I KZP 35/06 · Sąd Najwyższy

POSTANOWIENIE Z DNIA 26 STYCZNIA 2007 R.

I KZP 35/06

Brak postanowienia sądu o zleceniu przesłuchania świadka anonimowego przez sędziego wyznaczonego ze składu (art. 184 § 3 k.p.k.)

stanowi rażące naruszenie prawa procesowego.

Przewodniczący: sędzia SN H. Gradzik.

Sędziowie SN: E. Strużyna (sprawozdawca), F. Tarnowski.

Prokurator Prokuratury Krajowej: A. Herzog.

Sąd Najwyższy w sprawie Janusza M. i in., po rozpoznaniu przedstawionego na podstawie art. 441 § 1 k.p.k. przez Sąd Okręgowy w L.,

postanowieniem z dnia 11 października 2006 r., zagadnienia prawnego

wymagającego zasadniczej wykładni ustawy:

„Czy w sytuacji, gdy sąd nie wyda na podstawie art. 184 § 3 k.p.k. postanowienia o zleceniu przesłuchania świadka anonimowego przez sędziego wyznaczonego ze swojego składu, a mimo to dojdzie do przesłuchania tego świadka tylko przez jednego sędziego, to uznać należy, że

przesłuchanie takie odbywa się w rozumieniu art. 439 § 1 pkt 2 in fine

k.p.k. na rozprawie i oznacza, że pozostali członkowie składu orzekającego nie byli obecni na całej rozprawie?”

p o s t a n o w i ł odmówić podjęcia uchwały.

UZASADNIENIE

Wyrokiem Sądu Rejonowego w G. z dnia 7 czerwca 2002 r., Janusz M., Sebastian P., Dawid P. i Grzegorz K. skazani zostali za popełnienie, w dniu 1 marca 2000 r., przestępstwa określonego w art. 280 § 1

k.k. w zb. z art. 157 § 2 k.k. w zw. z art. 11 § 2 k.k. i in.

Sąd Okręgowy w L., po rozpoznaniu sprawy z powodu apelacji

wniesionych na korzyść oskarżonych, wyrokiem z dnia 29 listopada 2002

r., uchylił zaskarżony wyrok i sprawę przekazał Sądowi Rejonowemu w

G. do ponownego rozpoznania.

W toku ponownego rozpoznania sprawy Sąd Rejonowy w G., po

stwierdzeniu, że zachodzi prawdopodobieństwo popełnienia przez

oskarżonych przestępstwa określonego w art. 280 § 2 k.k., na podstawie

art. 35 § 1 k.p.k. w zw. z art. 25 § 1 pkt 1 k.p.k., postanowieniem z dnia

24 maja 2005 r., uznał się niewłaściwym do prowadzenia sprawy i sprawę przekazał do rozpoznania Sądowi Okręgowemu w L.

Sąd Okręgowy w L., postanowieniem z dnia 8 czerwca 2005 r.,

uchylił zaskarżone postanowienie i sprawę przekazał do rozpoznania

Sądowi Rejonowemu w G.

Zarządzeniem z dnia 27 lipca 2005 r. wyznaczony został ponownie

termin rozprawy głównej w Sądzie Rejonowym w G., na dzień 21 października 2005 r. W zarządzeniu wskazano ten sam skład orzekający w

jakim prowadzona była rozprawa przed stwierdzeniem przez Sąd Rejonowy swej niewłaściwości i przekazaniem sprawy do rozpoznania sądowi wyższego rzędu.

W tym samym dniu sędzia Sądu Rejonowego, wskazany w zarządzeniu jako przewodniczący składu wyznaczonego do rozpoznania

sprawy, zwrócił się pismem do Komendanta Wojewódzkiego Policji w W.

o udostępnienie urządzeń technicznych i zapewnienie ich obsługi w celu

przeprowadzenia przesłuchania świadków anonimowych w siedzibie Sądu Rejonowego, na posiedzeniu w dniu 28 września i dniu 5 października 2005 r. Następnie, zarządzeniem wydanym w dniu 8 września 2005

r., polecił zawiadomić o terminie i miejscu przesłuchania świadków anonimowych – oskarżonych i ich obrońców.

W wyznaczonych terminach odbyły się, z udziałem prokuratora,

posiedzenia Sądu, na których przesłuchano świadków anonimowych. Z

każdego z tych posiedzeń sporządzono „protokół posiedzenia w przedmiocie przesłuchania świadka incognito”. W protokołach wymieniono

skład Sądu Rejonowego: przewodniczącego – sędziego wyznaczonego

do orzekania w sprawie oraz protokolanta, a także prokuratora i inne

osoby uczestniczące w posiedzeniu. Protokoły zawierają ponadto adnotacje o przesłuchaniu oznaczonego numerem świadka anonimowego i

stwierdzenie, że przesłuchanie przeprowadzono na zasadzie wideokonferencji. Treść zeznań złożonych przez świadków anonimowych utrwalona została w osobnych protokołach.

Na rozprawie w dniu 21 października 2005 r. Sąd Rejonowy uznał,

że skoro skład orzekający nie uległ zmianie, istnieją przesłanki do kontynuowania rozprawy i na podstawie art. 404 § 2 k.p.k. postanowił „prowadzić odroczoną rozprawę w dalszym ciągu”. Na rozprawie w tym dniu

odczytane zostały zeznania świadków anonimowych.

Wyrokiem z dnia 13 stycznia 2006 r. Sąd Rejonowy w G., ponownie skazał oskarżonych za popełnienie zarzucanego im przestępstwa

rozboju.

Sąd Okręgowy w L., rozpoznając sprawę z powodu wniesionych na

korzyść oskarżonych apelacji, uznał, że w sprawie wyłoniło się zagadnienie prawne wymagające zasadniczej wykładni ustawy, i zagadnienie

to, na podstawie art. 441 § 1 k.p.k., przekazał do rozstrzygnięcia Sądowi

Najwyższemu.

W uzasadnieniu postanowienia Sąd Okręgowy przedstawił wątpliwości, jakie jego zdaniem wywołuje pogląd Sądu Najwyższego, zawarty

w wyroku z dnia 23 września 2004 r. (II KK 132/04, R-OSNKW 2004,

poz. 1637), że brak postanowienia o zleceniu przesłuchania świadka

anonimowego przez przewodniczącego składu oznacza, że pozostali

członkowie składu orzekającego nie brali udziału w części rozprawy i

stanowi bezwzględną przyczynę odwoławczą wskazaną w art. 439 § 1

pkt 2 in fine k.p.k.

Prokurator Prokuratury Krajowej w pisemnym wniosku wniósł o

odmowę podjęcia uchwały uznając, że kwestia podniesiona przez Sąd

Okręgowy w L. nie odpowiada okolicznościom sprawy. Nie można bowiem przyjąć w sprawie założenia, jak uczynił to Sąd Okręgowy, że

przesłuchanie świadków anonimowych odbyło się „na rozprawie”, bądź

poza rozprawą, a przeprowadzone zostało przez jednego sędziego, co

do którego nie wydano postanowienia w trybie art. 184 § 3 k.p.k. Skoro

przesłuchanie świadków anonimowych Sąd Rejonowy przeprowadził na

posiedzeniu, to jednoosobowa obsada odpowiadała wymogowi określonemu w art. 30 § 1 k.p.k. W tej sytuacji w ogóle nie wyłaniają się wątpliwości co do tego, czy pozostali członkowie składu orzekającego (ławnicy) nie byli „obecni na całej rozprawie”, jak to ujmuje art. 439 § 1 pkt 2 in

fine k.p.k.

Prokurator wyraził ponadto pogląd, że „art. 184 § 3 k.p.k. nie dopuszcza przesłuchania świadka anonimowego przez sąd na posiedzeniu

– odmiennie, niż to ma miejsce w art. 185a § 2 k.p.k.”.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Analiza uzasadnienia postanowienia Sądu Okręgowego wskazuje,

że sformułowane zagadnienie prawne jest wynikiem wątpliwości orzekającego w postępowaniu odwoławczym Sądu, czy do przesłuchania

świadka anonimowego, które przeprowadzone zostaje poza rozprawą,

można stosować regulację odnoszącą się do rozprawy, przewidzianą w

art. 439 § 1 pkt 2 in fine k.p.k. Wątpliwość w tym względzie wyrażona

została wprost w pytaniu, „czy przez rozprawę, o jakiej mowa w art. 439

§ 1 pkt 2 in fine k.p.k., rozumieć należy także forum pozarozprawowe, na

którym odbywa się przesłuchanie świadka incognito przez jednego tylko

sędziego z kolegialnego składu sądu, mimo braku postanowienia z art.

184 § 3 k.p.k. o jego wyznaczeniu do przeprowadzenia tej czynności”.

Z treści tego pytania wynika, że Sądowi Okręgowemu chodzi w

istocie o to, czy dopuszczalne jest uznanie, że naruszenie normy art. 184

§ 3 k.p.k., na skutek braku zlecenia wykonania czynności przesłuchania

świadka anonimowego przez sędziego wyznaczonego ze składu orzekającego, prowadzi w konsekwencji do zaistnienia bezwzględnej przyczyny

odwoławczej, przewidzianej w art. 439 § 1 pkt 2 in fine k.p.k. Powyższa

kwestia, zwłaszcza w świetle analizowanego przez Sąd Okręgowy wyroku Sądu Najwyższego z dnia 23 września 2004 r. (II KK 132/04), niewątpliwie ma znaczenie w praktyce orzeczniczej. Wiąże się bowiem z szerzej pojmowanym zagadnieniem, czy brak formalnego wyznaczenia sędziego do czynności dowodowych przeprowadzanych jednoosobowo w

toku przewodu sądowego, dyskwalifikuje taką czynność, jako obarczoną

uchybieniem równoznacznym z nieobecnością pozostałych członków

składu na całej rozprawie.

W tym miejscu celowe wydaje się odnotowanie, że pogląd wyrażony w treści wyroku Sądu Najwyższego z dnia 23 września 2004 r., kwestionowany przez Sąd Okręgowy, wywołuje zastrzeżenia. Nie ulega

wprawdzie wątpliwości, na co zwraca się w uzasadnieniu tego wyroku

uwagę, że standard rzetelnego procesu wymaga, aby dowód z zeznań

świadka anonimowego, którego zastosowanie w procesie powoduje poważne ograniczenie zasady bezpośredniości i prawa do obrony, był

przeprowadzany z zachowaniem wszelkich wymogów przewidzianych

przepisami prawa procesowego. Stąd też, brak postanowienia sądu o

zleceniu przesłuchania świadka anonimowego przez sędziego wyznaczonego ze składu uznać należy za rażące naruszenie prawa procesowego. Trzeba jednak podkreślić, że brak ten ma charakter uchybienia

formalnego, wynikającego niejednokrotnie z zaniechania odnotowania w

protokole rozprawy stosownej decyzji sądu. Nie można zatem akceptować poglądu wyrażonego w piśmiennictwie w nawiązaniu do treści art.

396 k.p.k., nie popartego argumentacją, że przeprowadzenie w toku rozprawy czynności przesłuchania lub oględzin przez jednego tylko, z kolegialnego składu, sędziego, przy braku postanowienia sądu, oznacza, że

nie wszyscy sędziowie brali udział w całej rozprawie, co w konsekwencji

stanowi bezwzględną przyczynę odwoławczą określoną w art. 439 § 1

pkt 2 in fine k.p.k. (por. T. Grzegorczyk: Kodeks postępowania karnego.

Komentarz, 2005, s. 976).

Do sądu odwoławczego winna zatem należeć, po analizie okoliczności każdej konkretnej sprawy, ocena stopnia wpływu naruszenia prawa

procesowego w postaci braku stosownego postanowienia o wyznaczeniu

sędziego, na treść merytorycznego orzeczenia. Nie bez znaczenia w tym

względzie jest okoliczność, że w przypadku składu sądu rejonowego

orzekającego na rozprawie, wyznaczonym sędzią mógł być tylko sędzia

zawodowy, a więc przewodniczący składu. Z samego bowiem brzmienia

przepisu wynika, że dokonania czynności przesłuchania świadka anonimowego nie można zlecić ławnikowi.

Rozwiązanie przewidziane w art. 184 § 3 k.p.k., reguluje zasady

przesłuchania świadka anonimowego przez sąd, dopuszczając przeprowadzenie tej czynności dowodowej w ramach przewodu sądowego, w

szczególnej formie, poza salą rozpraw przez sędziego wyznaczonego. Z

zamieszczonej w tym przepisie regulacji, zawierającej wskazania co do

miejsca i sposobu przesłuchania, zapewniającego zachowanie w tajem-

nicy tożsamości świadka, nie wynika, że czynność ta przebiega poza

ramami rozprawy. Szczególna forma przesłuchania świadka anonimowego poza salą rozpraw nie oznacza przecież, że dowód w tej formie nie

został przeprowadzony w toku przewodu sądowego. Te właśnie okoliczności nie mogą pozostawać bez znaczenia przy ocenie wpływu uchybienia formalnego popełnionego w związku z czynnościami dowodowymi

wykonywanymi przez jednego sędziego i stopnia wpływu tego uchybienia na treść orzeczenia.

W istniejącym w sprawie układzie procesowym nie ma jednak podstaw do uznania, że przy rozpoznawaniu środka odwoławczego wyłoniło

się zagadnienie prawne wymagające zasadniczej wykładni ustawy. W

zaistniałej sytuacji procesowej w ogóle nie zachodzi potrzeba rozważania kwestii, czy niewydanie przez sąd postanowienia o zleceniu przeprowadzenia dowodu z przesłuchania świadków anonimowych sędziemu

wyznaczonemu, prowadzi do wystąpienia w sprawie bezwzględnej przyczyny odwoławczej w postaci nieobecności wszystkich członków składu

orzekającego, na całej rozprawie.

W niniejszej sprawie czynność dowodowa w postaci przesłuchania

świadków anonimowych przeprowadzona została na dwóch posiedzeniach sądu, które odbyły się, jak wynika to z decyzji podjętej następnie

na rozprawie – na podstawie art. 404 § 2 k.p.k., pomiędzy kolejnymi terminami rozprawy. Świadkowie anonimowi zostali przesłuchani, przez sędziego – przewodniczącego składu wyznaczonego do orzekania w sprawie, na takim forum którego w ogóle nie dotyczy problem zlecenia wykonania tej czynności sędziemu wyznaczonemu ze składu sądu. Sąd

Okręgowy, rozważając w uzasadnieniu postanowienia kwestie dotyczące

forum na jakim następuje przesłuchanie świadka anonimowego w sytuacji, gdy nie odbywa się to w zwykłym trybie, i podnosząc wątpliwości czy

do takiego forum można odnieść termin „rozprawa” w rozumieniu art.

439 § 1 pkt 2 in fine k.p.k., najwyraźniej tego nie dostrzegł.

Jedną z przesłanek dopuszczalności przedstawienia przez sąd

odwoławczy zagadnienia prawnego w trybie art. 441 § 1 k.p.k. jest istnienie związku pomiędzy przedmiotem konkretnej sprawy, rozpoznawanej przez sąd odwoławczy a treścią wyłaniającego się zagadnienia

prawnego. Oznacza to, że Sąd Najwyższy rozstrzyga zagadnienie prawne tylko w nawiązaniu do okoliczności konkretnej sprawy, w której sąd

odwoławczy nie zdołał samodzielnie usunąć wątpliwości co do powstałych kwestii prawnych, a jest to niezbędne dla prawidłowego rozpoznania

sprawy (por. np. postanowienia Sądu Najwyższego: z dnia 16 czerwca

1993 r., I KZP 14/93, Wok. 1993, nr 11, poz. 8; z dnia 10 marca 1995 r., I

KZP 1/95, OSNKW 1995, z. 5-6, poz. 37; z dnia 20 listopada 1997 r., I

KZP 22/97, Prok. i Pr. 1998, nr 1, poz. 17; z dnia 15 września 1999 r., I

KZP 30/99, WPP 2000, nr 2 s. 118).

Z uzasadnienia postanowienia Sądu Okręgowego wynika, że Sąd

ten podziela poglądy, według których przepis art. 184 § 3 k.p.k. nie

przewiduje odbycia posiedzenia (w rozumieniu przepisów Kodeksu postępowania karnego), w celu przesłuchania świadka anonimowego przez

wyznaczonego sędziego. W występującej w sprawie sytuacji procesowej

do Sądu Okręgowego należało będzie więc rozstrzygnięcie, czy, w świetle przepisu art. 184 § 3 k.p.k., przesłuchanie świadka anonimowego

przez jednego sędziego ze składu dopuszczalne było na posiedzeniu,

czy też uregulowanie zawarte w omawianym przepisie takie forum procedowania zdecydowanie wyłącza (np. ze względu na brak w art. 184 §

3 k.p.k., w przeciwieństwie do art. 185a § 2 k.p.k., stwierdzenia, że czynność przeprowadza się na posiedzeniu). Tak właśnie utrzymuje we

wniosku Prokurator Prokuratury Krajowej. Przed zajęciem stanowiska w

tym względzie celowe będzie rozważenie tej sytuacji przez pryzmat za-

sady wyrażonej w art. 118 § 1 k.p.k., zgodnie z którą znaczenie czynności procesowej ocenia się według jej treści.

Kwestia ta pozostaje jednak nie tylko poza granicami sformułowanego zagadnienia prawnego, ale ponadto z uzasadnienia postanowienia

Sądu Okręgowego nie wynika, aby nasuwała temu Sądowi istotne problemy interpretacyjne. Nie ma więc potrzeby do wyrażenia w tym zakresie stanowiska przez Sąd Najwyższy.

Z tych wszystkich względów Sąd Najwyższy postanowił jak na

wstępie.