I KZP 3/02 · Sąd Najwyższy

POSTANOWIENIE Z DNIA 28 MARCA 2002 R.

I KZP 3/2002

„Branie” zakładnika – w rozumieniu art. 252 § 1 k.k. – to pozbawienie

wolności jakiejś osoby wbrew jej woli. „Przetrzymywanie” zakładnika oznacza utrzymanie bezprawnego pozbawienia wolności „wziętego” już zakładnika.

Przewodniczący: Prezes SN L. Paprzycki.

Sędziowie SN: H. Gradzik, J. Sobczak (sprawozdawca).

Zastępca Prokuratora Generalnego: R. Stefański.

Sąd Najwyższy w sprawie Wojciecha B. i innych, po rozpoznaniu,

przekazanego na podstawie art. 441 § 1 k.p.k. przez Sąd Okręgowy w O.

postanowieniem z dnia 14 grudnia 2001 r., zagadnienia prawnego wymagającego zasadniczej wykładni ustawy:

„Czy głównym przedmiotem ochrony przepisu art. 252 § 1 k.k. jest

prawidłowe, niezagrożone niedozwolonym przymusem funkcjonowanie organów państwowych, samorządowych, instytucji, organizacji

oraz osób prawnych w zakresie wypełniania ich zadań, a ubocznym

jest życie, zdrowie i wolność jednostki, czy też przedmiotem ochrony

wymienionego przepisu może być także swoboda każdej osoby fizycznej w dysponowaniu mieniem lub w prowadzeniu działalności

gospodarczej?”

postanowił odmówić udzielenia odpowiedzi.

Uzasadnienie

Wojciech B. i 15 innych oskarżonych stanęło pod zarzutami popełnienia przestępstw z art. 189 § 2 k.k., 282 k.k., 278 § 1 k.k. i 258 k.k. Z zarzutów sformułowanych w akcie oskarżenia wynika, iż mieli oni, działając

wspólnie i w porozumieniu, w ramach zorganizowanej grupy przestępczej o

charakterze zbrojnym, w celu osiągnięcia korzyści majątkowej, uprowadzać

i przetrzymywać różne osoby żądając okupu za ich uwolnienie oraz zabierając różne przedmioty na szkodę zarówno tych jak i innych osób.

W toku rozpoznawania sprawy Sąd Rejonowy w O., postanowieniem

z dnia 30 listopada 2001 r., uznał się niewłaściwym rzeczowo i na podstawie art. 35 § 1 k.p.k. przekazał ją do rozpoznania Sądowi Okręgowemu w

O. W uzasadnieniu wspomnianego postanowienia wyrażono pogląd, że w

ramach postawionych oskarżonym zarzutów zachowanie ich może wypełniać także znamiona określone w art. 252 § 1 k.k., co z uwagi na treść art.

25 § 1 pkt 2 k.p.k. powoduje, iż właściwym do rozpoznania sprawy stanie

się Sąd Okręgowy w O.

Na postanowienie Sądu Rejonowego zażalenie złożył prokurator

podnosząc, iż przestępne działania zarzucone oskarżonym nie noszą

znamion wskazanych w art. 252 § 1 k.k. Wywodził, iż działanie oskarżonych miało charakter przestępstwa przeciwko mieniu, wyczerpując tym

samym dyspozycje art. 189 § 2 k.k. i 282 k.k., natomiast art. 252 § 1 k.k.

penalizuje działania godzące w porządek publiczny o szerokim wydźwięku

społecznym, podejmowane na skalę wykraczającą poza naruszenie dobra

prawnego jednostki.

Sąd Okręgowy w O., rozpoznając zażalenie prokuratora, przekazał

Sądowi Najwyższemu zagadnienie prawne wymagające – zdaniem tego

Sądu – zasadniczej wykładni ustawy, zawierające się w pytaniu „czy głów-

nym przedmiotem ochrony przepisu art. 252 § 1 k.k. jest prawidłowe, niezagrożone niedozwolonym przymusem funkcjonowanie organów państwowych, samorządowych, instytucji, organizacji oraz osób prawnych w zakresie wypełniania ich zadań, a ubocznym jest życie, zdrowie i wolność jednostki, czy też przedmiotem ochrony wymienionego przepisu może być

także swoboda każdej osoby fizycznej w dysponowaniu mieniem lub w

prowadzeniu działalności gospodarczej?”

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Na wstępie wypada zauważyć, że Sąd Okręgowy formułując zagadnienie prawne skoncentrował się na kwestii przedmiotu ochrony art. 252 §

1 k.k. – tak jakby to miało znaczenie dla podjęcia właściwej decyzji co do

kwalifikacji prawnej czynów stanowiących przedmiot postępowania.

Należy podkreślić, że art. 252 k.k. zamieszczony został w rozdziale

XXXII kodeksu karnego, w którym znalazły się przestępstwa trudne do

przyporządkowania – z uwagi na przedmiot ochrony – do innych rozdziałów. Już w toku prac legislacyjnych podkreślono, że jest to rozdział zawierający „inne przestępstwa” zaznaczając, że stało się tak dlatego, iż przedmiot ochrony nie może być w wypadkach tych typów przestępstw sprecyzowany „in abstracto” bądź też chodzi o więcej niż jeden przedmiot ochrony

(por. Uzasadnienie projektu rządowego w: Kodeks karny. Kodeks postępowania karnego. Kodeks karny wykonawczy. Warszawa 1997, s. 202 –

203; także A. Zoll, red. Kodeks karny. Część szczególna. Komentarz do

art. 117 – 277 Kodeksu karnego. Komentarz do Kodeksu karnego t. 2, Kraków 1999, s. 884).

Treść art. 252 § 1 k.k. nie pozostawia wątpliwości co do tego, co jest

przedmiotem ochrony tego przepisu. Nie ma także wątpliwości w tej kwestii

doktryna jednolicie przyjmując, że głównym przedmiotem ochrony jest prawidłowe, niezagrożone niedozwolonym przymusem funkcjonowanie organów państwowych, samorządowych, instytucji, organizacji oraz osób praw-

nych i fizycznych – a więc porządek publiczny (por. m. in. M. Fleming, w:

M. Fleming, W. Kutzmann, Przestępstwa przeciwko porządkowi publicznemu. Rozdział XXXII Kodeksu karnego. Komentarz, Warszawa 1999, s.

30; red. A. Zoll, red. Kodeks karny ..., s. 886). Ubocznym przedmiotem

ochrony jest natomiast życie, zdrowie lub wolność człowieka. Porządek publiczny burzy przy tym nie tylko „branie” lub „przetrzymywanie” zakładnika

w celu zmuszenia organu państwowego lub samorządowego, instytucji, organizacji i osoby prawnej do określonego zachowania, lecz także „branie”

lub „przetrzymywanie” zakładnika w celu zmuszenia do określonego zachowania osoby fizycznej. Ustawodawca nie czyni przy tym dystynkcji między osobą fizyczną a pozostałymi podmiotami wymienionymi w treści art.

252 § 1 k.k. Przestępstwo określone w art. 252 § 1 k.k. zawsze będzie się

łączyło z pozbawieniem wolności osoby będącej zakładnikiem. Samo

„zmuszenie do określonego zachowania” należy tłumaczyć jako wywołanie

określonego działania lub zaniechania wbrew woli podmiotu zmuszonego.

Zmuszoną może być, i najczęściej będzie, osoba trzecia. Może nią być

także sam zakładnik, którego sprawca przestępstwa skłania np. do rozporządzenia swoim mieniem.

„Branie” zakładnika – w rozumieniu art. 252 § 1 k.k. – to pozbawienie

wolności jakiejś osoby wbrew jej woli. „Przetrzymywanie” zakładnika oznacza utrzymanie bezprawnego pozbawienia wolności „wziętego” już zakładnika. Zauważyć należy, że czyn określony w art. 252 § 1 k.k., podobnie jak

przestępstwo stypizowane w art. 189 k.k., obejmuje swoim zakresem pozbawienie człowieka wolności. W odniesieniu do obu przestępstw pozbawienie wolności człowieka jest czynnością sprawczą. Różnica między dyspozycjami obu tych przepisów sprowadza się do określenia celu, do którego sprawca zmierza. Celem sprawcy przestępstwa z art. 252 k.k. jest

„zmuszenie” do określonego zachowania się wskazanych w tym przepisie

podmiotów. Przestępstwo z art. 252 k.k. może być popełnione wyłącznie

umyślnie i tylko z zamiarem bezpośrednim o szczególnym zabarwieniu (dolus directus coloratus) – w określonym celu. Dla bytu przestępstwa określonego w art. 189 k.k. cel ten jest obojętny. Tak więc, bezprawne pozbawienie wolności w innym celu niż wskazany w dyspozycji art. 252 § 1 k.k.

stanowi przestępstwo określone w art. 189 k.k. W doktrynie słusznie przy

tym podkreślono, że przestępstwo określone w art. 252 § 1 k.k. stanowi –

ze względu na szczególny zamiar sprawcy – kwalifikowany typ przestępstwa określonego w art. 189 k.k. (por. M. Fleming w: M. Fleming, W. Kutzmann, Przestępstwa przeciwko porządkowi publicznemu. Rozdział XXXII

Kodeksu karnego. Komentarz, Warszawa 1999, s. 30).

Wobec tego, nie ma racji prokurator wywodząc w zażaleniu, iż art.

252 § 1 k.k. kryminalizuje wyłącznie działania o szerokim wydźwięku społecznym, podejmowane na skalę wykraczającą poza naruszenie dobra

prawnego jednostki. Pogląd ten nie znajduje uzasadnienia w treści wymienionego przepisu. Wbrew twierdzeniom prokuratora „wydźwięk społeczny”

czynu polegającego na wzięciu zakładnika w celu określonym w dyspozycji

art. 252 § 1 k.k. jest bez znaczenia. Istotne jest natomiast czy działanie

sprawcy odpowiada znamionom przestępstwa określonego w art. 252 § 1

k.k. Rozstrzygającym jest to, że działanie sprawcy polega na „braniu” lub

„przetrzymywaniu” zakładnika i to właśnie w celu zmuszenia podmiotów

wskazanych w treści art. 252 § 1 k.k. do określonego tam zachowania.

W tym stanie rzeczy należało odmówić odpowiedzi na pytanie prawne Sądu Okręgowego w O., pozostawiając temu Sądowi ocenę prawną zarzucanego oskarżonym zachowania, która to ocena przesądzi o kwalifikacji

prawnej oraz właściwości rzeczowej sądu.