I KZP 22/11 · I KZP 22/11 · Sąd Najwyższy

Legislator summary

AI generated

§ 4 k.k. w zb. z art. 244 k.k. w zw. z art. 11 § 2 k.k.”. Za przestępstwo to legislacyjnych, odnosiła się do zupełnie innej wersji art. 178a § 4 k.k., w

Legislator headnote

AI generated

art. 244 k.k, art. 11 § 2 k.k, art. 441 § 1 k.p.k, art. 42 § 2 k.k, art. 50 k.k, art. 8 § 1 k.p.k; I KZP 22/11 · Sąd Najwyższy: § 4 k.k. w zb. z art. 244 k.k. w zw. z art. 11 § 2 k.k.”. Za przestępstwo to legislacyjnych, odnosiła się do zupełnie innej wersji art. 178a § 4 k.k., w

Keywords

AI generated

art. 244 k.k art. 11 § 2 k.k art. 441 § 1 k.p.k art. 42 § 2 k.k art. 50 k.k art. 8 § 1 k.p.k

Cited Legislation

AI generated

art. 244 k.k

Między art. 178a § 4 in fine k.k. a art. 244 k.k. nie zachodzi

art. 11 § 2 k.k

kumulatywny zbieg przepisów ustawy w rozumieniu art. 11 § 2 k.k.

art. 441 § 1 k.p.k

przekazanego na podstawie art. 441 § 1 k.p.k.

art. 42 § 2 k.k

lat próby, oraz orzeczono, w oparciu o – odpowiednio – art. 42 § 2 k.k.

art. 50 k.k

art. 50 k.k., zakaz prowadzenia pojazdów mechanicznych na okres lat 4 i

art. 8 § 1 k.p.k

w ramach samodzielności jurysdykcyjnej określonej w art. 8 § 1 k.p.k.

art. 178 k.k

art. 178 k.k.), jak również w części ogólnej Kodeku

art. 178 § 1 k.k

z art. 178 § 1 k.k. albo za przestępstwo z art. 173, 174, 177 lub 355 § 2

Full text

POSTANOWIENIE Z DNIA 19 STYCZNIA 2012 R.

I KZP 22/11

1. W przypadku wątpliwości, co do charakteru prawnego przepisu

zamieszczonego w części szczególnej Kodeksu karnego należy uznać,

że jeżeli przewidziana w tym przepisie modyfikacja sankcji karnej

uzasadniona jest okolicznościami poprzedzającymi określony czyn lub

też następującymi po jego popełnieniu, powinien być on traktowany jako

instytucja sądowego wymiaru kary. Jeżeli natomiast określone w danym

przepisie okoliczności, które rzutują na wysokość sankcji karnej,

bezpośrednio powiązane są z czynem i mają znaczenie dla oceny

stopnia jego społecznej szkodliwości, należy uznać, że konstytuują one

typ czynu zabronionego (kwalifikowany albo uprzywilejowany).

2. Artykuł 178a § 4 k.k. cechuje niejednorodny charakter

normatywny: pierwsza jego część wyraża instytucję nadzwyczajnego

obostrzenia kary, polegającą na specyficznej recydywie w zakresie

przestępstw komunikacyjnych, a druga część tego przepisu określa typ

czynu zabronionego, bowiem okoliczności w nim wskazane związane są

ściśle z oceną społecznej szkodliwości czynu sprawcy, który prowadząc

pojazd mechaniczny w stanie nietrzeźwości lub odurzenia, nie tylko

narusza podstawowe zasady bezpieczeństwa w komunikacji, ale

ponadto, niewykonując wcześniej orzeczonego zakazu prowadzenia

pojazdów

mechanicznych,

okazuje

lekceważenie

dla

wyroków

sądowych, naruszając tym samym autorytet wymiaru sprawiedliwości.

3. Między art. 178a § 4 in fine k.k. a art. 244 k.k. nie zachodzi

kumulatywny zbieg przepisów ustawy w rozumieniu art. 11 § 2 k.k.

Przewodniczący: sędzia SN S. Zabłocki.

Sędziowie SN: D. Świecki, W. Wróbel (sprawozdawca).

Prokurator Prokuratury Generalnej: B. Mik.

Sąd Najwyższy w sprawie Adama M., po rozpoznaniu w Izbie

Karnej na posiedzeniu w dniu 19 stycznia 2012 r. zagadnienia prawnego,

przekazanego na podstawie art. 441 § 1 k.p.k. przez Sąd Okręgowy w

O., postanowieniem z dnia 27 października 2011 r.,

„Czy przepisy art. 178a § 4 k.k. i art. 244 k.k. pozostają w

rzeczywistym (właściwym) zbiegu (art. 11 § 2 k.k.), czy też pozornym w

wypadku,

gdy

sprawca

przestępstwa

prowadzenia

pojazdu

mechanicznego w ruchu lądowym, wodnym lub powietrznym w stanie

nietrzeźwości lub pod wpływem środka odurzającego dopuścił się go w

okresie obowiązywania zakazu prowadzenia pojazdów mechanicznych

orzeczonego w związku ze skazaniem za przestępstwo?”

p o s t a n o w i ł odmówić podjęcia uchwały.

UZASADNIENIE

Postanowienie Sądu Okręgowego w O. o przekazaniu zagadnienia

prawnego do rozstrzygnięcia Sądowi Najwyższemu wydane zostało w

następującej sytuacji procesowej.

Prokurator Rejonowy w P. oskarżył Adama M. o to, że „w dniu 19

marca 2011 roku, o godz. 20:53 w miejscowości G., prowadził w ruchu

lądowym samochód osobowy marki VW Golf, znajdując się w stanie

nietrzeźwości, przy czym czynu tego dopuścił się będąc wcześniej

prawomocnie skazanym wyrokiem Sądu Rejonowego w P. z dnia

21.12.2009 r. za prowadzenie pojazdu mechanicznego w stanie

nietrzeźwości i w okresie obowiązywania zakazu prowadzenia pojazdów

mechanicznych

orzeczonego

w

związku

ze

skazaniem

za

to

przestępstwo”, to jest o przestępstwo określone w art. 178a § 4 k.k.

Wyrokiem z dnia 29 czerwca 2011 r., Sąd Rejonowy w P. uznał

oskarżonego za winnego popełnienia tego czynu, uzupełniając jego opis

przez

wskazanie,

że

uprzednie

skazanie

było

prawomocne,

a

zachowanie sprawcy polegało również na niezastosowaniu się do

wymienionego zakazu, i kwalifikując ów czyn jako występek „z art. 178a

§ 4 k.k. w zb. z art. 244 k.k. w zw. z art. 11 § 2 k.k.”. Za przestępstwo to

na podstawie art. 178a § 4 k.k. wymierzono Adamowi M. karę 10

miesięcy pozbawienia wolności, której wykonanie zawieszono na okres 3

lat próby, oraz orzeczono, w oparciu o – odpowiednio – art. 42 § 2 k.k. i

art. 50 k.k., zakaz prowadzenia pojazdów mechanicznych na okres lat 4 i

podanie wyroku do publicznej wiadomości.

W

uzasadnieniu

wyroku

zakwestionowano

pogląd

R.

A. Stefańskiego (w: Ustawowe zaostrzenie represji za przestępstwa

komunikacyjne, Prok. i Pr. 2010, nr 7-8, s. 15-16), jakoby przepisy art.

178a § 4 k.k. i art. 244 k.k. nie pozostawały w zbiegu rzeczywistym. Sąd

Rejonowy w P. uznał, że redakcja pierwszego z tych przepisów „nie

oddaje w pełny sposób kryminalnej zawartości czynu, w szczególności

tego, że oskarżony dopuszczając się go w okresie obowiązywania

zakazu prowadzenia pojazdów mechanicznych orzeczonego w związku

ze skazaniem za przestępstwo po raz kolejny naruszył ten zakaz.”

Wyrok Sądu a quo zaskarżył prokurator, podnosząc w apelacji

zarzut obrazy art. 178a § 4 k.k. „poprzez niezastosowanie tego przepisu

(... )”, i domagając się zastosowania owego przepisu jako podstawy

prawnej skazania. W uzasadnieniu apelacji sformułowano natomiast

odmienny zarzut, polegający na bezpodstawnym, zdaniem skarżącego,

uwzględnieniu w kwalifikacji prawnej czynu także art. 244 k.k., co było

niedopuszczalne bowiem „przestępstwo stypizowane w art. 178a § 4 k.k,

jest też typem kwalifikowanym do przestępstwa z art. 244 k.k.”.

Postanowienie Sądu Okręgowego w O. o skierowaniu zagadnienia

prawnego do rozstrzygnięcia Sądu Najwyższego zostało wydane na

rozprawie odwoławczej na wniosek prokuratora. Uzasadniając swoje

postanowienie, Sąd wskazał, że kwestia relacji art. 178a § 4 k.k. oraz

244 k.k. była różnie interpretowana w praktyce Sądu Okręgowego w O.

W szczególności, w części rozstrzygnięć pomijano w kwalifikacji prawnej

art. 244 k.k., w innych zaś stosowano kumulatywną kwalifikację prawną

w tym zakresie. Ponadto Sąd podniósł, że wątpliwości budzi charakter

prawny konstrukcji art. 178a § 4 k.k. Powołując się na poglądy wyrażone

w doktrynie prawa karnego, Sąd wskazał, że można uznać art. 178a § 4

k.k. jako typ kwalifikowany w stosunku do art. 244 k.k., w zakresie w

jakim penalizuje on prowadzenie pojazdów mechanicznych w stanie

nietrzeźwości w okresie obowiązywania wcześniej orzeczonego zakazu

prowadzenia takich pojazdów. Konsekwencją takiego stanowiska,

zdaniem Sądu, jest przyjęcie, że pomiędzy art. 178a § 4 k.k. a art. 244

k.k. zachodzi pozorny zbieg przepisów ustawy, wykluczona jest więc

kumulatywna kwalifikacja z zastosowaniem obu tych przepisów.

Jednocześnie Sąd stwierdził, że w doktrynie można też odnaleźć

stanowisko, w myśl którego między art. 178a § 4 k.k. oraz 244 k.k.

zachodzi przypadek rzeczywistego (właściwego) zbiegu przepisów

ustawy, z uwagi na to, że dopiero wówczas w kwalifikacji prawnej

oddany zostaje fakt naruszenia dwóch dóbr prawnych: wymiaru

sprawiedliwości oraz bezpieczeństwa w komunikacji.

Ponadto Sąd Okręgowy wskazał, że możliwe jest przyjęcie

stanowiska odmiennego, traktującego regulację zawartą w art. 178a § 4

k.k. jako podstawę nadzwyczajnego obostrzenia kary, co wyklucza

ujmowanie relacji pomiędzy tym przepisem a art. 244 k.k. w kategoriach

zbiegu przepisów ustawy.

Prokurator Prokuratury Generalnej w piśmie z dnia z dnia 12

grudnia 2011 r. wniósł o odmowę podjęcia uchwały, wskazując, że Sąd

Okręgowy w O. w istocie nie powziął uzasadnionych wątpliwości, co do

wykładni jakiegokolwiek przepisu prawa, a jedynie wskazał na istniejące

różnice w ocenie relacji zachodzących pomiędzy art. 178a § 4 k.k. i art.

244 k.k. w orzecznictwie wydziału odwoławczego tegoż Sądu. Nie

określił przy tym przyczyny tego stanu rzeczy. Prokurator stwierdził

ponadto,

że

Sąd

Okręgowy

błędnie

przypisał,

cytowanym

w

uzasadnieniu pytania prawnego autorom pogląd, jakoby między art.

178a § 4a k.k. oraz art. 244 k.k. zachodził kumulatywny zbieg przepisów

ustawy. Ostatecznie Prokurator uznał, że ewentualne wątpliwości co do

funkcji art. 178a § 4 k.k. oraz treści wrażanych przezeń norm, wydają się

możliwe do usunięcia już w procesie tzw. wykładni operatywnej, leżącej

w gestii sądu orzekającego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

W orzecznictwie i doktrynie przyjmuje się, że wystąpienie przez

sąd odwoławczy z pytaniem prawnym do Sądu Najwyższego w trybie art.

441 § 1 k.p.k. może nastąpić tylko wówczas, gdy łącznie spełnione są

następujące przesłanki:

a) w postępowaniu odwoławczym wyłoniło się „zagadnienie

prawne”, czyli istotny problem interpretacyjny, a więc taki, który dotyczy

przepisu

lub

przepisów

rozbieżnie

interpretowanego

czy

interpretowanych w praktyce sądowej lub przepisu o wadliwej redakcji

albo

niejasno

sformułowanego,

przeciwstawnych interpretacji;

dającego

możliwość

różnych

b) zagadnienie to wymaga „zasadniczej wykładni ustawy”, czyli

przeciwdziałania rozbieżnościom interpretacyjnym, już zaistniałym w

orzecznictwie bądź mogącym – z uwagi np. na istotne różnice poglądów

doktryny – w nim zaistnieć, które to rozbieżności są niekorzystne dla

prawidłowego funkcjonowania prawa w praktyce; nie wymaga zatem

zasadniczej wykładni ustawy kwestia związana z przepisem, który jasno

sformułowany nie stwarza podstaw do różnych interpretacji lub przepisu,

który nie powoduje szczególnych trudności przy jego wykładni albo co do

którego wątpliwości interpretacyjne zostały rozstrzygnięte choćby tylko w

doktrynie, ale w sposób jednoznaczny;

c) pojawiło się ono „przy rozpoznawaniu środka odwoławczego”, a

więc jest powiązane z konkretną sprawą i to w taki sposób, że od

rozstrzygnięcia tego zagadnienia prawnego zależy rozstrzygnięcie danej

sprawy, gdyż Sąd Najwyższy dokonuje tu wykładni określonego przepisu

lub przepisów tylko w związku ze sprawą, w której usunięcie wątpliwości

prawnych pozwoli na prawidłowe jej rozstrzygnięcie, a nie pytań o

charakterze abstrakcyjnym, choćby miały one istotne znaczenie dla

praktyki (zob. np. T. Grzegorczyk: Kodeks postępowania karnego oraz

ustawa o świadku koronnym. Komentarz, Warszawa 2008, s. 953-955;

P. Hofmański, E. Sadzik, K. Zgryzek: Kodeks postępowania karnego.

Komentarz, Warszawa 2007, t. I, s. 714-718; R. A. Stefański: Instytucja

pytań prawnych do Sądu Najwyższego w sprawach karnych, Kraków

2001, s. 264-299).

Analiza pytania prawnego Sądu Okręgowego w O. prowadzi do

wniosku, że nie spełnia ono warunków określonych w art. 441 § 1 k.p.k.

Należy bowiem zgodzić się z prokuratorem Prokuratury Generalnej, że

wskazane przez Sąd Okręgowy wątpliwości, w części mają charakter

pozorny, w pozostałym zaś zakresie mogą być usunięte w drodze

zwykłej wykładni przepisów, którą sąd zobowiązany jest przeprowadzić

w ramach samodzielności jurysdykcyjnej określonej w art. 8 § 1 k.p.k.

Pytanie prawne Sądu Okręgowego w O. odnosi się do tej części

art. 178a § 4 k.k., w której przewiduje on karę od 3 miesięcy do 5 lat

pozbawienia wolności za prowadzenie w stanie nietrzeźwości pojazdu

mechanicznego

w

okresie

obowiązywania

zakazu

prowadzenia

pojazdów mechanicznych orzeczonego w związku ze skazaniem za

przestępstwo. Sąd Okręgowy w O., analizując kwestię relacji, w jakiej ta

część art. 178a § 4 k.k. pozostaje do art. 244 k.k., przytoczył w tym

zakresie argumenty powoływane w doktrynie, a wskazujące, że w takim

wypadku nie ma podstaw do stosowania kumulatywnego zbiegu

przepisów ustawy, bowiem w istocie art. 178a § 4 k.k. stanowi typ

kwalifikowany zarówno w stosunku do art. 178a § 1 k.k., jak też art. 244

k.k. Nie kwestionując owej wykładni, ani nie przedstawiając własnych

wątpliwości co do jej prawidłowości, Sąd Okręgowy powołał się

enigmatycznie na fakt, że pogląd ten nie jest „w pełni akceptowany w

doktrynie”, ani też w orzecznictwie. Trafnie wszakże wskazał prokurator

Prokuratury Generalnej, że przytoczone przez Sąd wypowiedzi, mające

świadczyć o braku takiej akceptacji, nie zawierają sugerowanych przez

Sąd poglądów. Powoływana ekspertyza, przedłożona w tracie prac

legislacyjnych, odnosiła się do zupełnie innej wersji art. 178a § 4 k.k., w

której nie przewidywano zaostrzenia odpowiedzialności karnej za

prowadzenie pojazdu mechanicznego w stanie nietrzeźwości w okresie

obowiązywania orzeczonego wcześniej zakazu prowadzenia pojazdów.

Cytowany zaś przez Sąd Okręgowy T. Szafrański, w trakcie obrad

sejmowej Komisji Nadzwyczajnej do spraw zmian w kodyfikacjach w dniu

16 grudnia 2009 r., przyznał po krótkiej dyskusji, że w przypadku

zastosowania art. 178a § 4 w k.k., art. 244 k.k. zostanie wyeliminowany z

kwalifikacji prawnej na zasadzie konsumpcji [por. Biuletyn Komisji

Nadzwyczajnej do spraw zmian w kodyfikacjach (nr 55) Nr 3142/VI]. W

istocie więc brak jest w doktrynie jakichkolwiek poglądów uznających, że

między art. 178a § 4 k.k., a art. 244 k.k. zachodzi kumulatywny zbieg

przepisów ustawy. Nigdzie także nie wyrażono stanowiska, jakoby

konieczność przyjęcia takiego zbiegu zachodziła z uwagi na brak

tożsamości dóbr prawnych chronionych przez art. 178a § 4 k.k. oraz art.

244 k.k. Twierdzenie więc Sądu Okręgowego w O., jakoby w doktrynie

prawa karnego zachodziła niejednolitość poglądów, co do relacji w jakiej

pozostaje art. 178a § 4 k.k. oraz art. 244 k.k. jest nieuzasadnione. W

istocie więc, w postanowieniu Sądu Okręgowego w O. nie sformułowano

żadnej wątpliwości, co do zasadności wcześniej zaprezentowanej

interpretacji,

wykluczającej

możliwość

przyjmowania

konstrukcji

właściwego (realnego) zbiegu przepisów w odniesieniu do art. 178a § 4

k.k. oraz art. 244 k.k.

Sąd Okręgowy w O., jako dodatkową przyczynę uzasadniającą

konieczność wystąpienia z pytaniem prawnym do Sądu Najwyższego,

wskazał na przypadki stosowania kumulatywnego zbiegu miedzy art.

178a § 4 k.k. i art. 244 k.k. w orzecznictwie wydziału odwoławczego tego

Sądu. Należy wszakże podkreślić, że sam fakt wydawania rozbieżnych

orzeczeń przez różne składy orzekające danego sądu, nie jest

wystarczają przesłanką do skorzystania z instytucji określonej w art. 441

§ 1 k.p.k. Przepis ten wyraźnie bowiem stwierdza, że podstawowym

warunkiem zwrócenia się do Sądu Najwyższego z pytaniem prawnym,

jest wyłonienie się „zagadnienia prawnego wymagającego zasadniczej

wykładni ustawy”. Konieczne jest więc określenie, na czym w istocie

polegają owe rozbieżności w orzecznictwie i jakie jest ich merytoryczne

uzasadnienie. Dopiero wówczas można ocenić, czy rozbieżności tych nie

można usunąć w drodze zwykłych zabiegów interpretacyjnych, bez

potrzeby odwoływania się do zasadniczej wykładni ustawy. Niestety,

postanowienie Sądu Okręgowego w O. także w tym zakresie nie spełnia

wymagań określonych w art. 441 § 1 k.p.k., bowiem nie przedstawia

motywów orzeczeń, w których przyjmowano kumulatywną kwalifikację

ocenianych czynów z art. 178a § 4 k.k. oraz art. 244 k.k.

Należy podkreślić, że kumulatywny zbieg przepisów ustawy

zachodzi wówczas, gdy ten sam czyn wypełnia znamiona typów czynów

zabronionych zawartych w co najmniej dwóch przepisach ustawy karnej,

a żadnego z tych przepisów nie można pominąć w drodze przyjętych w

prawie karnym zasad redukcji ocen.

Oczywiście, podstawowym

warunkiem stosowania art. 11 § 2 k.k. jest uznanie, że określony przepis

ustawy karnej wyraża typ czynu zabronionego, a nie okoliczność

sądowego wymiaru kary, która również może bezpośrednio wpływać na

wymiar kary. Co do zasady, ustawodawca umieszcza typy czynów

zabronionych w części szczególnej kodeksu karnego, zaś okoliczności

kształtujące wymiar kary w części ogólnej. Nie jest to jednak zasada

bezwzględna. Zarówno bowiem w części szczególnej ustawodawca

decyduje się wprowadzać niekiedy okoliczności modyfikujące wymiar

kary,

które

nie

mają

charakteru

samodzielnych

typów

czynów

zabronionych (np. art. 178 k.k.), jak również w części ogólnej Kodeku

karnego,

znajdują się przepisy określające

w sposób zrębowy

autonomiczne typy czynów zabronionych (np. przepisy o podżeganiu czy

pomocnictwie do przestępstwa). Z reguły, o tym, czy dany przepis

określa typ czynu zabronionego, czy też okoliczność sądowego wymiaru

kary, decyduje tytuł rozdziału, w którym go zamieszczono. W przypadku

jednak

wątpliwości,

co

do

charakteru

prawnego