I KZP 29/00 · Sąd Najwyższy

UCHWAŁA Z DNIA 20 STYCZNIA 2005 R.

I KZP 29/04

Na postanowienie sądu okręgowego w przedmiocie europejskiego

nakazu aresztowania, wydane na podstawie art. 607a k.p.k., zażalenie nie

przysługuje.

Przewodniczący: sędzia SN M. Sokołowski.

Sędziowie SN: E. Strużyna (sprawozdawca),

J. Żywolewska-Ławniczak.

Prokurator Prokuratury Krajowej: A. Herzog.

Sąd Najwyższy w sprawie Krzysztofa A., po rozpoznaniu przedstawionego na podstawie art. 441 § 1 k.p.k. przez Sąd Apelacyjny w L., postanowieniem z dnia 13 października 2004 r., zagadnienia prawnego wymagającego zasadniczej wykładni ustawy:

„Czy na postanowienie sądu okręgowego w przedmiocie wydania europejskiego nakazu aresztowania przysługuje zażalenie?”

u c h w a l i ł udzielić odpowiedzi jak wyżej.

UZASADNIENIE

Zagadnienie prawne przedstawione Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia sformułowane zostało przez Sąd Apelacyjny w L. w związku z

przekazaniem temu Sądowi do rozpoznania zażalenia wniesionego przez

Prokuratora Okręgowego w R. na postanowienie Sądu Okręgowego w R. z

dnia 22 września 2004 r., w przedmiocie oddalenia wniosku o wydanie europejskiego nakazu aresztowania.

Wątpliwości Sądu Apelacyjnego, wyrażone w pytaniu, wynikają z faktu, że przepisy rozdziału 65a, dodanego do Kodeksu postępowania karnego ustawą z dnia 4 marca 2004 r. o zmianie ustawy – Kodeks karny, ustawy – Kodeks postępowania karnego oraz ustawy – Kodeks wykroczeń (Dz.

U. Nr 69, poz. 626), wprawdzie nie zawierają normy dopuszczającej możliwość wniesienia zażalenia na postanowienie o wydaniu europejskiego nakazu aresztowania (ENA) lub o odmowie jego wydania, ale charakter i

skutki procesowe tej decyzji skłaniają do rozważenia, czy dopuszczalność

zażalenia nie wynika z normy art. 459 § 2 k.p.k. w zw. z art. 252 § 1 k.p.k.

Na wstępie zawartych w uzasadnieniu postanowienia, wydanego w trybie

określonym w art. 441 § 1 k.p.k., rozważań Sąd Apelacyjny zakłada, że

skoro w przepisach procesowych wyraźnie przewidziano możliwość wniesienia zażalenia na postanowienie w przedmiocie prawnej dopuszczalności

ekstradycji, instytucji uregulowanej w rozdziale 65 Kodeksu postępowania

karnego, a także na postanowienie polskiego sądu w przedmiocie przekazania osoby ściganej innemu państwu członkowskiemu Unii Europejskiej,

wydane w trybie uregulowanym w rozdziale 65b, natomiast nie przewidziano możliwości zaskarżenia postanowienia dotyczącego europejskiego nakazu aresztowania, instytucji wprowadzonej do tego Kodeksu w rozdziale

65a, to teza o racjonalności ustawodawcy wyklucza traktowanie tego braku

jako luki w prawie, co oznacza, że jest to zamierzona regulacja.

Sąd Apelacyjny, wskazując na genezę i charakter instytucji, której

poświęcono rozdział 65a, eksponuje fakt, że postanowienie polskiego sądu

o wydaniu europejskiego nakazu aresztowania, stanowiąc prawną podstawę tymczasowego aresztowania na terytorium innego państwa członkowskiego Unii Europejskiej, pozbawia osobę ściganą i aresztowaną możliwości podnoszenia przed organem sądowym wykonującym nakaz zarzutów

bezpodstawnego wydania tego nakazu. Osoba aresztowana może podnosić bowiem tylko te okoliczności, które wykluczają dopuszczalność przekazania jej organowi, który wydał nakaz. Jeżeli zatem nie wystąpią okoliczności uzasadniające odmowę wykonania ENA, osoba wobec której nakaz

wydano zostanie pozbawiona wolności nie ze względu na rodzaj orzeczenia stanowiącego formalną podstawę wydania nakazu, ale z uwagi na sam

fakt jego wydania.

Zdaniem Sądu Apelacyjnego postanowienie wydane w trybie art.

607a lub 607b k.p.k. jest więc „sui generis postanowieniem o zastosowaniu

środka zapobiegawczego”. Istotne jest także to, że pozbawienie wolności

(zatrzymanie, aresztowanie) osoby ściganej będzie regułą co najmniej do

czasu ewentualnego zdecydowania przez organ sądowy o możliwości zastosowania innego środka zapobiegawczego. Sądu Apelacyjnego nie przekonuje pogląd (podnoszony w piśmiennictwie), że wydanie ENA nie oznacza automatyzmu w zakresie tymczasowego aresztowania, gdyż „pozbawienie wolności (zatrzymanie, aresztowanie) będzie regułą do czasu, gdy

organ sądowy nie zdecyduje o możliwości zastosowania innego środka

(art. 12 decyzji)”. Ponadto, skoro wydanie ENA uzależnione jest od dokonania ustaleń - a mianowicie istnienia przesłanki określonej w art. 607a

k.p.k. oraz braku przesłanek negatywnych wskazanych w art. 607b k.p.k., a

skutek tych ustaleń jest kluczowy dla możliwości prowadzenia stosownego

postępowania karnego, to brak mechanizmu kontroli takiej decyzji sądowej

jest niezrozumiały.

Prokurator Prokuratury Krajowej, ustosunkowując się do zagadnienia

prawnego przedstawionego przez Sąd Apelacyjny w L., wniósł o podjęcie

uchwały, że na postanowienie sądu okręgowego wydane na podstawie art.

607a k.p.k. w przedmiocie europejskiego nakazu aresztowania zażalenie

nie przysługuje.

Zdaniem autora wniosku złożonego w imieniu Prokuratury Krajowej,

dla udzielenia odpowiedzi na postawione pytanie niezbędne jest określenie

charakteru postanowienia wydawanego na podstawie art. 607a k.p.k., a w

szczególności rozstrzygnięcie czy można je zaliczyć do kategorii postanowień „w przedmiocie środka zapobiegawczego”, co stanowiłoby podstawę

do uznania możliwości zaskarżenia go w oparciu o przepis art. 252 § 1

k.p.k. Ponieważ zdaniem autora wniosku wykładnia językowa instytucji

określonej w art. 607a k.p.k. nie pozwala na wyrobienie sobie poglądu w tej

kwestii, należy odwołać się do dyrektyw wykładni systemowej i funkcjonalnej.

W pierwszej kolejności zwrócić więc należy uwagę na fakt, że przepisy rozdziału 65a nie zawierają uregulowań, z których można byłoby wyprowadzić wniosek, iż postanowienie w przedmiocie ENA jest równoznaczne z zastosowaniem lub niezastosowaniem środka zapobiegawczego w

postaci tymczasowego aresztowania. Dla wydania ENA konieczne jest bowiem istnienie prawomocnej decyzji, na mocy której osoba ścigana ma być

pozbawiona wolności (postanowienia o aresztowaniu, prawomocnego wyroku). Postanowienie wydane na podstawie art. 607a k.p.k. jest zatem tylko

wnioskiem o zastosowanie środka zapobiegawczego w państwie, w którym

przebywa osoba ścigana. Charakter prawny omawianego postanowienia

pozwala na porównanie go raczej do instytucji listu gończego określonego

w rozdziale 29 Kodeksu postępowania karnego, niż na zaliczenie do kategorii postanowień o środku zapobiegawczym.

Zdaniem autora wniosku złożonego w imieniu Prokuratury Krajowej,

okoliczność że w rozdziale 65b, w którym uregulowano tryb postępowania

w sytuacji, gdy inne państwo członkowskie Unii Europejskiej zwraca się do

polskiego sądu o aresztowanie i przekazanie osoby na podstawie ENA,

ustawodawca zawarł wyraźną normę pozwalającą na zaskarżenie zażaleniem postanowienia sądu w przedmiocie przekazania, nakazując „odpo-

wiednie stosowanie” w tym względzie przepisów art. 252 k.p.k. dowodzi, iż

brak takiego unormowania w odniesieniu do postanowienia wydawanego

na podstawie art. 607a k.p.k. nie może być uznany za przeoczenie, lecz za

celowe działanie racjonalnego prawodawcy. We wniosku zwraca się także

uwagę na uregulowania zawarte w Decyzji Ramowej Rady Unii Europejskiej z dnia 13 czerwca 2002 r., stanowiącej podstawę wprowadzenia do

Kodeksu postępowania karnego instytucji europejskiego nakazu aresztowania, w której nie przewidziano prawa do zaskarżenia postanowienia w

przedmiocie wydania ENA. Zdaniem Prokuratora Prokuratury Krajowej

gwarancyjne funkcje kontroli sądowej decyzji o pozbawieniu wolności osoby ściganej spełniane są zarówno w państwie wydania ENA poprzez możliwość zaskarżenia orzeczenia, na mocy którego osoba ścigana ma być

pozbawiona wolności, a które było podstawą wydania nakazu, jak i w państwie wykonania nakazu, w którym tymczasowe aresztowanie zastosowane

na okres trwania postępowania prowadzonego na podstawie ENA wymaga

decyzji sądowej, podlegającej zaskarżeniu zgodnie z prawem wewnętrznym.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Ramy prawne nowej formy międzynarodowej współpracy organów

wymiaru sprawiedliwości państw członków Unii Europejskiej, europejskiego

nakazu aresztowania, zakreślone zostały Traktatem Amsterdamskim z

1997 r. Traktat ten wprowadził instytucję prawną o nazwie „decyzja ramowa”, wiążącą wszystkie państwa Unii Europejskiej i zobowiązującą te państwa do implementacji uregulowań decyzji ramowej w ustawodawstwie

wewnętrznym.

Decyzja Ramowa w sprawie europejskiego nakazu aresztowania i

procedury wydawania osób miedzy Państwami Członkowskimi z dnia 13

czerwca 2002 r. (2002/584/WSiSW), zobowiązała państwa członkowskie

Unii Europejskiej do dokonania odpowiednich zmian w wewnętrznym usta-

wodawstwie procesowym do dnia 1 stycznia 2004 r., przy czym w odniesieniu do Polski obowiązek ten został zaktualizowany w dniu jej przystąpienia do Unii. Ustawą z dnia 4 marca 2004 r. o zmianie ustawy – Kodeks

karny, ustawy – Kodeks postępowania karnego oraz ustawy – Kodeks wykroczeń (Dz. U. Nr 69, poz. 626), z dniem 1 maja 2004 r. wprowadzone zostały do Kodeksu postępowania karnego nowe rozdziały: 65a i 65b, regulujące funkcjonowanie instytucji europejskiego nakazu aresztowania w polskiej procedurze karnej.

Jeszcze przed wprowadzeniem instytucji europejskiego nakazu

aresztowania do polskiego procesu karnego przedstawiciele środowiska

naukowego toczyli dyskusję czy ENA jest formą ekstradycji, naruszającą

konstytucyjny zakaz wydawania własnych obywateli, czy też odmiennym

instrumentem międzynarodowej współpracy organów wymiaru sprawiedliwości. Po dodaniu stosownych regulacji do Kodeksu postępowania karnego spór, koncentrujący się wokół zakazu ekstradycji obywateli polskich

(zawartego w art. 55 ust. 1 Konstytucji RP, a także, w ograniczonym zakresie, w art. 602 k.p.k.), trwa nadal. W licznych, opublikowanych dotychczas

na temat ENA, poglądach przedstawicieli doktryny brak jednak wypowiedzi

ułatwiających usuwanie trudności interpretacyjnych występujących w stosowaniu tej instytucji przez polskie organy wymiaru sprawiedliwości.

W świetle uregulowania instytucji ENA w rozdziale 65a Kodeksu postępowania karnego nie jest kwestią oczywistą m.in. to czy na postanowienie sądu okręgowego w przedmiocie europejskiego nakazu aresztowania

przysługuje zażalenie, co wywołuje w orzecznictwie sądów powszechnych

poważne rozbieżności. W niektórych z sądów okręgowych uznaje się bowiem, że zażalenie przysługuje i jest ono przekazywane do rozpoznania

sądowi apelacyjnemu, który zażalenie rozpoznaje, pozostawia bez rozpoznania lub formułuje w tym względzie wątpliwości (jak w niniejszej sprawie), natomiast w innych sądach okręgowych odmawia się przyjęcia zaża-

lenia jako niedopuszczalnego z mocy ustawy. Rozbieżności te występują

pomimo zdecydowanego poglądu, że postanowienie w przedmiocie ENA

nie podlega zaskarżeniu, wyrażonego przez przedstawicieli nauki prawa

karnego procesowego w komentarzu m.in. do przepisów zamieszczonych

w rozdziałach 65a i 65b Kodeksu postępowania karnego (P. Hofmański, E.

Sadzik, K. Zgryzek: Kodeks postępowania karnego, Suplement do tomów IIII, Komentarz, wyd. 2, Warszawa 2004, s. 40).

Wiadomo, że przepisy rozdziału 65a Kodeksu postępowania karnego

nie zawierają normy, która stanowiłaby podstawę zaskarżenia postanowienia wydanego na podstawie art. 607a, a więc postanowienia o wydaniu europejskiego nakazu aresztowania lub postanowienia o odmowie wydania

takiego nakazu. Należy więc zgodzić się zarówno z poglądem Sądu Apelacyjnego jak i stanowiskiem Prokuratury Krajowej, że rozstrzygnięcie kwestii, czy dopuszczalne jest zaskarżenie ENA na podstawie przepisu zawartego w innym rozdziale Kodeksu postępowania karnego, zależy od ustalenia charakteru postanowienia wydawanego na podstawie art. 607a k.p.k., a

zwłaszcza czy postanowienie to należy do jednej z kategorii postanowień

zaskarżalnych na zasadach ogólnych. Sąd Apelacyjny, wskazując na konieczność zajęcia w tym względzie stanowiska, a nadto wyrażając przekonanie, że brak mechanizmu kontroli w odniesieniu do tak doniosłej, o gwarancyjnym charakterze decyzji sądu jest niezrozumiały, zaniechał samodzielnego rozstrzygnięcia tego zagadnienia. Analiza uzasadnienia postanowienia wydanego na podstawie art. 441 §1 k.p.k. nie pozwala na podzielenie wszystkich zawartych w nim argumentów.

Ustosunkowanie się do podstawowej w sprawie kwestii wymaga

przypomnienia, że w świetle art. 459 §1 i 2 k.p.k. do kategorii postanowień

sądu na które przysługuje zażalenie należą postanowienia:

a) zamykające drogę do wydania wyroku, chyba że ustawa stanowi inaczej,

b) dotyczące środków zabezpieczających,

c) inne postanowienia, na które przepis szczególny przewiduje zażalenie.

Postanowienie w przedmiocie europejskiego nakazu aresztowania

bez wątpienia nie należy ani do kręgu postanowień wymienionych w pkt a,

ani do wymienionych w pkt b. Zatem jedynie uznanie, że postanowienie w

przedmiocie ENA jest postanowieniem „co do środka zapobiegawczego”

(art. 459 § 2 in fine), stanowiłoby przesłankę zaskarżenia go na podstawie

art. 252 §1 k.p.k.

Na rozstrzygnięcie kwestii czy postanowienie w przedmiocie europejskiego nakazu aresztowania podlega zaliczeniu do kategorii postanowień

„co do środka zapobiegawczego” nie pozwala analiza językowa definicji

tego nakazu. Kodeks postępowania karnego takiej definicji wprawdzie nie

zawiera, ale z określenia europejskiego nakazu aresztowania zawartego w

artykule 1 Decyzji Ramowej Rady Unii Europejskiej z dnia 13 czerwca 2002

r., wynika, że jest to „decyzja sądowa wydana przez państwo członkowskie

w celu aresztowania i przekazania przez inne państwo członkowskie osoby, której dotyczy wniosek, w celu przeprowadzenia postępowania karnego

lub wykonania kary pozbawienia wolności bądź środka zabezpieczającego”

(www.ms.gov.pl). Można jedynie odnotować, że w definicji określono europejski nakaz aresztowania zarówno jako „decyzję sądową” jak i „wniosek”.

Także w rozdziale 65a Kodeksu postępowania karnego brak przepisu

z którego mogłoby wynikać, że postanowienie w przedmiocie europejskiego nakazu aresztowania może być utożsamiane z zastosowaniem lub odmową zastosowania środka zapobiegawczego w postaci tymczasowego

aresztowania, a więc z postanowieniem „co do środka zapobiegawczego”.

W treści art. 607c § 1 pkt 4 k.p.k. sformułowany został natomiast warunek,

aby europejski nakaz aresztowania zawierał „sygnaturę, rodzaj i treść prawomocnego albo podlegającego wykonaniu orzeczenia sądu, w związku z

którym nakaz został wydany”. Ujęcie przytoczonego przepisu jest realizacją

wymogu określonego w art. 8 ust. 1 pkt c Decyzji Ramowej, aby w ENA

wskazane zostały „dowody istnienia podlegającego wykonaniu wyroku,

środka zabezpieczającego lub jakiegokolwiek innego podlegającego wykonaniu orzeczenia sądowego”. Należy dodać, że w sytuacji, gdy organ sądowy wykonujący nakaz uzna informacje zawarte w nakazie, także w

przedmiocie istnienia podstawy do pozbawienia osoby ściganej wolności,

za niewystarczające, zobowiązany jest do wystąpienia o niezwłoczne przekazanie niezbędnych informacji uzupełniających (art. 15 ust. 2 Decyzji).

Wydanie europejskiego nakazu aresztowania może zatem nastąpić

jedynie wówczas, gdy wydane zostało wcześniej orzeczenie sądowe stanowiące podstawę do pozbawienia osoby ściganej wolności, z reguły zaskarżalne, tzn. postanowienie o zastosowaniu tymczasowego aresztowania

lub prawomocny wyrok skazujący na karę pozbawienia wolności względnie

inne sądowe orzeczenie o zastosowaniu środka zabezpieczającego polegającego na pozbawieniu wolności (wydane np. na podstawie art. 93 k.k.).

Wydanie postanowienia w przedmiocie ENA musi więc być poprzedzone

prawomocnym lub podlegającym wykonaniu orzeczeniem, niezależnym od

ENA, na podstawie którego osoba ścigana ma być pozbawiona wolności

(P. Hofmański, E. Sadzik, K. Zgryzek, op.cit. s. 40).

Nie można zatem podzielić przekonania Sądu Apelacyjnego, że ENA

jest swego rodzaju (sui generis – jak Sąd ten napisał) postanowieniem o

zastosowaniu środka zapobiegawczego. Europejski nakaz aresztowania

ma raczej charakter wniosku o uniemożliwienie osobie ściganej ukrywania

się (ucieczki) przez jej zatrzymanie i ewentualne aresztowanie – ale na innej, podlegającej z reguły zaskarżeniu, wydanej wcześniej i wyraźnie określonej w nakazie podstawie prawnej, po wskazaniu dowodów, że podstawa

taka istnieje – o ile organ wykonujący nakaz podejmie decyzję, że aresztowanie jest konieczne (art. 12 Decyzji Ramowej). Pogląd, że „ENA nie jest

samodzielną podstawą pozbawienia kogokolwiek wolności (nieco podobnie

jak list gończy)” i konieczne jest przed jego wydaniem zastosowanie tym-

czasowego aresztowania, chyba że wydane już zostało orzeczenie skazujące lub inne orzeczenie w przedmiocie zastosowania środka polegającego

na pozbawieniu wolności, został już zresztą wyrażony w piśmiennictwie (P.

Hofmański, E. Sadzik, K. Zgryzek, op.cit. s. 43).

W myśl takiej interpretacji przepisów rozdziału 65a Kodeksu postępowania karnego i przepisów Decyzji Ramowej, z której wynika, że postanowienie o wydaniu ENA traktować należy jedynie jako wniosek o zastosowanie środka zapobiegawczego przez organ wymiaru sprawiedliwości

państwa, w którym przebywa osoba ścigana, zredagowany został wzór nakazu, wprowadzony rozporządzeniem Ministra Sprawiedliwości z dnia 20

kwietnia 2004 r. w sprawie wzoru europejskiego nakazu aresztowania (Dz.

U. Nr 73, poz. 664), wydanym na podstawie art. 607c § 3 k.p.k. Wniosek

ten stanowi wprawdzie podstawę zatrzymania osoby, wobec której wydano

ENA, ale decyzja organu państwa wykonania nakazu podlega kontroli w

myśl zasad przewidzianych w procedurze karnej tego państwa. Podobnie

jak w sytuacji, gdy organem państwa wykonania jest polski sąd. Zgodnie

bowiem z art. 607 lit. i § 3 k.p.k. na postanowienie w przedmiocie przekazania przysługuje zażalenie.

Możliwości zaskarżenia postanowienia w przedmiocie europejskiego

nakazu aresztowania nie przewidują także przepisy Decyzji Ramowej. W

art. 11 tej Decyzji, określającym uprawnienia ściganej osoby, zaliczono do

nich jedynie prawo do powiadomienia tej osoby o europejskim nakazie

aresztowania i jego treści, o możliwości wyrażenia przez nią zgody na

przekazanie jej organowi sądowemu który wydał ENA, a ponadto o prawie

do korzystania z pomocy prawnej i pomocy tłumacza zgodnie z prawem

państwa wykonania nakazu.

Uznając, w świetle tych argumentów, brak w rozdziale 65a Kodeksu

postępowania karnego wyraźnej regulacji mogącej stanowić podstawę

prawną zaskarżenia postanowienia w przedmiocie ENA za celowy zabieg

racjonalnego ustawodawcy, należy równocześnie odrzucić sugestie Sądu

Apelacyjnego o możliwości zaliczenia postanowienia w przedmiocie europejskiego nakazu aresztowania do kategorii postanowień „co do środka

zapobiegawczego” w ujęciu art. 459 §2 k.p.k. W wypadku wydania europejskiego nakazu aresztowania gwarancyjne funkcje kontroli sądowej pozbawienia wolności osoby ściganej spełniane są zatem w państwie wydania nakazu - przez możliwość zaskarżenia orzeczenia, które stanowiło

podstawę wydania nakazu, natomiast w państwie wykonania nakazu przez możliwość zaskarżenia decyzji o przekazaniu.

Z tych względów Sąd Najwyższy uchwalił jak na wstępie.