I KZP 23/01 · Sąd Najwyższy

UCHWAŁA Z DNIA 11 PAŹDZIERNIKA 2001 R.

I KZP 23/2001

Określona w art. 165 ust. 1 ustawy Prawo o publicznym obrocie papierami

wartościowymi (Dz. U. Nr 118, poz. 754 ze zm.) czynność sprawcza polegająca na proponowaniu nabycia papierów wartościowych oznacza każde

– skierowane do określonego w art. 2 ust. 1 tej ustawy kręgu adresatów i

w sposób tam podany – zachowanie, które u jego odbiorców wywołuje

obiektywne przekonanie, iż zostało złożone oświadczenie woli, mogące

prowadzić do zawarcia transakcji, jakiej przedmiotem są wskazane w propozycji - określone w powołanym przepisie – papiery wartościowe.

Przewodniczący: sędzia SN A. Konopka.

Sędziowie SN: J. Musioł, D. Rysińska (sprawozdawca).

Prokurator Prokuratury Krajowej: R. Stefański.

Sąd Najwyższy w sprawie Wiesława B. i Tadeusza T., po rozpoznaniu, przekazanego na podstawie art. 441 § 1 k.p.k. przez Sąd Okręgowy w

W., postanowieniem z dnia 8 marca 2001 r., zagadnienia prawnego wymagającego zasadniczej wykładni ustawy:

Czy pod użytym w art. 165 ust. 1 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o

publicznym obrocie papierami wartościowymi i funduszach powierniczych

(Dz. U. Nr 118, poz. 754 z późn. zm.) w zw. z jej art. 2 ust. 1 pojęciem

„proponuje nabycie” należy rozumieć jakiekolwiek zachowanie podjęte

przez podmiot posiadający papiery wartościowe lub uprawniony z mocy

umowy do przeniesienia praw z papierów wartościowych należących do

innych podmiotów, w warunkach określonych w przepisie ostatniego z po-

wołanych artykułów, ujawniające w sposób dostateczny wolę zawarcia

umowy przeniesienia z tychże papierów, czy też wyłącznie takie zachowanie, które stanowi ofertę, bądź zaproszenie do rozpoczęcia rokowań w rozumieniu przepisów kodeksu cywilnego (art. 66, 71)?

u c h w a l i ł udzielić odpowiedzi j a k w y ż e j.

UZASADNIENIE

Pytanie prawne sformułowane zostało przez Sąd Okręgowy w W.,

rozpoznający zażalenie prokuratora na postanowienie Sądu Rejonowego

w.w. z dnia 6 grudnia 2000 r., którym to postanowieniem Sąd ten, na podstawie art. 17 § 1 pkt. 2 k.p.k., umorzył postępowanie karne wobec Wiesława B. i Tadeusza T. oskarżonych, odpowiednio, o czyny kwalifikowane z

art. 165 ust. 2 i z art. 165 ust. 1 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997r. Prawo o

publicznym obrocie papierami wartościowymi (Dz. U. Nr 118, poz. 754 ze

zm.), przyjmując iż zarzucane oskarżonym czyny nie zawierają znamion

czynów zabronionych.

Rozpoznając zażalenie, w którym – jak przyjęto – prokurator nie zgodził się z prezentowaną wyżej oceną, Sąd Okręgowy w W. powziął przedstawione w zagadnieniu prawnym wątpliwości, odnoszące się do użytego w

art. 165 ust. 1 Prawa o publicznym obrocie papierami wartościowymi zwrotu „proponuje nabycie”, których objaśnienie ma w szczególności, jego zdaniem, znaczenie dla rozstrzygnięcia w części dotyczącej oskarżonego Wiesława B., któremu zarzucono, że w okresie od 16 grudnia 1996 r. do bliżej

nieustalonego okresu w W., w warunkach przestępstwa ciągłego, jako dyrektor Departamentu Zarządzania Kapitałami Gospodarczego Banku Wielkopolski S.A. w P., działając w imieniu Gminy M. agentariusza tego banku,

proponował publicznie bez wymaganego zezwolenia Komisji Papierów

Wartościowych nabycie obligacji komunalnych wskazanej gminy poprzez

zamieszczenie na łamach dzienników ogólnopolskich informacji o ofercie

kupna i sprzedaży tych obligacji.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Przepis art. 165 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. Prawo o publicznym obrocie papierami wartościowymi (Dz. U. Nr 118, poz. 754 ze zm.)

penalizuje zachowanie polegające na proponowaniu nabycia papierów

wartościowych bez wymaganej zgody w sposób, o którym mowa w art. 2 tej

ustawy. Ta z kolei norma w ust. 1 podaje definicję publicznego obrotu papierami wartościowymi, z której – w interesującym dla niniejszych rozważań zakresie – wynika iż obrót ten polega na proponowaniu nabycia i nabywaniu papierów wartościowych przy wykorzystaniu środków masowego

przekazu lub w inny sposób, jeżeli propozycja skierowana jest do więcej niż

300 osób albo do nieoznaczonego adresata. Wobec tego, że przedstawione zagadnienie dotyczy, podlegających szczególnej regulacji stosunków

prawnych, powstaje pytanie o rzeczywisty sens opisanego działania, które

podjęte bez wymaganej zgody, staje się –w myśl dyspozycji art. 165

PrPapW– działaniem przestępnym.

Zważywszy na to, iż zarówno treść tego, jak i pozostałych przepisów

Prawa o publicznym obrocie papierami wartościowymi (dalej PrPapW) nie

przydała pojęciu proponowania nabycia papierów żadnego specjalnego

znaczenia, zgodnie z przyjętymi regułami wykładni przepisów ustawy, zasadnicze znaczenie ma metoda językowa, stosownie do której bez uzasadnionych powodów nie należy przypisywać interpretowanym zwrotom

znaczenia różnego od tego, jakie mają równokształtne terminy w języku

potocznym i którą to metodę odrzucić należy tylko wtedy, gdy wynik interpretacji, w myśl jej zasad, byłby niedorzeczny (por. J. Wróblewski: Sądowe

stosowanie prawa, Warszawa 1972, s.124 i nast.).

W pierwszej zatem kolejności na uwadze mieć należało, iż w języku

polskim słowo „proponować” oznacza „występować z propozycją, zgłaszać

projekt, pomysł czegoś, nakłaniać kogoś do wzięcia, pożyczenia, kupienia,

spożycia czegoś”(Słownik języka polskiego, pod redakcją M. Szymczaka,

Warszawa 1999, s.895), w innym zaś ujęciu, „zwracać się do kogoś z propozycją czegoś ocenianego korzystnie, oferować coś, zachęcać do kupienia czegoś”(Nowy słownik poprawnej polszczyzny, pod redakcją A. Markowskiego, Warszawa 1999, s.754). W tym kontekście rozważane znamię

czasownikowe przestępstwa z art. 165 PrPapW należy więc interpretować

jako każde zachowanie, polegające na występowaniu z propozycją, zgłaszaniu projektu, nakłanianiu, czy zachęcaniu do nabycia papierów wartościowych. Takie też rozumienie, nie odbiegające od potocznego znaczenia

tego zwrotu, prezentowane jest w literaturze (por. J. Majewski: Przestępne

wprowadzanie papierów wartościowych do publicznego obrotu, Prawo papierów wartościowych, 2001, z.5, s. 21, a także O.Górniok: Prawo karne

gospodarcze, Komentarz, Toruń 1997, s. 154).

Powyższe prowadzi do wniosku, że zachowanie polegające na proponowaniu nabycia papierów wartościowych może przybrać postać dowolnego rodzaju i formy komunikatu, skierowanego do wskazanego w art. 2

ust. 1 PrPapW kręgu adresatów i w sposób tam określony, którego treść

skłania do nabycia wskazanych w nim papierów, czego niezbędnym warunkiem jest wywołanie u jego odbiorców przekonania, iż możliwe jest zawarcie, dotyczącej tych papierów transakcji, która wszakże do skutku dojść

nie musi; przestępstwo z art. 165 PrPapW ma bowiem charakter formalny a

jego dokonanie następuje z chwilą zrealizowania rozważanej czynności

wykonawczej.

Takie rozumienie czynnościowego znamienia omawianego przestępstwa, a więc jako każdego zachowania zdolnego realizować wskazane warunki propozycji, sprzeciwia się prezentowanej w uzasadnieniu postawio-

nego pytania prawnego sugestii, że propozycja nabycia papierów wartościowych winna być przedstawiona jedynie w postaci oferty, o jakiej mowa

w art. 66 k.c., lub innego oświadczenia woli o wiążącym charakterze, gdyż

w tym względzie nie postawiono w ustawie żadnych wymogów, czy ograniczeń. Powyższe nie zmienia natomiast faktu, że skoro propozycja, ze swej

istoty, wskazuje na istnienie u proponującego intencji, by adresat nabył papiery (a intencji tej służy wywołanie przekonania o możliwości zawarcia

przezeń takiej transakcji z podmiotem chętnym do ich zbycia), to jej treść, o

ile nie bezpośrednio, to przynajmniej w obiektywnym odbiorze, winna dawać jej adresatom prawo do przypuszczenia, iż złożone zostało określonej

treści oświadczenie woli, tyle że wyrażone w dowolnej a nie tylko wiążącej

formie.

Trafność przedstawionego rozumowania potwierdza wynik zastosowania dyrektyw wykładni systemowej i historycznej.

Na wstępie przypomnieć więc trzeba, iż w pierwotnym stanie prawnym, obowiązującym na podstawie ustawy z dnia 22 marca 1991 r. Prawo

o publicznym obrocie papierami wartościowymi i funduszach powierniczych

(Dz. U. Nr 35, poz. 155), rozważane „proponowanie nabycia” przybrało w

zamyśle ustawodawcy postać oferty lub zaproszenia do rokowań (art. 1 §

1 cyt. ustawy, do treści którego odwołano się w art. 117, będącym odpowiednikiem art. 165 PrPapW), gdy tymczasem w obowiązującym obecnie

art. 2 ust. 1 PrPapW, do którego dyspozycji nawiązuje art. 165, z określenia takiego zrezygnowano. Oznacza to, że ustawa, w jej kształcie obowiązującym już od dnia 29 listopada 1991r. (por. art. 1 pkt. 1 ustawy z dnia 9

października 1991 r. – Dz.U. Nr 103, poz. 447, zmieniającej pierwotnie obowiązujący tekst we wskazanej części), rozszerzyła zakres możliwych w

obrocie prawnym oświadczeń woli, poprzedzających nabycie papierów

wartościowych.

Powyższe potwierdza jednoznacznie, iż intencją ustawodawcy było

uznanie za „proponowanie nabycia” każdego zachowania, a nie tylko wyrażonego w poprzednio określonej postaci, t.j. oferty (art. 66 k.c.) lub zaproszenia do rokowań (art. 71 k.c.). Taki też pogląd, wbrew ocenie pytającego

sądu, prezentowany jest jednolicie w literaturze. Poszczególni autorzy (por.

m.in.: Prawo o publicznym obrocie papierami wartościowymi. Komentarz:

pod redakcją L. Sobolewskiego, Warszawa 1999, s. 46-47, 101, M. Romanowski: Prawo o publicznym obrocie papierami wartościowymi, Warszawa

1999, s.27-28 i 827, R. Czerniawski: Prawo o publicznym obrocie papierami wartościowymi i funduszach powierniczych. Komentarz, Warszawa

2000, s. 15, D. Kuberski: Karalny niepubliczny obrót papierami wartościowymi, Prok. i Pr. 2001, z.1, s. 67) w odmienny jedynie sposób prezentują

gamę oświadczeń, które w aktualnym stanie prawnym mogą stanowić proponowanie nabycia papierów wartościowych, w tym, np. w zależności od,

określonych w art. 9 ustawy z dnia 29 czerwca 1995r. o obligacjach (Dz.U

Nr 83, poz. 574 z późn. zm.), sposobów emisji obligacji oraz w aspekcie

wymogów stawianych podmiotom stwarzającym warunki do ich nabycia w

świetle konstrukcji normatywnych przewidzianych w Kodeksie cywilnym

(por. B. Ptak: Ustawa o obligacjach. Komentarz, Kraków 1996, s. 246-248,

252-254, 354-358).

Dalej na uwadze należy mieć to, iż samo pojęcie publicznego obrotu

papierami wartościowymi zostało w regulującej go ustawie ujęte bardzo

szeroko; obejmuje ono bowiem nie tylko nabywanie tych papierów, ale już

samo proponowanie ich nabycia, co wskazuje na wolę ustawodawcy co do

zakwalifikowania jako obrotu wszelkich odpowiadających temu proponowaniu zachowań, które mogą, choć nie muszą doprowadzić do przejścia

praw z papierów wartościowych. W konsekwencji, choć odbywający się na

podstawie omawianej ustawy obrót jest sformalizowany i podlega ścisłym

procedurom, posługiwanie się w jej kolejnych przepisach (vide np. art. 4 pkt

6,7,8, art. 33, art. 34 ust.1 i in. PrPapW) jedynie ogólnym pojęciem proponowania nabycia papierów (czy ich nabywania lub zbywania) uznać należy

za świadomy zabieg ustawodawcy, uzasadniony różnorodnością występujących w obrocie prawnym czynności, których skutkiem może być przeniesienie papierów i to niezależnie od wymogów, jakie w tym względzie obowiązują te podmioty, które, działając legalnie, poddały się reżimowi ustawy.

Zauważyć też trzeba, że kolejne nowelizacje ustawy Prawo o publicznym obrocie papierami wartościowymi (por. m.in. art. 4 ustawy z dnia 8

grudnia 2000 r. – Dz.U. Nr 122, poz. 1315) nie wpłynęły na zmianę dotychczasowego rozumienia pojęcia obrotu w omawianym aspekcie, a wręcz,

precyzując niektóre przedmioty uregulowań, rozumienie to wzmocniły.

Przykładowo wskazać można na znowelizowaną treść przepisu art. 71, czy

art. 63 ust. 1 pkt. 3 in fine PrPapW, których sformułowania wskazują, iż

jakkolwiek przeniesienie papierów wartościowych, na gruncie ustawy, następuje najczęściej przez przeprowadzenie subskrypcji lub sprzedaży, to

nie wyklucza się innego obrotu tymi papierami, co w pewnym zakresie daje

wskazówkę, iż do zawarcia dotyczących papierów wartościowych transakcji

mogą prowadzić wszelkiego rodzaju oświadczenia woli, zależne od wyboru

proponującego nabycie oraz od charakteru przyszłej umowy. Godzi się

jednocześnie podkreślić, iż wprawdzie omawiana ustawa, w brzmieniu

sprzed wskazanej nowelizacji, nie precyzowała wyraźnie, iż w związku z

dokonywaniem czynności w zakresie publicznego obrotu papierami wartościowymi składane są oświadczenia woli, co pytającemu sądowi sprawiło

zasadniczą trudność interpretacyjną w odniesieniu do pojęcia proponowania nabycia papierów (vide obecnie art. 7a dodany przez art.4 pkt. 6 cyt.

wyżej ustawy z dnia 8 grudnia 2000 r., odnoszący się do składania takich

oświadczeń przy pomocy elektronicznych nośników informacji), to jednak

kwestię tę w świetle ogólnych zasad obrotu cywilnoprawnego, już wówczas

uznać należało za oczywistą.

Powyższe uprawnia do konstatacji, że odpowiadające złożeniu

oświadczenia woli zachowanie, polegające na proponowaniu nabycia papierów wartościowych może przybrać różnorodne postacie, których wyczerpująco wymienić się nie da. Przykładowo jedynie można wskazać, iż

może ono przybrać postać oferty, zaproszenia do składania ofert, przetargu, zaproszenia do rokowań (w tym również w formie reklamy, ogłoszenia,

czy innego komunikatu), wszelkiego rodzaju porozumień, listów intencyjnych, i innych o podobnym charakterze. Podkreślić trzeba, iż Kodeks cywilny, regulując trzy najbardziej typowe procedury zawierania umów (w trybie ofertowym, przetargowym i rokowaniowym), nie wyklucza dochodzenia

do porozumienia także w inny sposób, tj. przez przemienne ich stosowanie

lub zastosowanie modyfikacji jednej z nich (Kodeks cywilny. Komentarz:

pod red. K. Pietrzykowskiego, Warszawa 1999, s. 225-226). W tym kontekście, sformułowane przez sąd odwoławczy pytanie zawiera niejako wewnętrzną sprzeczność, skoro zachowaniom stanowiącym ofertę, bądź zaproszenie do rozpoczęcia rokowań przeciwstawia inne, ujawniające wolę

przeniesienia papierów, oświadczenia.

Jednocześnie jest rzeczą oczywistą, iż dla odczytania charakteru

prawnego i znaczenia rozmaitych oświadczeń nie sposób podać uniwersalnej, zawierającej szczegółowe kryteria kwalifikujące, recepty interpretacyjnej. W tej mierze odwołać się więc należy do ogólnych zasad Kodeksu

cywilnego, a w szczególności do unormowań zawartych w przepisach art.

56, art. 60 i art. 65 k.c., tyczących oświadczeń woli i ich wykładni, jak również uregulowań art. 66 i nast. k.c. Z kwestii najistotniejszych przytoczyć

zaś wypada, iż ustawa ta zezwala na każdą postać złożenia oświadczenia

woli, także w sposób konkludentny, zaś zgodnie z zasadą bezpieczeństwa

prawnego, pojęcie (i skutki) oświadczenia woli łączy z przejawem zewnętrznym woli, któremu nadaje prymat w stosunku do tzw. woli wewnętrznej, przy czym treść tego oświadczenia powinna być interpretowana zgod-

nie z obiektywnymi regułami, odwołującymi się do znaczeń zrozumiałych w

danych okolicznościach, zważywszy na miejsce, tradycję, kulturę, czy system wartości dla danych uczestników obrotu, a nie z wolą wewnętrzną

(Komentarz pod red. K. Pietrzykowskiego, op.cit., s. 177-178). Przytaczane

kryteria ogólne powinny być również przydatne przy dokonywaniu ocen

prowadzących do odróżnienia oświadczeń woli od oświadczeń o innym

charakterze, w szczególności wyłącznie informacyjnym. Przepis art. 71

k.c., mający charakter normy interpretacyjnej stanowi, że ogłoszenia, reklamy i inne informacje (np. cenniki) skierowane do ogółu lub do poszczególnych osób, poczytuje się w razie wątpliwości nie za ofertę, lecz za zaproszenie do rozpoczęcia rokowań. Natomiast granica między informacją

stanowiącą zaproszenie do rokowań a informacją publicystyczną jest nieostra i – m.in. na podstawie przytaczanych kryteriów oraz na podstawie konkretnych okoliczności faktycznych danego zdarzenia – winna być przedmiotem indywidualnej oceny. W każdym razie, trafnie podnosi się w literaturze, iż dla oceny danej informacji, jako propozycji nabycia, konieczne jest,

by zawierała ona treść niezbędną do podjęcia przez jej odbiorcę działań

prowadzących bezpośrednio do nabycia papierów wartościowych (Komentarz pod red. L. Sobolewskiego, op.cit., s. 101).

Natomiast stosownie do wcześniejszych wywodów dodatkowo podkreślić trzeba, iż skoro będąca przedmiotem rozważań propozycja nie musi

być skuteczna (nie musi wywoływać skutków prawnych), to – w rozumieniu

osoby składającej oświadczenie – nie musi ona prowadzić do zawarcia

umowy, lecz ma ona wywoływać – w odbiorze adresata – przeświadczenie,

iż podjęte przez proponującego działanie może bezpośrednio do jej zawarcia doprowadzić. Przy dokonywaniu w tej mierze oceny, brać zaś trzeba

pod uwagę wzorzec obiektywnego, starannego odbiorcy.

Rzecz jasna, powyższa konstatacja, podobnie jak i pozostałe uwagi

odnoszące się do oceny oświadczeń woli, które – lege non distinguente –

dotyczą również, jak była o tym mowa na wstępie, pojęcia proponowania

nabycia papierów wartościowych w rozumieniu art. 165 PrPapW, w żadnym zakresie nie pozostają w kolizji z kwestią przestępnego zamiaru, jaki

winien towarzyszyć opisywanemu w tym przepisie działaniu. Przypomnieć

więc wypada, że omawianego przestępstwa można się dopuścić jedynie z

winy umyślnej, działając z zamiarem bezpośrednim lub ewentualnym, który

należy, w omawianym tu aspekcie, odnosić do wywołania, u adresatów

podjętego działania, obiektywnego przekonania co do możliwości nabycia

przez nich wskazywanych papierów wartościowych.

Na koniec wreszcie stwierdzić należało, iż także wykładnia funkcjonalna nie pozostawia wątpliwości co do opisywanego rozumienia pojęcia

proponowania nabycia papierów wartościowych, jeśli się zważy, iż przedmiotem ochrony przepisu art. 165 PrPapW jest prawidłowość i bezpieczeństwo publicznego obrotu tymi papierami, związana z ochroną gospodarczych i finansowych interesów inwestorów oraz z zapewnieniem równości

uczestniczących w tym obrocie podmiotów. W takim razie, pełna gwarancja

realizacji tych celów możliwa jest tylko w wypadku przyjęcia, iż wszelkie

opisane wyżej zachowania, skłaniające inwestorów do nabycia papierów,

są takimi działaniami, których podjęcie nie jest możliwe bez uzyskania zgody Komisji Papierów Wartościowych i Giełd. Zgoda ta bowiem gwarantuje

zarówno dokonanie kontroli proponowanych papierów oraz samego ich

emitenta (wprowadzającego papiery do obrotu), jak i dostępność w tym

przedmiocie rzetelnych informacji. Możliwość proponowania nabycia papierów wartościowych przy pomocy środków masowego przekazu (albo w inny

publiczny sposób) stanowi zaś jednocześnie przywilej tylko dla tych podmiotów, które poddały się reżimowi ustawy i wynikającym z niej obowiązkom.

Przedstawione względy sprzeciwiają się zatem wybiórczemu traktowaniu różnych informacji przybierających postać proponowania nabycia

papierów wartościowych w obrocie publicznym, czego w żadnym razie nie

można utożsamiać z zakazem informowania społeczeństwa o wszelkiego

rodzaju zjawiskach, czy zdarzeniach, jakie mają miejsce w życiu gospodarczym.