I KZP 23/11 · Sąd Najwyższy

POSTANOWIENIE Z DNIA 28 MARCA 2012 R.

I KZP 23/11

1. Czyn określony w art. 114 ust. 1 ustawy z dnia 16 lutego 2007 r. o

ochronie konkurencji i konsumentów (Dz. U. Nr 50, poz. 331 ze zm.) nie

jest wykroczeniem na szkodę konsumentów, zatem w sprawach o te

wykroczenia

powiatowy

(miejski)

rzecznik

konsumentów

nie

może

występować jako oskarżyciel publiczny, na podstawie art. 42 ust. 3

wymienionej ustawy.

2. Jeżeli powiatowy (miejski) rzecznik konsumentów uzna, że

zaistniało wykroczenie z art. 114 ust. 1 u.o.k.k., jest to równoznaczne z

ujawnieniem wykroczenia „w zakresie swojego działania” przez starostę

(prezydenta

miasta),

jako

organ

administracji

samorządowej.

W

konsekwencji, na podstawie art. 17 § 3 k.p.s.w. temu organowi będą

przysługiwały uprawnienia oskarżyciela publicznego, zatem i możliwość

złożenia wniosku o ukaranie. Do złożenia takiego wniosku, jak i

występowania w charakterze oskarżyciela publicznego, będzie mógł on

upoważnić podległych mu pracowników starostwa (urzędu miasta), w tym

rzecznika konsumentów.

Przewodniczący: sędzia SN J. Matras.

Sędziowie SN: P. Kalinowski, Z. Puszkarski (sprawozdawca).

Prokurator Prokuratury Generalnej: B. Mik.

Sąd Najwyższy w sprawie z zażalenia Powiatowego Rzecznika

Konsumentów w N. na postanowienie Sądu Rejonowego w N. z dnia 18

lipca 2011 r., o odmowie wszczęcia postępowania, po rozpoznaniu w Izbie

Karnej na posiedzeniu w dniu 28 marca 2012 r., przedstawionego na

podstawie art. 441 § 1 k.p.k. przez Sąd Okręgowy w P., postanowieniem z

dnia 28 października 2011 r., zagadnienia prawnego wymagającego

zasadniczej wykładni ustawy:

„Czy rzecznik konsumentów w sprawach o wykroczenie z art. 114 ust.

1 ustawy z dnia 16 lutego 2007 roku o ochronie konkurencji i konsumentów

jest oskarżycielem publicznym w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 24

sierpnia 2001 roku – Kodeks postępowania w sprawach o wykroczenia,

uprawnionym do wniesienia i popierania skargi o ww. czyn (art. 42 ust. 3

ustawy z dnia 16 lutego 2007 roku o ochronie konkurencji i konsumentów),

czy też możliwość złożenia wniosku o ukaranie przedsiębiorcy za

nieudzielanie żądanych przez rzecznika informacji przysługuje wyłącznie

Policji (art. 17 § 1 k.p.s.w.)?”

postanowił o d m ó w i ć podjęcia uchwały.

UZASADNIENIE

Wskazane na wstępie zagadnienie prawne wyłoniło się na tle

następującej sytuacji procesowej.

Powiatowy Rzecznik Konsumentów w N., powołując się na art. 42 ust.

1 pkt 3 ustawy z dnia 16 lutego 2007 r. o ochronie konkurencji i

konsumentów (Dz. U. Nr 50, poz. 331 ze zm. – określanej dalej jako

„u.o.k.k.”) dwukrotnie, pismami z dnia 27 sierpnia 2010 r. oraz z dnia 15

listopada 2010 r., zwrócił się do Przedsiębiorstwa Wielobranżowego E. D.

S. s.c. w L. o wymianę mebli na nowe i wolne od wad, które nabyła

wymieniona w pismach osoba. Pisma te zostały przyjęte przez adresata,

jednak ten pozostawił je bez odpowiedzi. W związku z tym Powiatowy

Rzecznik Konsumentów w kwietniu 2011 r. zwrócił się do jednostki Policji o

przesłuchanie w charakterze osób podejrzanych o popełnienie wykroczenia

wspólników wymienionej spółki cywilnej, Ewy i Dariusza S. Z pisma

funkcjonariusza Policji wynika, że czynność ta została przeprowadzona co

do obojga tych osób, a protokoły przesłuchania przekazano Rzecznikowi, z

tym, że do akt sprawy dołączono tylko protokół przesłuchania Dariusza S.

Powiatowy Rzecznik Konsumentów skierował do Sądu Rejonowego w N.

wniosek o ukaranie Dariusza S., obwiniając go o to, że: „nie udzielił

odpowiedzi na pisemne wystąpienia PRK do jego siedziby w N.:

– wystąpienie PRK z dnia 27 sierpnia 2010 r. (doręczone w dniu 1

września 2010 r.) – brak odpowiedzi w okresie od dnia 2 września 2010 r.

do dnia 4 kwietnia 2011 r.

– wystąpienie PRK z dnia 15 listopada 2010 r. (doręczone w dniu 19

listopada 2010 r.) – brak odpowiedzi w okresie od dnia 20 listopada 2010 r.

do dnia 4 kwietnia 2011 r.”

We wniosku wskazano, że tym zaniechaniem obwiniony wypełnił

znamiona wykroczenia określonego w art. 114 ust. 1 u.o.k.k.

Sąd Rejonowy w N. postanowieniem z dnia 18 lipca 2011 r., na

podstawie art. 5 § 1 pkt 9 k.p.s.w. oraz art. 59 § 2 k.p.s.w. odmówił

wszczęcia postępowania przeciwko Dariuszowi S., stojąc na stanowisku, że

w sprawie zachodzi ujemna przesłanka procesowa w postaci braku skargi

uprawnionego oskarżyciela. Wskazał, że zgodnie z art. 42 ust. 3 u.o.k.k.

rzecznik konsumentów w sprawach o wykroczenia na szkodę konsumentów

jest

oskarżycielem

publicznym

w

rozumieniu

przepisów

Kodeksu

postępowania w sprawach o wykroczenia oraz że z tego uregulowania

wynika, iż rzecznik może występować w charakterze oskarżyciela

publicznego w sprawach o wykroczenia przeciwko interesom konsumenta

unormowanym w Rozdziale XV Kodeksu wykroczeń oraz w innych aktach

prawnych. Nie należy do tych wykroczeń objęte wnioskiem o ukaranie

wykroczenie z art. 114 ust. 1 u.o.k.k., które jedynie hipotetycznie godzi w

interesy konsumenta, zaś dobrem chronionym przez ten przepis jest interes

powiatu, wyrażający się w należytym wykonywaniu przez tę jednostkę

samorządu terytorialnego zadań w zakresie ochrony praw (interesów)

konsumentów, a bliżej – interesy rzecznika konsumentów.

Z

taką

interpretacją

nie

zgodził

się

Powiatowy

Rzecznik

Konsumentów w N. i wniósł zażalenie na powyższe postanowienie.

Zarzucając błędną interpretację art. 114 ust. 1 w zw. z art. 42 ust. 1 pkt 3

oraz art. 42 ust. 4 u.o.k.k., wniósł o jego uchylenie, a w uzasadnieniu

wywodził m.in., że nietrafnie sąd oparł się wyłącznie na literalnej wykładni

wymienionych przepisów, gdy powinien posłużyć się też wykładnią

funkcjonalną, nadto, że dobrem chronionym przez art. 114 ust. 1 ustawy są

również interesy konsumentów, jako że w każdej sprawie podnoszonej

przez

rzecznika

konsumentów

występuje

element

ochrony

praw

konsumentów. Wyraził przy tym obawę (nie dostrzegając, że stanowisko

zajęte przez Sąd Rejonowy nie wyklucza możliwości złożenia wniosku o

ukaranie przez inny organ), iż „wyłączenie sankcji w tym zakresie

prowadziłoby z pewnością do permanentnego braku udzielania żądanych

informacji i wyjaśnień ze strony przedsiębiorców”.

Właściwy do rozpoznania zażalenia Sąd Okręgowy w P. uznał, że w

sprawie wyłoniło się zagadnienie prawne o treści wyżej przytoczonej,

wymagające zasadniczej wykładni ustawy i postanowieniem z dnia 28

października 2011 r., na podstawie art. 441 § 1 k.p.k. przekazał je do

rozstrzygnięcia Sądowi Najwyższemu. W uzasadnieniu wskazał, że u

podłoża przedstawionego zagadnienia, które ma istotne znaczenie dla

rozpoznania sprawy, leży inne pytanie, mianowicie, czy sprawa o

wykroczenie z art. 114 ust. 1 u.o.k.k. jest sprawą o wykroczenie na szkodę

konsumentów. Gdyby tak było, to rozstrzygnięcie zagadnienia nie

nasuwałoby trudności. Z mocy art. 42 ust. 3 u.o.k.k. w sprawach o

wykroczenia

na

szkodę

konsumentów

rzecznik

konsumentów

jest

oskarżycielem publicznym w rozumieniu ustawy – Kodeks postępowania w

sprawach o wykroczenia, uprawnionym do wniesienia i popierania skargi,

zatem taki status przysługiwałby rzecznikowi również w sprawie o

wykroczenie określone w art. 114 ust. 1 u.o.k.k. W konsekwencji,

zaskarżone postanowienie, jako błędne, podlegałoby uchyleniu. Z kolei,

umieszczenie wspomnianego deliktu poza kręgiem wykroczeń na szkodę

konsumentów oznaczałoby, że prawo złożenia wniosku o ukaranie

przedsiębiorcy za nieudzielenie żądanych przez rzecznika konsumentów

wyjaśnień i informacji przysługiwałoby, zgodnie z art. 17 § 1 k.p.s.w., tylko

Policji. Sąd Okręgowy nadmienił, iż w praktyce wymiaru sprawiedliwości

występują rozbieżności interpretacyjne przy wykładni normy art. 114 ust. 1

u.o.k.k., bowiem z danych jakie zgromadził wynika, że sądy rejonowe, w

tym Sąd Rejonowy w N., nie zajmują w tym względzie jednolitego

stanowiska. Natomiast w piśmiennictwie prawniczym dotyczącym u.o.k.k.

przedmiotowe zagadnienie nie jest omawiane, względnie prezentowany jest

pogląd, że dobrem chronionym przez art. 114 ust. 1 nie są interesy

konsumentów, co eliminuje rzecznika konsumentów z grona podmiotów

uprawnionych do złożenia wniosku o ukaranie za określone w tym przepisie

wykroczenie, a nawet w tej samej publikacji są wyrażane sprzeczne

poglądy. Zwrócił również Sąd Okręgowy uwagę, że Prezes Urzędu Ochrony

Konkurencji i Konsumentów, w odpowiedzi na oświadczenie jednego z

senatorów, pismem z dnia 30 czerwca 2009 r., uznał za zbyt daleko idące

twierdzenie, iż wykroczenie z art. 114 ust. 1 u.o.k.k. jest wykroczeniem na

szkodę konsumentów, a w konsekwencji stwierdził, że oskarżycielem

publicznym w sprawie o to wykroczenie może być wyłącznie Policja. Z

drugiej

jednak

strony

w

rocznych

sprawozdaniach

z

działalności

powiatowych (miejskich) rzeczników konsumentów sporządzanych w latach

2008-2010, publikowanych m.in. na stronach internetowych wspomnianego

Urzędu jest mowa, że do uprawnień rzecznika należy występowanie do

sądów z wnioskiem o nałożenie kary grzywny na podmiot naruszający

obowiązek udzielenia wyjaśnień i informacji w sprawach będących

przedmiotem wystąpienia rzecznika lub ustosunkowania się do jego uwag i

opinii. Zdaniem Sądu odwoławczego, wymieniony przepis budzi więc

wątpliwości, a złożony charakter kwestii prawnej, co do której Sąd

Najwyższy dotąd się nie wypowiadał, wymaga zasadniczej wykładni

ustawy, tym bardziej, że w grę wchodzi „ważne zagadnienie, mające

podstawowe znaczenie dla prawidłowego rozumienia i stosowania prawa”.

Tym niemniej, przed wyrażeniem tego poglądu Sąd przedstawił własne

rozumienie przepisu art. 114 ust. 1 u.o.k.k. Stanął na stanowisku, że

czynności interpretacyjnych wymaga ustalenie dobra prawnego, którego

naruszenie lub zagrożenie skutkuje odpowiedzialność za wykroczenie ujęte

w tym przepisie. W tym kontekście zauważył, że podjęcie przez rzecznika

konsumentów działań wskazanych w art. 42 ust. 1 pkt 3 u.o.k.k. ma służyć

zapobieganiu naruszeniom praw i interesów konsumentów i rodzi po stronie

przedsiębiorcy obowiązek udzielenia rzecznikowi wyjaśnień i informacji,

bądź ustosunkowania się do jego uwag i opinii. Tym samym, wspomniane

działania

rzecznika

konsumentów.

są

podejmowane

Nieudzielanie

odpowiedzi

w

celu

przez

ochrony

interesów

przedsiębiorcę

jest

działaniem również na szkodę konsumenta, albowiem co najmniej opóźnia

proces dochodzenia przez konsumenta jego praw. Jedynie w sytuacji, gdy

przedsiębiorca nie udzieli odpowiedzi rzecznikowi, ale zaspokoi roszczenie

konsumenta, można zasadnie twierdzić, że jego zaniechanie nie godzi w

interesy konsumenta. Zdaniem Sądu Okręgowego, uprawnione jest zatem

stanowisko, że przedmiotem ochrony art. 114 ust. 1 u.o.k.k. jest przede

wszystkim interes konsumentów, a dodatkowym argumentem na poparcie

tej tezy jest umieszczenie tego przepisu w ustawie o ochronie konkurencji i

konsumentów. Nie można bowiem pomijać normatywnego charakteru tytułu

aktu prawnego, w którym czyn zabroniony został określony i jego znaczenia

w perspektywie interpretacji jego znamion.

Prokurator Prokuratury Generalnej przedstawił pisemne stanowisko

tej instytucji, w którym wniósł o odmowę podjęcia uchwały przez Sąd

Najwyższy. Podkreślił, że Sąd Okręgowy nietrafnie uznał, iż są spełnione

warunki określone w art. 441 § 1 k.p.k. Sformułowana przezeń kwestia

prawna nie stanowi bowiem pytania prawnego w rozumieniu tego przepisu,

a w istocie jest prośbą o poradę, jak rozstrzygnąć zażalenie, z tym jednak,

że Sąd Okręgowy ma swoje zdanie na poruszone we wniosku tematy, tyle

że oczekuje, by „na wszelki wypadek” wspomógł go w tym Sąd Najwyższy.

Prokurator stwierdził, że punktem odniesienia dla pytania nie jest przepis, w

którym Sąd odwoławczy doszukuje się niejasności, ale przepisy art. 42 ust.

3 u.o.k.k. i art. 17 § 1 k.p.s.w., odnośnie do których Sąd ten nie zgłosił

wątpliwości

interpretacyjnych

oraz

że

sygnalizując

rozbieżności

w

pojmowaniu art. 42 ust. 3 i art. 114 ust. 1 u.o.k.k. przez sądy powszechne,

jak też organy ochrony konsumentów nie rozważył, czy przyczyną tego jest

niejednoznaczność przepisów w kontekście semantycznym, systemowym

lub celowościowym, czy też błędy w procesie ich wykładni. W drugim

wypadku fakt pojawiania się poglądu odmiennego od tego, który prezentuje

sąd występujący z pytaniem, nie uprawniałby do stawiania tezy o

pojawieniu się wątpliwości interpretacyjnych, wymagających usunięcia w

trybie art. 441 § 1 k.p.k. Po poczynieniu innych jeszcze uwag i rozważeniu

kwestii prawnych, prokurator doszedł do wniosku, że wykroczenie

określone w art. 114 ust. 1 u.o.k.k. bezpośrednio nie narusza ani nie

zagraża prawom lub interesom konsumenta, natomiast niewątpliwie godzi

w dobra prawne powiatu, którego zadania w zakresie ochrony praw

konsumentów wykonuje, na mocy art. 39 ust. 1 u.o.k.k., rzecznik

konsumentów. Zwrócił jednak prokurator uwagę, że jeśli założyć, iż organ

ów jest pokrzywdzony wspomnianym wykroczeniem, to realizacja przez

niego w sprawie o taki czyn funkcji oskarżyciela publicznego kłóciłaby się z

wynikającą z art. 25 § 4 k.p.s.w. repartycją ról procesowych, a nade

wszystko z bezwarunkowym zakazem ustanowionym w art. 19 § 1 k.p.w. w

zw. z art. 40 § 1 pkt 1 k.p.k.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Należało podzielić pogląd prokuratora Prokuratury Generalnej, iż w

sprawie nie zachodzą warunki do udzielenia odpowiedzi na sformułowane

przez Sąd Okręgowy w P. zagadnienie, a zatem i do podjęcia uchwały

przez Sąd Najwyższy. Zajmując takie stanowisko w większości spraw

rozpatrywanych w trybie art. 441 § 1 k.p.k., Sąd ten wielokrotnie omawiał

przesłanki skutecznego wystąpienia przez sąd odwoławczy z pytaniem

prawnym (zob. np. ostatnio wydane postanowienia: z dnia 30 listopada

2010 r., I KZP 15/11, OSNKW 2011, z. 12, poz. 106, z dnia 19 stycznia

2012 r., I KZP 20/11, OSNKW 2012, z. 1, poz. 4), zatem niecelowe byłoby

powtarzanie tych, niekiedy obszernych, wywodów. Wystarczy, odsyłając do

wspomnianych orzeczeń, przywołać treść wymienionego przepisu, zgodnie

z którym warunkiem takiego wystąpienia jest wyłonienie się przy

rozpoznawaniu

środka

odwoławczego

zagadnienia

prawnego

wymagającego zasadniczej wykładni ustawy oraz wskazać, że chodzi o

takie zagadnienie, które rodzi istotne problemy interpretacyjne, dotyczące

przepisu sformułowanego niejasno, bądź wręcz wadliwie, dającego

możliwość rozbieżnego odczytywania jego treści, a dla odkodowania jego

rzeczywistego znaczenia wymagającego sięgania do szeregu narzędzi

interpretacyjnych. Tymczasem w rozpatrywanej sprawie taka sytuacja nie

zachodzi.

Ma

również

rację

prokurator,

gdy

zwraca

uwagę,

że

wypracowanie przez sąd określonej interpretacji przepisu, w zasadzie

wyłącza możliwość wystąpienia w oparciu o art. 441 § 1 k.p.k., bowiem

zadaniem Sądu Najwyższego nie jest potwierdzanie w tym trybie trafności

przyjętej interpretacji (zob. postanowienia Sądu Najwyższego m. in.: z dnia

29 czerwca 2010 r., I KZP 6/10, OSNKW 2010, z. 8, poz. 65; z dnia 19

stycznia 2012 r., I KZP 19/11, OSNKW 2012, z. 1, poz. 3). To mogłoby

nastąpić w drodze rozpoznawania skargi kasacyjnej, gdyby uprawniony

podmiot, także określony w art. 521 § k.p.k., wniósł taką po wydaniu przez

sąd prawomocnego orzeczenia kończącego postępowanie. Widać zresztą

brak

konsekwencji

występującego

z

pytaniem

Sądu,

który

po

przeprowadzeniu dość prostego wnioskowania uznał, iż „uprawnionym jawi

się stanowisko, że przedmiotem ochrony art. 114 ust. 1 u.o.k.k. jest przede

wszystkim interes konsumentów”, zarazem jednak wskazał na „złożony

charakter powyższej kwestii prawnej”.

W rzeczywistości kwestia ta nie jawi się jako złożona, a poglądowi

temu nie przeczy sygnalizowana niejednolitość orzecznictwa sądów

rejonowych, skoro Sąd Okręgowy nie wykazał, że poszczególne, odmienne

rozstrzygnięcia były poprzedzone rzetelną analizą mających zastosowanie

przepisów. Podobnie niejednolitość poglądów wyrażanych w ramach

Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów nie świadczy o wysokim

stopniu skomplikowania przepisów, a raczej, co wskazał prokurator

Prokuratury

Generalnej,

na

niedostateczną

analizę

odpowiednich

przepisów przez aparat obsługujący Prezesa Urzędu. Jeżeli chodzi o

piśmiennictwo prawnicze, to przywołani przez Sąd Okręgowy autorzy,

którzy zajęli stanowisko w omawianej kwestii (M. Radwański w: A. Stawicki,

E. Stawicki [red.]: Ustawa o ochronie konkurencji i konsumentów.

Komentarz, Warszawa 2011, s. 1294, także zespół opracowujący

Komentarz do tejże ustawy pod red. C. Banasińskiego i E. Piontka,

Warszawa 2008, s. 1040), zgodnie stwierdzili, że wykroczenie, o którym

mowa w art. 114 ust. 1 u.o.k.k., nie jest wykroczeniem na szkodę

konsumentów, wobec czego rzecznik konsumentów nie może być

oskarżycielem

publicznym

w

sprawach

o

to

wykroczenie.

Jako

niedopatrzenie natury redakcyjnej wypada w takim razie potraktować,

wyrażoną w innym fragmencie (s. 1038-1039) drugiego z wymienionych

wydawnictw, opinię o możliwości złożenia przez rzecznika wniosku o

ukaranie przedsiębiorcy za nieudzielenie żądanych informacji. Także w

niemającym charakteru prawniczego periodyku L. Baran-Ćwirta stwierdziła,

iż rzecznik konsumentów w postępowaniu o wykroczenie z art. 114 ust. 1

u.o.k.k. nie może pełnić roli oskarżyciela publicznego, przeszkody ku temu

upatrując w tym, że w takim wypadku rzecznik występowałby w interesie

własnym. Teza o istnieniu „interesu własnego” rzecznika konsumentów jest

dyskusyjna, nie zmienia to jednak faktu, że wymieniona autorka nie zalicza

tego wykroczenia do kategorii wykroczeń na szkodę konsumentów

(Oskarżyciel czy pokrzywdzony – rola rzecznika konsumentów w

postępowaniu o wykroczenia, Wydawnictwo Rzeczników Konsumentów

2010, nr 2, s. 10). Należy jednak odnotować, że w niewymienionym przez

Sąd Okręgowy w P. opracowaniu M. Król-Bogomilska stwierdziła, iż

przedmiotem ochrony omawianego wykroczenia są interesy konsumentów,

zatem zgodnie z art. 42 ust. 3 u.o.k.k. w sprawach o wykroczenie z art. 114

ust. 1 ustawy oskarżycielem publicznym w rozumieniu przepisów k.p.w. jest

rzecznik konsumentów (T. Skoczny [red.]: Ustawa o ochronie konkurencji i

konsumentów. Komentarz, Warszawa 2008, s. 1735). Spotkało się to z

krytyką wspomnianego M. Radwańskiego (op. cit., s. 1294). Również D.

Bunikowski, wypowiadając się na tle wcześniej obowiązującej ustawy z dnia

15 grudnia 2000 r. o ochronie konkurencji i konsumentów (Dz. U. z 2005 r.

Nr 244, poz. 2080 ze zm.), dopuścił możliwość złożenia przez powiatowego

rzecznika konsumentów wniosku o ukaranie za wykroczenie z art. 106a ust.

1 tej ustawy (tożsamego co do treści z art. 114 ust. 1 ustawy aktualnie

obowiązującej),

motywując

to tym,

iż rzecznik

jest

oskarżycielem

publicznym w sprawach o wykroczenia na szkodę konsumentów, a nadto

swoje uprawnienie do działania w tym charakterze może opierać na art. 17

§ 3 k.p.s.w., zgodnie z którym m.in. organom administracji samorządowej

przysługują uprawnienia oskarżyciela publicznego, gdy w zakresie swojego

działania ujawniły wykroczenie i wystąpiły z wnioskiem o ukaranie.

Wyrażonego stanowiska wymieniony autor szerzej jednak nie uzasadnił

(Powiatowy rzecznik konsumentów, Jurysta 2006, nr 11, s. 9).

Sąd Okręgowy w P. prawidłowo zauważył, że art. 42 ust. 3 u.o.k.k.

stanowiący, iż w sprawach o wykroczenia na szkodę konsumentów

rzecznik konsumentów jest oskarżycielem publicznym w rozumieniu

przepisów Kodeksu postępowania w sprawach o wykroczenia , jest

językowo jasny, zatem, niezależnie od rezultatu wykładni funkcjonalnej, nie

wolno rozszerzać kompetencji rzecznika na inne sprawy. Nie jest bowiem

dopuszczalne

przełamanie

jednoznacznego

językowo

przepisu

przyznającego jakiemuś podmiotowi określone kompetencje (zob. M.

Zieliński, Wykładnia prawa. Zasady, reguły, wskazówki, Warszawa 2008, s.

249). Nie mając wątpliwości co do treści wymienionego przepisu, Sąd

odwoławczy powinien dostrzec, że zwrot „wykroczenie na szkodę

konsumenta” jednoznacznie świadczy, iż chodzi o wykroczenie, w którym

konsument jest pokrzywdzony niedozwolonym zachowaniem sprawcy. W

praktyce prawodawczej zwrot mówiący, że dany czyn jest popełniony „na

szkodę” określonego podmiotu, jest niejednokrotnie stosowany (np. w

Kodeksie wykroczeń art. 33 § 4 pkt 8, art. 119 § 3, w Kodeksie karnym art.

41 § 1a, art. 51, art. 129, art. 278 § 4, art. 284 § 4, art. 305 § 1 i in.); nie

ulega wtedy wątpliwości, że tym samym ustawodawca określa zarazem

pokrzywdzonego. Zgodnie z art. 25 § 1 k.p.s.w. status ten przysługuje

jednak tylko temu podmiotowi, którego dobro prawne zostało bezpośrednio

naruszone lub zagrożone przez wykroczenie. Wynika z tego, że

wykroczeniem na szkodę konsumentów będzie takie wykroczenie, które

bezpośrednio narusza lub zagraża dobru prawnemu konsumentów.

Wątpliwości Sądu Okręgowego sprowadzają się więc do kwestii, czy

określone w art. 114 ust. 1 u.o.k.k. zachowanie polegające na naruszeniu,

wbrew przepisowi art. 42 ust. 4 tej ustawy, obowiązku udzielenia

rzecznikowi konsumentów wyjaśnień i informacji będących przedmiotem

jego wystąpienia lub obowiązku ustosunkowania się do uwag i opinii

rzecznika,

narusza

dobro

prawne

konsumenta

lub

temu

dobru

bezpośrednio zagraża, a jeżeli tak, czy w grę wchodzi naruszenie

(zagrożenie) bezpośrednie. Sąd Okręgowy, prezentując pogląd, że

przedmiotem ochrony art. 114 ust. 1 u.o.k.k. jest „przede wszystkim” interes

konsumentów pomija, iż występując w trybie art. 42 ust. 1 pkt 3 u.o.k.k.

rzecznik konsumentów realizuje jedno z ciążących na powiecie zadań

publicznych, mianowicie zadanie w zakresie ochrony praw konsumentów

(art. 39 ust. 1 u.o.k.k. w zw. art. 4 ust. 1 pkt 18 ustawy z dnia 5 czerwca

1998 r. o samorządzie powiatowym – Dz. U. z 2001 r. Nr 142, poz. 1592 ze

zm.). W takim razie za przedmiot ochrony art. 114 ust. 1 u.o.k.k. wypada

uznać prawidłowe wykonywanie przez samorząd powiatowy wspomnianego

zadania, w drodze efektywnego działania rzecznika konsumentów w

zakresie ochrony praw konsumentów (podobnie M. Radwański, op. cit., s.

1289), a ujmując węziej – prawo rzecznika konsumentów do uzyskania

wyjaśnień i informacji od przedsiębiorcy, do którego zwrócił się w swoim

wystąpieniu (W. Kotowski, B. Kurzępa: Wykroczenia pozakodeksowe.

Komentarz, Warszawa 2008, s. 488). Warto w tym miejscu wspomnieć, że

ustawa o ochronie konkurencji i konsumentów początkowo nie zawierała

przepisu karnego, a jego wprowadzenie miało na celu nie wprost ochronę

interesów

konsumentów,

konsumentów,

obowiązku

wobec

udzielania

ale

częstego

wzmocnienie

naruszania

rzecznikom

pozycji

przez

wyjaśnień

i

rzeczników

przedsiębiorców

informacji

oraz

ustosunkowania się do ich uwag i opinii (zob. pkt III. 29 uzasadnienia

rządowego projektu ustawy o zmianie [ówcześnie obowiązującej] ustawy z

dnia 15 grudnia 2000 r. o ochronie konkurencji i konsumentów oraz o

zmianie niektórych innych ustaw – Sejm IV kadencja 2001-2005, druk nr

2561 – http:/sejm. gov. pl).

Wcześniej podkreślono, że warunkiem uznania konsumenta za

pokrzywdzonego wykroczeniem określonym w art. 114 ust. 1 u.o.k.k. byłoby

ustalenie, że wykroczenie to bezpośrednio narusza bądź zagraża jego

dobru prawnemu. Kluczowe w tym aspekcie pojęcie „bezpośredniości”

należy rozumieć w ten sposób, że między czynem stanowiącym

wykroczenie i naruszeniem (zagrożeniem) dobra prawnego danej osoby nie

może być żadnych ogniw pośrednich, z czego wynika, że zaliczeniu do

kręgu pokrzywdzonych podlega tylko ten podmiot, którego dobro prawne

zostało zachowaniem sprawcy naruszone wprost, a nie za pośrednictwem

godzenia w inne dobro (zob. T. Grzegorczyk: Kodeks postępowania w

sprawach o wykroczenia. Komentarz, Warszawa 2008, s. 160; na gruncie

art. 49 § 1 k.p.k. zob. także postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 25

marca 2010 r., IV KK 316/09, LEX nr 844501 z glosą P. Pawlonki, LEX/el

2011). Nie sposób przyjąć, że w wypadku, gdy rzecznik konsumentów w

sprawie indywidualnej osoby (konsumenta) zwróci się do przedsiębiorcy i

ten naruszy obowiązek właściwej reakcji na to wystąpienie, dochodzi do

bezpośredniego naruszenia bądź zagrożenia dobra konsumenta. Dobro to

może doznać uszczerbku, zwłaszcza gdy przedsiębiorca nie zaspokaja też

zasadnych roszczeń konsumenta (słusznie Sąd Okręgowy wskazał, że np.

może dojść do opóźnienia dochodzenia przez konsumenta jego praw),

jednak nie wprost, a za pośrednictwem godzenia w dobro, jak ujął to

prokurator Prokuratury Generalnej, owego sui generis postępowania

interwencyjnego prowadzonego przez rzecznika konsumentów w stosunku

do przedsiębiorcy. Warto zauważyć, iż Powiatowy Rzecznik Konsumentów,

który wystąpił z wnioskiem o ukaranie, przyjmując że chodzi o wykroczenie

na szkodę konsumenta, nie wskazał we wniosku osoby pokrzywdzonej, do

czego obliguje art. 57 § 3 pkt 3 k.p.s.w., przy czym sposób wypełnienia

odpowiedniej rubryki użytego druku wskazuje, że nie było to wynikiem

przeoczenia. W nawiązaniu do spostrzeżenia Sądu Okręgowego, że

naruszenie przez przedsiębiorcę wymogu, o którym mowa w art. 42 ust. 4

u.o.k.k., nie musi powodować jakiegokolwiek uszczerbku dla interesu

konsumenta należy też stwierdzić, że i z tego powodu nie byłoby

prawidłowe – z punktu widzenia systematyki przepisów prawnokarnych –

włączanie wykroczenia określonego w art. 114 ust. 1 u.o.k.k. do grupy

wykroczeń popełnianych na szkodę, czy też przeciwko interesom

konsumentów. Trzeba mieć również na uwadze, że wystąpienie rzecznika

konsumentów do przedsiębiorcy może dotyczyć nie konkretnego przypadku

indywidualnej osoby, ale mieć charakter szerszy, problemowy, ogólnie

sygnalizujący określone zjawiska czy praktyki. W

takim wypadku

naruszenie przez przedsiębiorcę obowiązku udzielenia odpowiedzi miałoby

inny charakter z punktu widzenia interesu konsumentów, niż zignorowanie

wystąpienia

stricte

interwencyjnego.

Przedstawiona

argumentacja

uzasadnia twierdzenie, że czyn określony w art. 114 ust. 1 ustawy z dnia 16

lutego 2007 r. o ochronie konkurencji i konsumentów (Dz. U. Nr 50, poz.

331 ze zm.) nie jest wykroczeniem na szkodę konsumentów, zatem w

sprawach o te wykroczenia powiatowy (miejski) rzecznik konsumentów nie

może występować jako oskarżyciel publiczny, na podstawie art. 42 ust. 3

wymienionej ustawy.

Nie oznacza to jednak, że w sprawach tych oskarżycielem publicznym

może być wyłącznie Policja (art. 17 § 1 k.p.s.w.), względnie, co zupełnie

pominął Sąd Okręgowy w P., prokurator, którego uprawnienia są

najszersze (art. 18 k.p.s.w.). Do zajęcia takiego stanowiska uprawnia

przepis art. 17 § 3 k.p.s.w., który stanowi, że m.in. organom administracji

samorządowej przysługują uprawnienia oskarżyciela publicznego, gdy w

zakresie swego działania ujawniły wykroczenie i wystąpiły z wnioskiem o

ukaranie. Jest przy tym istotne, że unormowanie to stanowi samodzielną

podstawę uprawnień określonych w nim podmiotów, zatem nie jest

wymagane, by możliwość realizowania tych uprawnień była kreowana, czy

choćby

potwierdzana

przepisami

innej,

szczególnej

ustawy

(zob.

postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 1 marca 2004 r., V KK 385/03,

OSNKW 2004, z. 6, poz. 62). Zgodnie z art. 8 ust. 2 ustawy z dnia 5

czerwca 1998 r. o samorządzie powiatowym, organami administracji

samorządowej w przypadku powiatu są jego rada i zarząd, jednak

przyjmuje się, wskazując na treść art. 38 ust. 1 i art. 89 tej ustawy oraz

nawiązując do art. 5 § 2 pkt 6 k.p.a., iż status ten przysługuje też staroście

(zob. np. Cz. Martysz w: B. Dolnicki [red.]: Ustawa o samorządzie

powiatowym. Komentarz, 2. wyd., s. 85 i n.), wobec czego, o ile organ ten

ujawni

(również

za

pośrednictwem

podległego

mu

aparatu

administracyjnego) wykroczenie w zakresie swojego działania, to zgodnie z

art. 17 § 3 k.p.s.w. jest organem uprawnionym do skierowania wniosku o

ukaranie

sprawcy.

Z

pewnością,

nie

jest

organem

administracji

samorządowej (powiatowej) rzecznik konsumentów (S. Kania: Status

prawny powiatowego rzecznika konsumentów, Samorząd Terytorialny

2001, nr 5, s. 7), skoro jednak stosunek pracy nawiązuje z nim starosta (w

miastach na prawach powiatu prezydent miasta), któremu jest następnie

bezpośrednio podporządkowany (art. 40 ust. 1 i 3 u.o.k.k.), to nie ma

przeszkód by uznać, że jeżeli powiatowy (miejski) rzecznik konsumentów

uzna, że zaistniało wykroczenie z art. 114 ust. 1 u.o.k.k., jest to

równoznaczne z ujawnieniem wykroczenia „w zakresie swojego działania”

przez starostę (prezydenta miasta), jako organ administracji samorządowej.

W konsekwencji, na podstawie art. 17 § 3 k.p.s.w. temu organowi będą

przysługiwały uprawnienia oskarżyciela publicznego, zatem i możliwość

złożenia wniosku o ukaranie. Do złożenia takiego wniosku, jak i

występowania w charakterze oskarżyciela publicznego, będzie mógł on

upoważnić podległych mu pracowników starostwa (urzędu miasta), w tym

rzecznika konsumentów (zob. R. A. Stefański, Oskarżyciel publiczny w

sprawach o wykroczenia, Prok. i Pr. 2002, nr 1, s. 60). Starosta (prezydent

miasta), względnie upoważniona przez niego osoba, stosownie do art. 56

ust. 2 k.p.s.w., będą też uprawnieni do przeprowadzenia czynności

wyjaśniających (w praktyce ograniczą się one do przesłuchania, o którym

mowa w art. 54 § 6 k.p.s.w.).

Nie przekonuje pogląd prokuratora Prokuratury Generalnej, że

przyjęciu takiego rozwiązania sprzeciwiają się przepisy art. 25 § 4 k.p.s.w.

oraz art. 19 § 1 k.p.s.w. w zw. z art. 40 § 1 pkt 1 k.p.k. Pierwszy z

wymienionych przepisów, dający pokrzywdzonemu prawo do działania w

charakterze oskarżyciela posiłkowego obok oskarżyciela publicznego lub

zamiast niego, nie wyłącza możliwości, iż podmiot pokrzywdzony

wykroczeniem, o ile należy do kręgu określonego przepisami art. 17 § 1-4

k.p.s.w., będzie też oskarżycielem publicznym w sprawie o to wykroczenie

(np. Policja pokrzywdzona kradzieżą bądź zniszczeniem należącej do niej

rzeczy).

Natomiast

kwestia

wyłączenia

konkretnego

oskarżyciela

publicznego od udziału w sprawie, którą regulują kolejne ze wskazanych

przepisów, jest innym zagadnieniem niż formalne uprawnienie oskarżyciela

do pełnienia tej roli procesowej. Ważniejsza jest jednak okoliczność, że

organ

administracji

samorządowej,

w

tym

wypadku

administracji

powiatowej, jak też rzecznik konsumentów, wykonujący zadania samorządu

powiatowego w zakresie ochrony praw konsumentów, nie mogą być uznani

za pokrzywdzonych wykroczeniem określonym w art. 114 ust. 1 u.o.k.k. Jak

wcześniej stwierdzono, przepis ten ma chronić efektywne wykonywanie

przez

samorząd

powiatowy,

w

szczególności

przez

rzecznika

konsumentów, zadań w zakresie ochrony praw konsumentów. Tak

określonego dobra nie można utożsamiać z indywidualnym interesem

żadnego z wymienionych podmiotów i doszukiwać się ich pokrzywdzenia w

następstwie

zachowania

przedsiębiorcy

opisanego

w

wymienionym

przepisie

(zob.

także

powołane

wcześniej

postanowienie

Najwyższego z dnia 25 marca 2010 r., IV KK 316/09).

Mając powyższe na uwadze, orzeczono jak w postanowieniu.

Sądu