 k.p.k. przez Sąd

Okręgowy w K., postanowieniem z dnia 11 grudnia 2008 r., zagadnienia

prawnego wymagającego zasadniczej wykładni ustawy:

„Czy przesłanie do sądu pisma procesowego – apelacji w formie dokumentu elektronicznego opatrzonego bezpiecznym podpisem elektronicznym

weryfikowanym przy pomocy ważnego kwalifikowanego certyfikatu o jakim

mowa w art. 3 pkt 2 ustawy z dnia 18 września 2001 r. o podpisie elektronicznym (Dz. U. z 2001 r. Nr 130, poz. 1450 ze zm.) czyni zadość, w kontekście brzmienia art. 5 ust. 2 wskazanej ustawy, wynikającym z art. 105 §

1 k.p.s.w. i art. 119 § 1 k.p.k. w zw. z art. 38 § 1 k.p.s.w. wymogom formalnym apelacji, jako pisma procesowego.”

p o s t a n o w i ł odmówić podjęcia uchwały.

UZASADNIENIE

Przedstawione Sądowi Najwyższemu zagadnienie prawne wyłoniło

się w następującej sytuacji procesowej.

Sąd Rejonowy w K. wyrokiem z dnia 3 września 2008 r. uznał Piotra

B. za winnego popełnienia wykroczeń z art. 90 k.w. i art. 65 § 2 k.w. i przy

zastosowaniu art. 9 § 2 k.w. wymierzył karę 300 zł grzywny. W dniu 5

września 2008 r. obwiniony złożył pisemny wniosek o sporządzenie i doręczenie uzasadnienia wyroku, co nastąpiło w dniu 7 października 2008 r. W

dniu 14 października 2008 r. do elektronicznej skrzynki podawczej Sądu

Rejonowego w K. wpłynął w formie elektronicznej dokument adresowany

do Sądu Okręgowego w K. za pośrednictwem Sądu Rejonowego, zawierający oznaczenie jako autora Piotra B., sygnaturę akt sprawy, datę 14 października 2008 r. oraz wskazanie, że jest to apelacja od wyroku, „albowiem

został wydany w wyniku licznych przestępstw”. Z urzędowego poświadczenia przedłożenia wynikało, że dokument przesłany w formie elektronicznej

został opatrzony bezpiecznym podpisem elektronicznym weryfikowanym

przy pomocy ważnego kwalifikowanego certyfikatu zgodnie z wymogiem

ustawy z dnia 18 września 2001 r. o podpisie elektronicznym (Dz. U. Nr

130, poz. 1450 ze zm.). Treść tego dokumentu w formie wydruku komputerowego została załączona do akt sprawy. W dniu 23 października 2008 r.

przewodniczący Wydziału Sądu Rejonowego w K. po stwierdzeniu, że apelacja odpowiada wymogom formalnym, zarządził jej przyjęcie, a następnie

akta zostały przesłane do Sądu Okręgowego w K. W dniu 25 listopada

2008 r. upoważniony sędzia Sądu Okręgowego wydał zarządzenie o wy-

znaczeniu rozprawy apelacyjnej. Na tej rozprawie Sąd Okręgowy w K. powziął wątpliwości, które spowodowały przekazanie Sądowi Najwyższemu,

formułując przedstawione pytanie prawne. W uzasadnieniu postanowienia

zwrócono uwagę, że oprócz braku formalnego apelacji, tj. niewskazania

czego domaga się skarżący, za dyskusyjne w ocenie Sądu należy uznać,

czy wniesienie apelacji w postaci dokumentu elektronicznego, spełnia wynikający z art. 105 § 1 k.p.s.w. wymóg pisemnej formy tego środka odwoławczego, a to wobec treści art. 119 § 1 k.p.k. w zw. z art. 38 § 1 k.p.s.w.

Dlatego też Sąd Okręgowy dostrzegając konieczność wezwania obwinionego do uzupełnienia braku formalnego apelacji przez wskazanie czego

się domaga, rozważał również zasadność wezwania go do uzupełnienia

braku formy pisemnej środka odwoławczego. Sąd Okręgowy stwierdził bowiem, że dopiero gdy dojdzie do rozstrzygnięcia przez Sąd Najwyższy

sformułowanego zagadnienia prawnego, możliwe będzie określenie faktycznego zakresu uchybień formalnych apelacji, a co za tym idzie wezwanie obwinionego do ich usunięcia. Zdaniem Sądu pytającego nie budzi natomiast wątpliwości, że w świetle art. 105 § 1 k.p.s.w. istnieje wymóg zachowania formy pisemnej apelacji, jak również, iż zgodnie z recypowanym

art. 119 § 1 k.p.k. zachodzi konieczność własnoręcznego podpisania apelacji, poza wyjątkiem wskazanym w art. 119 § 2 k.p.k. W ocenie Sądu

Okręgowego wątpliwości interpretacyjne wzbudza treść art. 5 ust. 2 ustawy

o podpisie elektronicznym, a mianowicie, czy przepis ten obejmuje zakresem swojego normowania postępowanie w sprawach o wykroczenia z

uwagi na przepisy art. 105 § 1 k.p.s.w. i art. 119 § 1 k.p.k.

Prokurator Prokuratury Krajowej złożył wniosek o odmowę podjęcia

uchwały z uwagi na niespełnienie przesłanek z art. 441 § 1 k.p.k.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Stanowisko prokuratora Prokuratury Krajowej jest zasadne, albowiem

w rozpoznawanej sprawie nie zostały spełnione warunki do udzielenia od-

powiedzi na zadane pytanie prawne. Nie ma potrzeby ponownego powtarzania przesłanek wypracowanych w doktrynie i orzecznictwie Sądu Najwyższego, od których spełnienia uzależnione jest podjęcie uchwały (zob.

na ten temat R.A. Stefański: Instytucja pytań prawnych do Sądu Najwyższego w sprawach karnych, Kraków 2001, s. 252 i n.). Wystarczy na użytek

tej sprawy przypomnieć, że jedną z nich jest istnienie związku pomiędzy

zadanym pytaniem prawnym a rozstrzygnięciem sądu odwoławczego w

konkretnej sprawie. Innymi słowy od udzielonej odpowiedzi zależeć musi

treść orzeczenia sądu w związku z rozpoznawanym środkiem odwoławczym. Pytanie prawne nie może zatem dotyczyć problemu prawnego powstałego przy okazji rozpoznawania środka odwoławczego i zmierzać do

wyjaśnienia wątpliwości, choćby zasadnych, ale nie związanych z przedmiotem rozstrzygnięcia (por. R.A. Stefański, Instytucja.., op. cit., s. 352361, a także uzasadnienie postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 26 lipca 2007 r., I KZP 20/07, OSNKW 2007, z. 9, poz. 63). Wskazanego warunku nie spełnia pytanie prawne Sądu Okręgowego w K. W zaistniałym układzie procesowym Sąd ten nie rozpoznawał bowiem środka odwoławczego

wniesionego na decyzję procesową o odmowie przyjęcia apelacji (art. 429

k.p.k. w zw. z art. 109 § 2 k.p.s.w.) albo o pozostawieniu jej bez rozpoznania (art. 430 k.p.k. w zw. z art. 109 § 2 k.p.s.w.), lecz powziął wątpliwości,

czy z uwagi na sporządzenie apelacji w formie dokumentu elektronicznego,

została ona zasadnie przyjęta, a następnie skierowana na rozprawę apelacyjną. Tym samym przedstawione pytanie prawne dotyczy zagadnienia,

którego wyjaśnienie nie ma wpływu na merytoryczne rozpoznanie apelacji,

lecz jest związane z formą wniesienia środka odwoławczego. Z tych też

względów Sąd Najwyższy odmówił podjęcia uchwały.

Niemniej jednak, dostrzegając wagę poruszonego zagadnienia dla

praktyki sądowej należy poczynić kilka uwag. Otóż z treści pytania i jego

uzasadnienia wynika, że wyjaśnienia wymaga kwestia możliwości składa-

nia w procedurze wykroczeniowej, ale także w procedurze karnej, której

przepisy są stosowane w sprawach o wykroczenia (art. 1 § 2 k.p.s.w.),

pism procesowych drogą elektroniczną. W rozpoznawanej sprawie dotyczy

to wniesienia apelacji. Problem ten pojawił się w związku z wejściem w życie ustawy z dnia 18 września 2001 r. o podpisie elektronicznym (Dz. U. Nr

130, poz. 1450 – dalej w skrócie u.p.e.), gdyż art. 5 ust. 2 tej ustawy wprowadza tzw. zasadę równoważności, zgodnie z którą dokument w postaci

elektronicznej, opatrzony bezpiecznym podpisem elektronicznym złożonym

na podstawie ważnego kwalifikowanego certyfikatu, wywołuje te same

skutki prawne co dokument opatrzony podpisem własnoręcznym, chyba że

przepisy odrębne stanowią inaczej. Podpis elektroniczny to dane w postaci

elektronicznej, które wraz z innymi danymi, do których zostały dołączone

lub z którymi są logicznie powiązane, służą do identyfikacji osoby składającej podpis elektroniczny (art. 3 pkt 1 u.p.e.), zaś bezpieczny podpis elektroniczny powinien spełniać warunki wymienione w art. 3 pkt 2a–c u.p.e. W

piśmiennictwie wskazuje się, że podpis elektroniczny może znaleźć zastosowanie oprócz czynności prawnych również w pismach procesowych, zaś

ograniczenia w zastąpieniu dokumentów tradycyjnych dokumentami podpisanymi bezpiecznym podpisem elektronicznym mogą wynikać z braku

możliwości zastosowania postaci elektronicznej ze względu na zakaz wynikający z przepisów szczególnych, bądź z uwagi na brak odpowiednich

przepisów (por. R. Podpłoński, P. Popis: Podpis elektroniczny. Komentarz,

Warszawa 2004, s. 167 – 169; J. Janowski: Podpis elektroniczny w obrocie

prawnym, Warszawa 2007, s. 269 i n.; J. Rzymowski, M. Kamiński: Podpis

elektroniczny. Komentarz, Łódź 2002, s. 19 – 21). Ograniczenia wynikające

z przepisów szczególnych wprowadził ustawodawca np. w art. 125 § 2

k.p.c. Natomiast ograniczenia spowodowane brakiem odpowiednich przepisów wiążą się z obowiązkiem wdrożenia przepisów ustawy o podpisie

elektronicznym, który ustawodawca nałożył na organy władzy publicznej w

art. 58 ust. 2 u.p.e., albowiem w terminie do dnia 1 maja 2008 r. organy te

powinny umożliwić odbiorcom usług certyfikacyjnych wnoszenie podań i

wniosków oraz innych czynności w postaci elektronicznej w przypadkach,

gdy przepisy prawa wymagają składania ich w określonej formie lub według

określonego wzoru. W procedurze cywilnej, jeszcze przed wejściem w życie ustawy o podpisie elektronicznym, wprowadzono unormowanie, że pisma procesowe wnosi się na urzędowych formularzach lub na elektronicznych nośnikach informatycznych tylko wówczas, gdy przepis szczególny

tak stanowi (art. 125 § 2 k.p.c. w brzmieniu nadanym ustawą z dnia 24 maja 2000 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego (…) – Dz.

U. Nr 48, poz. 554). W kolejnych nowelizacjach tego przepisu (ustawa z

dnia 4 września 2008 r. o zmianie ustaw w celu ujednolicenia terminologii

informatycznej – Dz. U. Nr 171, poz. 1056 i ustawa z dnia 9 stycznia 2009

r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw – Dz. U. Nr 26, poz. 156), a więc już w czasie obowiązywania

ustawy o podpisie elektronicznym, ustawodawca nie zmienił zasady, że pismo procesowe można wnieść drogą elektroniczną, jeżeli przepis szczególny na to zezwala. Natomiast wprowadził warunek, że wówczas powinno

zostać opatrzone podpisem elektronicznym w rozumieniu art. 3 pkt 1 u.p.e.

(art. 126 § 5 k.p.c. – dodany ustawą z dnia 9 stycznia 2009 r.). Podobnie w

kodeksie postępowania administracyjnego, jeszcze przed wejściem w życie

ustawy o podpisie elektronicznym w art. 63 § 1 k.p.a (po nowelizacji ustawą

z dnia 29 grudnia 1998 r. o zmianie niektórych ustaw w związku z wdrożeniem reformy ustrojowej państwa – Dz. U. Nr 162, poz. 1126) wprowadzono możliwość wnoszenia podań za pomocą poczty elektronicznej, zaś

ustawą z dnia 17 lutego 2005 r. o informatyzacji podmiotów realizujących

zadania publiczne (Dz. U. Nr 64, poz. 565) dodano do art. 63 § 3a, zgodnie

z którym podanie wniesione w formie dokumentu elektronicznego powinno

być opatrzone bezpiecznym podpisem elektronicznym weryfikowanym za

pomocą ważnego kwalifikowanego certyfikatu, przy zachowaniu zasad

przewidzianych w przepisach o podpisie elektronicznym (§ 3a pkt 1). Nie

wprowadzono podobnego unormowania w postępowaniu przed sądami

administracyjnymi (ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.).

Dlatego też w orzecznictwie sądów administracyjnych wyrażono pogląd, że

w postępowaniu sądowoadministracyjnym strona nie może złożyć skutecznie pisma procesowego drogą elektroniczną (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 10 września 2008 r., I OZ 673/08, Lex

nr 460225).

W procedurze wykroczeniowej ustawodawca dopuszcza doręczenie

pisma za pośrednictwem poczty elektronicznej (art. 132 § 3 k.p.k. w zw. z

art. 38 § 1 k.p.s.w. – przepis ten wprowadzono ustawą z dnia 10 stycznia

2003 r. o zmianie ustawy (...) – Dz. U. Nr 17, poz. 155). Jednakże przepisy

dotyczące doręczeń zawarte w rozdziale 15 Kodeksu postępowania karnego (recypowane do procedury wykroczeniowej w art. 38 § 1 k.p.s.w.) adresowane są do organów procesowych, a nie do stron, nie odnoszą się więc

do zasad wnoszenia przez stronę pisma procesowego (por. uzasadnienie

uchwały Sądu Najwyższego z dnia 20 stycznia 2005 r., I KZP 28/04,

OSNKW 2005, z. 1, poz. 1).

Trzeba nadto zauważyć, że ustawa z dnia 17 lutego 2005 r. o informatyzacji działalności podmiotów realizujących zadania publiczne (Dz. U.

Nr 64, poz. 565), obejmująca swym zakresem podmiotowym również sądy

(art. 2 ust. 1 pkt 1), nakłada obowiązek zapewnienia możliwości wymiany

informacji również w formie elektronicznej, przez wymianę dokumentów

elektronicznych związanych z załatwianiem spraw należących do zakresu

działania podmiotu publicznego, przy wykorzystaniu informatycznych nośników danych lub środków komunikacji elektronicznej (art. 16 ust. 1 ustawy). Obowiązek ten jest realizowany m.in. przez dostęp do elektronicznej

skrzynki podawczej (por. rozporządzenie Prezesa Rady Ministrów z dnia

29 września 2005 r. w sprawie warunków organizacyjno-technicznych doręczania dokumentów elektronicznych podmiotom publicznym, Dz. U. Nr

200, poz. 1651). Należy jednak uznać, że elektroniczna forma wymiany dokumentów (art. 1 pkt 6 ustawy) nie odnosi się do czynności procesowych w

postępowaniu sądowym, albowiem określenie „wymiana informacji” związanych z załatwianiem spraw wiązać należy z czynnościami administracji

sądowej, a nie z czynnościami procesowymi, co do których w ustawach

procesowych nie operuje się pojęciem „informacji”. Przyjąć więc trzeba, że

użyte w tej ustawie określenie „sąd” oznacza sąd w znaczeniu organizacyjno-ustrojowym, a nie procesowym (por. G. Szpor, Cz. Martysz, K. Wojsyk:

Ustawa o informatyzacji działalności podmiotów realizujących zadania publiczne. Komentarz, Warszawa 2007, s. 16).

Z przedstawionej prezentacji aktów prawnych dotyczących rozważanego zagadnienia wynika, że pomimo wprowadzonej przez ustawę o podpisie elektronicznym zasady równoważności skutków prawnych dokumentów elektronicznych z dokumentami tradycyjnymi (art. 5 ust. 2 u.p.e.),

ustawodawca odrębnie reguluje w ustawach procesowych kwestię dopuszczalności wnoszenia pism procesowych drogą elektroniczną, a nadto

wprowadza wymóg posługiwania się podpisem elektronicznym. W Kodeksie postępowania w sprawach o wykroczenia, a także w Kodeksie postępowania karnego, nie ma takich unormowań. W postępowaniu w sprawach

o wykroczenia, zgodnie art. 116 k.p.k. w zw. z art. 38 § 1 k.p.s.w., strony

mogą składać oświadczenia procesowe na piśmie albo ustnie do protokołu.

Apelację i zażalenie wnosi się na piśmie, z tym że ten ostatni środek można wnieść też ustnie do protokołu rozprawy lub posiedzenia (art. 105 § 1 i

art. 108 k.p.s.w.), zaś pismo procesowe powinno zawierać podpis składającego pismo (art. 119 § 1 pkt 4 k.p.k. w zw. z art. 38 § 1 k.p.s.w.). Treść

tych przepisów prowadzi do jednoznacznego wniosku, że apelacja musi

mieć postać pisemnego dokumentu opatrzonego własnoręcznym podpisem

osoby go sporządzającej (por. uzasadnienie uchwały Sądu Najwyższego z

dnia 20 grudnia 2006 r., I KZP 29/06, OSNKW 2007, z. 1, poz. 1). W aktualnym stanie prawnym trzeba więc przyjąć, kierując się dyrektywą wykładni

systemowej zewnętrznej zapewnienia spójności systemu prawnego w zakresie przyjętych rozwiązań prawnych, że brak w Kodeksie postępowania

w sprawach o wykroczenia, a także Kodeksie postępowania karnego odpowiednich przepisów dotyczących wnoszenia pism procesowych drogą

elektroniczną, stanowi lukę aksjologiczną, co musi zostać odczytane jako

regulacja negatywna (por. L. Morawski: Wykładnia w orzecznictwie sądów.

Komentarz, Toruń 2002, s. 193). Ustawa o podpisie elektronicznym normuje dziedzinę w prawie polskim zupełnie nową, technicznie zaawansowaną,

a więc wprowadzenie zawartych w niej rozwiązań do poszczególnych procedur wymaga odpowiedniego przygotowania. Dlatego też ustawodawca,

pomimo treści art. 5 ust. 2 u.p.e., dopiero w drodze odrębnych aktów prawnych wskazuje zakres stosowania dokumentu elektronicznego. W procedurze wykroczeniowej, tak jak i w procedurze karnej de lege ferenda kwestia

ta wymaga więc unormowania (por. K. Woźniewski: Glosa do uchwały Sądu Najwyższego z dnia 20 grudnia 2006 r., I KZP 29/06, Gdańskie Studia

Prawnicze 2007, nr 4, s. 149 i n.).

Podsumowując powyższe rozważania należy wyrazić pogląd, że nie

wywołuje skutku procesowego w postaci wniesienia środka odwoławczego

oświadczenie procesowe strony przesłane w formie dokumentu elektronicznego, zgodnie z wymogami ustawy z dnia 18 września 2001 r. o podpisie elektronicznym (Dz. U. Nr 130, poz. 1450 ze zm.), albowiem zarówno w

procedurze wykroczeniowej, jak i w procedurze karnej taka forma czynności procesowej nie jest przewidziana. Z treści art. 105 § 1 k.p.s.w. i art. 116

k.p.k. w zw. z art. 38 § 1 k.p.s.w. wynika, że apelację składa się wyłącznie

na piśmie, zaś tylko do pism procesowych ma zastosowanie art. 120 § 1

k.p.k. Jeżeli więc strona złożyła apelację w formie dokumentu elektronicznego, to brak jest podstaw do wezwania w trybie tego przepisu do uzupełnienia braku formy pisemnej. Inna forma zaskarżenia wyroku zastosowana

przez stronę nie może zostać uznana za wniesienie apelacji (por. T. Grzegorczyk: Komentarz do K.P.K., Warszawa 2008, s. 905; W. Grzeszczyk:

Komentarz do K.P.K., Warszawa 2008, s. 437; S. Zabłocki w: R.A. Stefański red., S. Zabłocki: Komentarz do K.P.K., wyd. II, t. III, Warszawa 2004, s.

42). Odrębną natomiast kwestią jest możliwość ubiegania się o przywrócenie terminu do wniesienia apelacji z powodu błędnego przekonania o skuteczności dokonanej czynności procesowej w formie innej niż prawnie wymagana (art. 126 § 1 k.p.k. w zw. z art. 38 § 1 k.p.s.w.).

Mając to wszystko na uwadze Sąd Najwyższy orzekł jak w części

dyspozytywnej postanowienia.