I KZP 23/07 · Sąd Najwyższy

POSTANOWIENIE Z DNIA 29 SIERPNIA 2007 R.

I KZP 23/07

Skazanie za przestępstwo określone w art. 178a § 2 k.k. stwarza

możliwość orzeczenia wobec sprawcy, obok obligatoryjnego środka karnego przewidzianego w art. 42 § 2 k.k., również zakazu prowadzenia pojazdów określonego rodzaju, o którym mowa w art. 42 § 1 k.k.

Przewodniczący: Sędzia SN S. Zabłocki.

Sędziowie SN: R. Malarski (sprawozdawca), J. Szewczyk.

Prokurator Prokuratury Krajowej: A. Herzog.

Sąd Najwyższy – Izba Karna w sprawie Jana K., po rozpoznaniu

przekazanego na podstawie art. 441 § 1 k.p.k. przez Sąd Okręgowy w N.,

postanowieniem z dnia 5 kwietnia 2007 r., zagadnienia prawnego wymagającego zasadniczej wykładni ustawy:

”Czy w razie skazania za przestępstwo z art. 178a § 2 k.k. sąd może wymierzyć sprawcy – obok obligatoryjnego środka karnego z art. 42 § 2 k.k. w

postaci zakazu prowadzenia wszelkich pojazdów mechanicznych albo pojazdów mechanicznych określonego rodzaju – nadto na podstawie art. 42 §

1 k.k. środek karny w postaci zakazu prowadzenia innych pojazdów?”

p o s t a n o w i ł odmówić podjęcia uchwały.

UZASADNIENIE

Przedstawione na wstępie zagadnienie prawne sformułowane zostało

na tle następującej sytuacji procesowej.

Sąd Rejonowy w G., wyrokiem z dnia 5 stycznia 2007 r., uznał Jana

K. za winnego prowadzenia w dniu 29 października 2006 r. na drodze publicznej w stanie nietrzeźwości roweru, to jest przestępstwa określonego w

art. 178a § 2 k.k., wymierzył mu za to karę 6 miesięcy pozbawienia wolności, której wykonanie warunkowo zawiesił na okres próby 3 lat, orzekł wobec oskarżonego na podstawie art. 42 § 2 k.k. zakaz prowadzenia wszelkich pojazdów mechanicznych w ruchu lądowym na okres 4 lat, a na podstawie art. 42 § 1 k.k. zakaz prowadzenia rowerów na okres 4 lat, oraz na

mocy art. 50 k.k. zarządził podanie wyroku do publicznej wiadomości w

określony sposób.

We wniesionej na niekorzyść oskarżonego apelacji prokurator, podnosząc zarzut przewidziany w art. 438 pkt 4 k.p.k., zażądał zmiany zaskarżonego wyroku przez orzeczenie wobec Jana K. grzywny w ilości 90 stawek dziennych (każda w wysokości 10 zł) i „środka karnego w postaci zakazu prowadzenia wszelkich pojazdów mechanicznych i niemechanicznych

na okres 7 lat” oraz utrzymania go w mocy w pozostałej części.

Rozpoznając ten środek odwoławczy, Sąd Okręgowy w N. uznał, że

w sprawie wyłoniła się wskazana wyżej kwestia prawna wymagająca zasadniczej wykładni ustawy i wystąpił do Sądu Najwyższego w trybie art.

441 § 1 k.p.k. o jej rozstrzygnięcie.

Prokurator Prokuratury Krajowej złożył wniosek o odmowę udzielenia

odpowiedzi na pytanie prawne postawione przez Sąd odwoławczy, zwracając uwagę, że jest ono następstwem błędnego rozumienia wzajemnego

stosunku przepisów art. 42 § 1 i 2 k.k., które pozwalają na orzekanie obu

środków karnych – fakultatywnego i obligatoryjnego – kumulatywnie. Zda-

niem oskarżyciela publicznego, ani w praktyce sądowej, ani w interpretacji

tych przepisów nie występują rozbieżności.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Stanowisko prokuratora Prokuratury Krajowej jest w pełni zasadne.

Istotnie jest tak, że treść art. 42 § 1 i 2 k.k. w tej płaszczyźnie, w jakiej zredagowane zostało pytanie prawne, jest jasna i nie nastręcza trudności interpretacyjnych, a zatem nie zachodziła konieczność dokonywania przez

najwyższą instancję sądową zasadniczej wykładni w rozumieniu art. 441 §

1 k.p.k.

Teza Sądu odwoławczego, że art. 42 § 1 k.k., przewidujący fakultatywny zakaz prowadzenia pojazdów określonego rodzaju, adresowany jest

wyłącznie do tych uczestników ruchu drogowego, którzy w czasie popełnienia przestępstwa przeciwko bezpieczeństwu w komunikacji byli trzeźwi,

nie wytrzymuje krytyki. Nie jest też tak, że obligatoryjny zakaz prowadzenia

wszelkich pojazdów mechanicznych albo pojazdów mechanicznych określonego rodzaju, o którym mowa w art. 42 § 2 k.k., niejako wyprzedza, a w

konsekwencji także wyklucza możliwość stosowania środka karnego przewidzianego w art. 42 § 1 k.k. wobec sprawcy przestępstwa przeciwko bezpieczeństwu w komunikacji, który w chwili czynu był w stanie nietrzeźwości

lub pod wpływem środka odurzającego, lub zbiegł z miejsca zdarzenia

określonego w art. 173, 174 lub 177 k.k.

Wychodząc z zasady pierwszeństwa wykładni językowej, wypływającej z konstytucyjnej zasady państwa prawnego, według której obywatele

mają prawo polegać na tym, co prawodawca w tekście prawnym powiedział, a nie na tym, co zamierzał powiedzieć lub co powiedziałby, gdyby

znał nowe okoliczności, należy dobitnie stwierdzić, że znaczenie przepisów

art. 42 § 1 i 2 k.k., oczywiście w aspekcie objętym pytaniem prawnym, nie

budzi wątpliwości. Ma tu zastosowanie zasada, w myśl której przepis jasny

nie wymaga wykładni o charakterze zasadniczym. Zasadę tę rozumie się

zwykle w ten sposób, że w wypadku, gdy zastosowanie reguł wykładni językowej doprowadziło do wyjaśnienia wątpliwości interpretacyjnych, to nie

ma potrzeby stosowania dyrektyw wykładni pozajęzykowej – systemowej

lub funkcjonalnej (zob. A. Redelbach, S. Wronkowska, Z. Ziembiński: Zarys

teorii państwa i prawa, Warszawa 1992, s. 205).

Respektując znaczenie literalne poszczególnych zwrotów użytych w

art. 42 § 1 k.k., za oczywistą należy uznać możliwość orzeczenia zakazu

prowadzenia pojazdów określonego rodzaju, a więc mechanicznych lub

innych, w każdym wypadku skazania osoby uczestniczącej w ruchu za

przestępstwo przeciwko bezpieczeństwu w komunikacji, czyli również za

występek prowadzenia w stanie nietrzeźwości lub odurzenia na drodze publicznej lub w strefie zamieszkania innego pojazdu niż mechaniczny (art.

178a § 2 k.k.). Nie ma też żadnej przeszkody prawnej, aby tenże środek

karny stosować obok zakazu prowadzenia wszelkich pojazdów mechanicznych albo pojazdów mechanicznych określonego rodzaju orzeczonego na

podstawie art. 42 § 2 k.k.

W kolizji z zasadą racjonalności ustawodawcy i z zakazem wykładni

per non est („nie wolno jest interpretować przepisów prawnych tak, by

pewne ich fragmenty okazały się zbędne”) pozostawałaby sugerowana

przez Sąd odwoławczy teza o możliwości stosowania przewidzianego w

art. 42 § 1 k.k. środka karnego jedynie wobec trzeźwych sprawców wypadków komunikacyjnych, jako że oznaczałaby ona wręcz konieczność przyjęcia, iż szerokie ujęcie podmiotowe komentowanego przepisu niewiele znaczy i w gruncie rzeczy nakreślone zostało w taki, a nie inny sposób bez celu.

Warto też odnotować, że definiując w art. 42 § 1 k.k. krąg osób, wobec których można stosować środek karny w postaci zakazu prowadzenia

pojazdów określonego rodzaju, ustawodawca nie wprowadził dodatkowych

elementów. Gdyby chciał ten krąg zawęzić (np. do osób nie pozostających

w stanie nietrzeźwości lub odurzenia), wyraźnie musiałby to stwierdzić.

Skoro tego nie uczynił, to w myśl reguły lege non distinguente, nec nostrum

est distinguere („tam gdzie rozróżnień nie wprowadza sam prawodawca,

tam nie jest wolno ich wprowadzać interpretatorowi”) uznać należy, że brak

jest podstaw do takiego rozumienia treści tego przepisu, by chodziło w nim

tylko o sprawców trzeźwych i nie pozostających pod wpływem środka odurzającego.

Nie jest prawdą, że w orzecznictwie Sądu Najwyższego pojawiły się

poglądy o niedopuszczalności orzekania wobec sprawców występków

określonych w art. 178a § 2 k.k. obok obligatoryjnego środka karnego z art.

42 § 2 k.k. również fakultatywnego zakazu prowadzenia pojazdów z art. 42

§ 1 k.k. We wskazanych przez Sąd odwoławczy judykatach oraz innych

mowa jest o tym – co zresztą nie budzi kontrowersji – że w razie skazania

za przestępstwo określone w art. 178a § 2 k.k. sąd obowiązany jest orzec

wobec sprawcy – na podstawie art. 42 § 2 k.k. – zakaz prowadzenia wszelkich pojazdów mechanicznych lub pojazdów mechanicznych określonego

rodzaju (zob. orzeczenia Sądu Najwyższego: postanowienie z dnia 11

października 2001 r., I KZP 24/01, OSP 2002, z. 7–8, poz. 110; postanowienie z dnia 21 listopada 2001 r., I KZP 27/01, OSNKW 2002, z. 1–2, poz.

5; postanowienie z dnia 29 stycznia 2002 r., I KZP 32/01, Prok. i Pr.

2002/4/2; wyrok z dnia 8 kwietnia 2003 r., V KK 32/03, OSNKW-R 2003

poz. 748; wyrok z dnia 5 czerwca 2003 r., V KK 44/03, LEX nr 78839; wyrok z dnia 6 lipca 2006 r., IV KK 146/06, LEX nr 188355). Wprawdzie zwraca się uwagę w piśmiennictwie prawniczym, że orzekanie w stosunku do

sprawców czynów z art. 178a § 2 k.k. zakazu prowadzenia pojazdów mechanicznych nie ma racjonalnych podstaw i mija się z funkcją, jaką powinien pełnić zakaz prowadzenia pojazdów w prawie karnym (zob. J. Lachowski: Glosa do postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 11 października 2001 r., I KZP 24/01, Pal. 2002, nr 9–10, s. 228 – 229), ale też, nie ne-

gując obligatoryjnego charakteru przepisu art. 42 § 2 k.k., postuluje się w

takich wypadkach kumulowanie podstawy obligatoryjnego (art. 42 § 2 k.k.) i

fakultatywnego (art. 42 § 1 k.k.) orzeczenia zakazu prowadzenia pojazdów

(zob. R. A. Stefański: Zakres przedmiotowy zakazu prowadzenia pojazdów,

Prok. i Pr. 1999, nr 11–12, s. 144). W nowszych publikacjach, które ukazały

się po podjęciu przez Sąd Najwyższy uchwały w dniu 26 sierpnia 2002 r., I

KZP 20/02 (OSNKW 2002, z. 11–12, poz. 92), w uzasadnieniu której wskazano, że orzeczenie wobec sprawcy przestępstwa z art. 178a § 2 k.k. zakazu prowadzenia wszelkich pojazdów mechanicznych oraz pojazdów rowerowych było prawidłowe, prezentowano stanowisko, że kumulacja podstaw orzeczenia zakazu prowadzenia pojazdów z art. 42 § 1 k.k. i art. 42 §

2 k.k. nie powinna budzić zastrzeżeń i jest w niektórych sytuacjach wskazana (zob. Z. Sienkiewicz: Glosa do uchwały SN z 26 sierpnia 2002 r., I

KZP 20/02, PS 2003, Nr 10, s. 145; W. Marcinkowski: Wybrane orzeczenia

Izby Wojskowej SN wydane w 2005 r. wskutek rozpoznania kasacji, WPP

2006, z. 1, s. 78; K. Łucarz: Zakres przedmiotowy zakazu prowadzenia pojazdów, WPP 2006, nr 2, s. 26; R. A. Stefański: Glosa do wyroku SN z 6

lipca 2006 r., IV KK 146/06, OSP 2007, z. 2, s. 113).

Nie sposób możliwość orzeczenia wobec sprawcy występku z art.

178a § 2 k.k. zakazu prowadzenia pojazdów określonego rodzaju z art. 42

§ 1 k.k. (obok zakazu przewidzianego w art. 42 § 2 k.k.) postrzegać w

płaszczyźnie rażącej niesprawiedliwości lub też irracjonalności. Warto zaakcentować w tym miejscu dwie kwestie. Po pierwsze – jeśli ratio legis art.

42 § 1 k.k. polega na pozbawieniu sprawcy uprawnień do kierowania pojazdem, którym stworzył zagrożenie dla bezpieczeństwa ruchu, to ze

wszech miar pożądane jest orzekanie wobec sprawcy przestępstwa z art.

178a § 2 k.k. zakazu prowadzenia danego pojazdu niemechanicznego. Po

drugie – w wypadku właściwego ustalenia przez sąd stopnia zagrożenia

sprawcy dla ruchu i odpowiedniego doboru środka karnego z art. 42 § 2

k.k. nie może być mowy – nawet w razie sięgnięcia po fakultatywny środek

z art. 42 § 1 k.k. – o nadmiernie surowej reakcji karnej. Roztropne wykorzystanie oddanych do dyspozycji sądu instytucji jest w stanie zapobiec

zjawisku represjonowania sprawców przestępstw z art. 178a § 2 k.k. ponad

rozsądną miarę, a więc w sposób rażąco niewspółmierny.

Poza zasięgiem dociekań Sądu Najwyższego pozostawał problem

sprowadzający się do pytania, czy w razie skorzystania w sprawie o czyn z

art. 178a § 2 k.k. z rozwiązań przewidzianych w art. 42 § 1 i 2 k.k. mamy

do czynienia z jednym środkiem karnym o dwoistym charakterze (zob. W.

Marcinkowski: Glosa do uchwały SN z 26 września 2002 r., I KZP 20/02,

Prokurator 2003, z 1, s. 97), czy też z dwoma środkami karnymi. Nie tylko

dlatego, że zagadnienia tego nie podniósł Sąd odwoławczy, ale przede

wszystkim z tego względu, że – zdaniem Sądu Najwyższego – dopuszczalne są w tej mierze alternatywne redakcje. Dla każdej z nich można

znaleźć oparte na prawidłowej wykładni argumenty i – co ważniejsze –

konsekwencje prawne obu rozwiązań są identyczne.

Podsumowując powyższe rozważania, należy stwierdzić: w razie

skazania za przestępstwo z art. 178a § 2 k.k. sąd może orzec wobec

sprawcy – obok obligatoryjnego środka karnego z art. 42 § 2 k.k. – również

zakaz prowadzenia pojazdów określonego rodzaju, o którym mowa w art.

42 § 1 k.k.

Dlatego orzeczono jak w dyspozytywnej części postanowienia.

* Takie samo stanowisko, jak w powyższym postanowieniu zajął Sąd

Najwyższy w kolejnym postanowieniu z dnia 29 sierpnia 2007 r., I KZP

29/07.