I KZP 22/06 · Sąd Najwyższy

UCHWAŁA Z DNIA 26 PAŹDZIERNIKA 2006 R.

I KZP 22/06

Skorzystanie przez świadka z prawa odmowy zeznań (art. 182 § 1

k.p.k.) może nastąpić także przez złożenie oświadczenia (art. 186 § 1

k.p.k.) na piśmie.

Przewodniczący: Prezes SN L. Paprzycki (sprawozdawca).

Sędziowie SN: J. Skwierawski, J. Sobczak.

Prokurator Prokuratury Krajowej: A. Herzog.

Sąd Najwyższy w sprawie Jana S., po rozpoznaniu przedstawionego

na podstawie art. 441 § 1 k.p.k. przez Sąd Okręgowy w T., postanowieniem

z dnia 8 czerwca 2006 r., zagadnienia prawnego wymagającego zasadniczej wykładni ustawy:

„Czy prawo świadka do odmowy zeznań (art. 182 § 1 k.p.k.) może być zrealizowane w formie jego oświadczenia na piśmie, przesłanego sądowi

przed rozprawą?”

u c h w a l i ł udzielić odpowiedzi jak wyżej.

UZASADNIENIE

Przekazane Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienie

prawne wyłoniło się w następującej sytuacji procesowej.

W sprawie rozpoznawanej w postępowaniu odwoławczym przez Sąd

Okręgowy w T., Jan S. został oskarżony o fizyczne i psychiczne znęcanie

się nad swoim rodzeństwem (art. 207 § 1 k.k.). Akt oskarżenia zawierał

wniosek o przesłuchanie pokrzywdzonych, a także siostrzeńców i matki

oskarżonego. Matka i jeden z siostrzeńców stawili się na rozprawę, po

czym skorzystali z prawa odmowy złożenia zeznań. Ponieważ pozostali

świadkowie nie stawili się, zostali wezwani ponownie, jednak z pouczeniem, że mogą skorzystać z prawa odmowy zeznań, przesyłając sądowi

pisemne oświadczenie. Takie oświadczenia nadesłali, a Sąd Rejonowy

wydając wyrok uniewinniający, pominął dowody z ich zeznań. We wniesionej na niekorzyść oskarżonego apelacji prokurator zarzucił obrazę przepisów postępowania – art. 182 § 1 k.p.k., przez błędne pouczenie świadków

o prawie odmowy zeznań, a także art. 143 § 1 pkt 2 i art. 11 k.p.k. oraz art.

174 k.p.k., przez zastąpienie dowodów z zeznań świadków ich pisemnymi

oświadczeniami, w których odmówili złożenia zeznań, pomimo obowiązku

bezpośredniego przeprowadzenia dowodu z ich zeznań także w tym zakresie.

Sąd Okręgowy w T., w uzasadnieniu postanowienia przedstawiającego zagadnienie prawne, stwierdził, że co do skorzystania przez świadków z prawa odmowy zeznań „rysują się dwie możliwości procedowania”.

Pierwsza, jak w tej sprawie uczynił to Sąd Rejonowy w T. – przyjęcie pisemnego oświadczenia osoby uprawnionej do odmowy złożenia zeznań i

druga – przyjęcie ustnego oświadczenia w toku przesłuchania, odnotowanego w protokole. Wskazał następnie stanowiska prezentowane w orzecznictwie i piśmiennictwie, wyrażając pogląd, że za dopuszczalnością pisemnego oświadczenia o skorzystaniu z uprawnienia do odmowy złożenia zeznań przemawia nie tylko wzgląd na ekonomię postępowania, ale także to,

że brak jest w ustawie karnej procesowej unormowania określającego

szczególną formę takiego oświadczenia woli. Z kolei, zauważył Sąd Okręgowy, za uznaniem wyłączności formy ustnej takiego oświadczenia w toku

przesłuchania świadka przemawia określony w art. 177 § 1 k.p.k. bez-

względny obowiązek stawiennictwa świadka na wezwanie uprawnionego

organu, a więc dotyczy to również świadka, któremu przysługuje prawo

odmowy zeznań; co do rozprawy Kodeks postępowania karnego formułuje

zasadę ustności (art. 365 k.p.k.); możliwość składania oświadczeń na piśmie dotyczy tylko stron (art. 116 k.p.k., art. 453 § 2 k.p.k.). Konkludując,

Sąd Okręgowy stwierdza, że „skoro w orzecznictwie sądowym i w doktrynie

istnieje zasadnicza rozbieżność poglądów w przedstawionej kwestii, a oba

przeciwne stanowiska mają za sobą poważne argumenty, istnieje zagadnienie prawne, które domaga się rozstrzygnięcia przez Sąd Najwyższy w

celu jednolitości stosowania prawa”.

Prokurator Prokuratury Krajowej w pisemnym wniosku, uznając, że

spełnione zostały wymogi określone w art. 441 § 1 k.p.k., wniósł o podjęcie

przez Sąd Najwyższy uchwały następującej treści: „W toku postępowania

sądowego skorzystanie przez świadka z przysługującego mu prawa odmowy zeznań powinno nastąpić poprzez złożenie stosownego oświadczenia do protokołu rozprawy. Jeżeli natomiast świadek, któremu doręczono

wezwanie na rozprawę nie może stawić się z powodu nie dających się

usunąć przeszkód, może skorzystać z prawa do odmowy zeznań poprzez

nadesłanie pisemnego oświadczenia, o ile był pouczony o takim prawie, a

autentyczność oświadczenia i swoboda wyrażenia woli nie budzą wątpliwości”.

W uzasadnieniu swego wniosku, Prokurator zwrócił przede wszystkim uwagę na to, że w sprawie, w której zostało przekazane Sądowi Najwyższemu zagadnienie prawne, zaistniały dwie różne sytuacje procesowe:

pierwsza, regulowana unormowaniami art. 186 k.p.k., dotycząca osoby

uprawnionej do odmowy złożenia zeznań, która w postępowaniu przygotowawczym nie skorzystała z tego prawa, oraz druga, gdy taka osoba już w

toku śledztwa albo dochodzenia z tego uprawnienia (art. 182 § 1 k.p.k.)

skorzystała, jednak w akcie oskarżenia co do niej został sformułowany

wniosek o jej wezwanie na rozprawę. Wykładnia językowa przepisu art.

186 § 1 k.p.k. nie wystarcza dla ustalenia formy oświadczenia, o którym w

nim mowa, a wskazana przez Sąd Okręgowy argumentacja dotyczy art.

182 § 1 k.p.k., co do którego Sąd Najwyższy w jednym z orzeczeń opowiedział się za możliwością złożenia pisemnego oświadczenia, a w piśmiennictwie prezentowane są odmienne stanowiska. Natomiast jeżeli chodzi o

art. 186 § 1 k.p.k., to, chociaż za możliwością złożenia pisemnego oświadczenia opowiedział się Sąd Najwyższy już pod rządami Kodeksów postępowania karnego z 1928 r. i 1969 r. i pogląd taki wypowiadano niejednokrotnie na gruncie obowiązującego kodeksu, to opowiedzieć się należy za

poglądem przeciwnym, także prezentowanym w piśmiennictwie. Za tym

ostatnim stanowiskiem, zdaniem Prokuratora, przemawiają liczne argumenty, przekonujące także w realiach rozpoznawanej przez Sąd Okręgowy

sprawy. I tak, reguły składania oświadczeń na piśmie lub ustnie, określone

w art. 116 k.p.k. dotyczą stron a nie świadka, przepis art. 143 § 1 k.p.k.

przewiduje, jako wyłączną, formę spisania protokołu tej czynności albo protokołu rozprawy, natomiast przepis art. 352 k.p.k., dotyczący dopuszczania

dowodów i sprowadzania ich na rozprawę, wyklucza możliwość pozostawienia świadkowi decyzji co do tego, czy się stawi na rozprawę, czy też

wyśle pisemne oświadczenie o skorzystaniu z uprawnienia do odmowy złożenia zeznań. Także unormowanie art. 333 § 2 zd. 2 k.p.k. świadczy o tym,

że osoba, o której mowa w art. 182 § 1 k.p.k. może ze swego uprawnienia

skorzystać dopiero w postępowaniu jurysdykcyjnym. Za tym poglądem

przemawia również zasada ustności określona w art. 365 k.p.k. oraz zasada bezpośredniości, która jest gwarancją tego, że uprawniona osoba w

sposób swobodny podejmie decyzję o odmowie zeznań, a wzgląd na potrzebę ograniczenia kosztów postępowania nie może mieć istotnego znaczenia. Tylko w wypadku, gdy świadek nie może stawić się z powodu nie

dających się usunąć przeszkód, możliwe jest zastąpienie oświadczenia

złożonego bezpośrednio wobec sądu oświadczeniem nadesłanym na piśmie, o ile nie będzie wątpliwości, że pochodzi ono od uprawnionej osoby i

jest ono wyrazem jej swobodnej decyzji.

W konkluzji pisemnego wniosku, Prokurator stwierdza: „Mając na

uwadze, że instytucja odmowy zeznań ma charakter wyjątkowy, postulat

kontroli sądu nad realizacją uprawnienia świadka jest uzasadniony. Powinno to nastąpić w drodze bezpośredniego kontaktu pomiędzy sądem a

świadkiem. Brak natomiast podstaw do żądania od świadka nadsyłania pisemnego oświadczenia potwierdzającego skorzystanie z prawa do odmowy zeznań”.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Należy zgodzić się z Sądem Okręgowym, że wobec posłużenia się

przez ustawodawcę w art. 186 § 1 k.p.k. niejednoznacznym, w świetle wykładni gramatycznej, określeniem „oświadczyć” odmiennie interpretowanym

w orzecznictwie i piśmiennictwie, przedstawione postanowieniem tego Sądu pytanie rzeczywiście formułuje zagadnienie prawne wymagające, w rozumieniu art. 441 § 1 k.p.k., zasadniczej wykładni ustawy, rozstrzygnięciem

Sądu Najwyższego, gdy wyłoniło się ono przy rozpoznawaniu w tej sprawie

apelacji.

Pytanie, co oczywiste w realiach procesowych tej sprawy, dotyczy

wykładni przepisu art. 186 § 1 k.p.k., to jednak w istocie, dotyczy także

przepisu art. 182 § 1 k.p.k., gdyż chodzi przecież o to w jakiej formie może

zostać złożone „oświadczenie” o skorzystaniu przez świadka z prawa odmowy zeznań, zarówno w postępowaniu przygotowawczym, jak i sądowym

– w tym ostatnim wypadku w dwóch sytuacjach, gdy świadek korzystał albo

nie korzystał w toku śledztwa albo dochodzenia z takiego uprawnienia. Zatem, chodzi o formę oświadczenia o skorzystaniu z prawa odmowy zeznań,

składanego wobec organu prowadzącego postępowanie przygotowawcze i

wobec sądu.

Rozważając tę problematykę, nie sposób nie podzielić poglądu, że interes wymiaru sprawiedliwości wymaga, by oświadczenie tego rodzaju pochodziło od osoby uprawnionej i by to oświadczenie było swobodne –

zgodne z interesem takiego świadka. Złożenie więc takiego oświadczenia

osobiście i ustnie wobec organów procesowych (sądu, prokuratora, funkcjonariusza Policji, itd.) poprawnie przeprowadzających czynność przesłuchania, daje tego gwarancje. Nie znaczy to jednak, że warunki swobody

wypowiedzi, co do zasady, są wyłączone, gdy świadek sformułuje takie

oświadczenie na piśmie i przekaże je organowi procesowemu. Wszelkie

wątpliwości w tym zakresie mogą być, ewentualnie, wyjaśnione, także w

drodze wezwania świadka do osobistego stawiennictwa (art. 177 § 1 k.p.k.)

oraz złożenia oświadczenia osobiście i ustnie wobec organu procesowego,

ze stosownym zaprotokołowaniem wypowiedzi świadka. Nie może z kolei

ulegać wątpliwości, że to przyczynia się nie tylko do zmniejszenia kosztów

postępowania, ale także do jego większej sprawności, umożliwiając wcześniejsze jego zakończenie w każdym stadium, a w wypadku zwłaszcza

świadka – pokrzywdzonego oszczędza mu możliwych przykrości związanych z tą czynnością. W pełni też uzasadniony jest pogląd, i chyba nie budzący wątpliwości, że instytucja odmowy zeznań ustanowiona została jeżeli

nie wyłącznie, to na pewno przede wszystkim w interesie świadka, który

może, choć oczywiście nie musi z niej skorzystać. Jeżeli chce z tego prawa

korzystać, to swoje oświadczenie woli musi przekazać organowi uprawnionemu do uzyskania od niego zeznań i powinno to nastąpić w sposób jak

najmniej uciążliwy dla świadka. Organ procesowy, informując w wezwaniu

do stawienia się i złożenia zeznań o prawie świadka do odmowy zeznań,

nie zmusza go do złożenia oświadczenia, jedynie powiadamia go o obowiązku stawienia się i złożenia zeznań, którego alternatywą jest skorzystanie z prawa odmowy zeznań, przez przekazanie stosownego oświadczenia

woli. Jeżeli świadek takiego oświadczenia pisemnego nie złoży to, co

oczywiste, ma obowiązek stawić się i złożyć zeznania albo oświadczenie,

tym razem ustne, że odmawia składania zeznań – ewentualnie ze skutkami

określonymi w art. 186 § 2 k.p.k. Nie ulega wątpliwości, że tego rodzaju

czynności nie pozostają w sprzeczności z unormowaniami rozdziału 21

Kodeksu postępowania karnego na pewno są zgodne z najszerzej rozumianym interesem świadka. Pamiętać przy tym należy, że chociaż art. 6

Konwencji Europejskiej z 1950 r. nie wymaga wyraźnie uwzględnienia interesu świadków w postępowaniu karnym, to jednak powinność taką można i

należy wyprowadzić z zasady rzetelnego procesu (P.K. Sowiński: Gwarancje ochrony praw świadka w polskim procesie karnym w: E. Dynia, C.P.

Kłak red.: Europejskie standardy ochrony praw człowieka a ustawodawstwo polskie, Rzeszów 2005, s. 342 i nast.).

Wykładnia gramatyczna przepisu art. 186 § 1 k.p.k. nie pozwala na

jednoznaczne ustalenie formy (osobistej wypowiedzi wobec organu procesowego lub pisemnej) w jakiej świadek może „oświadczyć” wolę skorzystania z prawa odmowy złożenia zeznań, ale jednocześnie unormowanie to

nie stanowi, że określona forma np. pisemna jest wykluczona.

Na gruncie tego przepisu, jak i jego odpowiedników o identycznej w

tej kwestii treści w Kodeksach postępowania karnego z 1928 r. i z 1969 r.,

zarówno w orzecznictwie Sądu Najwyższego, jak i w piśmiennictwie, dominował pogląd, że oświadczenie pisemne przekazane organowi procesowemu jest dopuszczalne (wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 14 grudnia

1934 r., 2 K 1497/34, Zb.OIKSN 1935, z. VII, poz. 282; z dnia 24 marca

1974 r., II KR 355/74 niepublikowany; wyrok z dnia 17 listopada 1993 r., III

KRN 242/93, OSNKW 1994, z. 1-2, poz. 13; z dnia 27 maja 2002 r., V KK

51/02 niepublikowany; postanowienia Sądu Najwyższego: z dnia 8 maja

2001 r., V KKN 470/99, LEX Nr 51660; z dnia 21 stycznia 2003 r., II KKN

314/01, OSNKW 2003, z. 5-6, poz. 45, a także: A. Laniewski, K. Sobolewski: Kodeks postępowania karnego. Komentarz. Lwów 1939, s. 150; S. Śli-

wiński: Polski proces karny przed sądem powszechnym. Zasady ogólne,

Warszawa 1948, s. 652, 653; S. Kalinowski, M. Siewierski: Kodeks postępowania karnego. Komentarz, Warszawa 1960, s. 146; J. Dankowski: Kilka

uwag na temat wykładni art. 94 i 95 k.p.k., PiP 1964, z. 2, s. 271; S. Kalinowski w: M. Mazur red.: Kodeks postępowania karnego – Komentarz,

Warszawa 1976, s. 240,241; J. Stańda: Stanowisko świadka w polskim

procesie karnym, Warszawa 1976, s. 110,111; R. Górecki: Świadek w postępowaniu przygotowawczym, Warszawa – Poznań 1987, s. 47, 48; J.

Satko: Glosa do wyroku Sądu Najwyższego z dnia 17 listopada 1993 r., III

KRN 242/93, Pal. 1994, z. 7-8, s. 227, 228; M. Błoński: Odczytywanie zeznań świadka, Studia Prawno – Ekonomiczne 2001, tom 63, s. 91; Z.

Kwiatkowski: Glosa do postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 21 stycznia 2003 r., II KKN 314/01, WPP 2004, Nr 2, s. 157; T. Grzegorczyk: Kodeks postępowania karnego. Komentarz, wraz z komentarzem do ustawy o

świadku koronnym, Warszawa 2005, s. 460). Przy czym, w późniejszych

orzeczeniach powoływano się na stanowisko Sądu Najwyższego wyrażone

w wyroku z 1934 r., a w piśmiennictwie wskazywano przede wszystkim na

zgodność takiego procedowania z interesem świadka i z możliwością ograniczenia w ten sposób kosztów postępowania karnego. Co więcej, zwracano uwagę na to, że wymóg złożenia takiego oświadczenia na rozprawie to

wynik nie służącego niczemu formalizmu, a ponieważ skorzystanie z prawa

odmowy zeznań nie jest dowodem, to przyjęcie pozasądowego oświadczenia nie stanowi naruszenia zasady bezpośredniości (M. Błoński, op.

cit.).

Broniąc odmiennego poglądu, w orzecznictwie albo ograniczano się

do stwierdzenia, że skoro regułą jest obowiązek złożenia zeznań, to zwolnienie z tego obowiązku odstępstwem, wymagającym oświadczenia woli

uchylenia się od zeznań i to złożonego osobiście (wyrok Sądu Apelacyjnego w Krakowie z dnia 17 października 1996 r., II AKa 209/96, KZS 1996, z.

11-12, poz. 33), albo stwierdzano, że umożliwia to ostateczne zdeklarowanie się świadka w kwestii skorzystania albo nieskorzystania z prawa odmowy zeznań (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 20 czerwca 1968 r., V KRN

294/67, PiP 1970, z. 1, s. 188). Ten ostatni argument podnoszono także w

piśmiennictwie (R.A. Stefański w: Z. Gostyński red.: Kodeks postępowania

karnego. Komentarz. Tom I, Warszawa 2003, s. 825). Przede wszystkim

jednak wskazywano, że ustawa zwalnia od obowiązku złożenia zeznań o

faktach stanowiących przedmiot sprawy, ale nie od obowiązku stawiennictwa i złożenia zeznań co do okoliczności umożliwiających organowi procesowemu ustalenie czy przysługuje świadkowi prawo odmowy zeznań co do

okoliczności istotnych w sprawie, a także kontrolę swobody takiego

oświadczenia woli (K. Łojewski: Instytucja odmowy zeznań w polskim procesie karnym, Warszawa 1970, s. 36-43; P.K. Sowiński: Prawo świadka do

odmowy zeznań w procesie karnym, Warszawa 2004, s. 15-24; P.

Hofmański red.: Kodeks postępowania karnego. T. I. Komentarz do artykułów 1-296, Warszawa 2004, s. 766 i 767).

Ta ostatnia argumentacja nie przekonuje, tym bardziej, gdy uwzględni się istotę i cel instytucji „prawa odmowy zeznań” (art. 182 k.p.k.), niewątpliwie pomyślanej w interesie świadka, który może z niej skorzystać zarówno w postępowaniu przygotowawczym, jak i w toku rozprawy, podejmując

swobodną decyzję, z motywacji nie podlegającej ocenie organu uprawnionego do uzyskania zeznań. Jedyny interes wymiaru sprawiedliwości to

pewność, że swobodną decyzję podjęła uprawniona do tego osoba. Forma

tej decyzji nie ma żadnego znaczenia zarówno z punktu widzenia uprawnionego świadka, jak i organu państwa prowadzącego postępowanie karne. Z tego powodu, nie było żadnego uzasadnienia dla ustawowego określenia szczególnej formy tej czynności, tak jak to uczyniono w art. 116

k.p.k. co do formy „wniosków i innych oświadczeń” stron.

Co prawda, przesłuchanie świadka wymaga spisania protokołu – jako

odrębnego dokumentu w toku postępowania przygotowawczego albo

utrwalenia w protokole rozprawy (art. 143 § 1 pkt 2 k.p.k.), który zawiera w

takiej sytuacji oświadczenie o skorzystaniu z prawa odmowy zeznań, ale to

nie może przesądzać o tym, że złożenie pisemnego oświadczenia jeszcze

przed pierwszym przesłuchaniem w toku postępowania przygotowawczego

czy też kolejnego przesłuchania na rozprawie, jest prawnie nieskuteczne.

Trafnie zwraca się uwagę na to, że szczególną część zeznań świadka stanowią podawane przezeń dane personalne i właśnie oświadczenie o skorzystaniu z prawa odmowy zeznań. Tym bardziej, gdy zeznania ograniczą

się tylko do tego, gdyż wówczas brak jest w nich okoliczności istotnych dla

rozstrzygnięcia w zasadniczym przedmiocie postępowania karnego. Zauważyć jednak należy, że taka sama będzie, w tej ostatniej sytuacji, treść

oświadczenia pisemnego, które organ procesowy poddaje weryfikacji w takim samym zakresie – poza tym, że nie ma ze świadkiem bezpośredniego

kontaktu – jak czyni to w czasie przesłuchania. Nie można jednocześnie

zapominać i o tym, że uprawnienie oraz możliwość oceny swobody podjęcia decyzji o odmowie złożenia zeznań jest bardzo ograniczona. Nawet nakłanianie do złożenia takiego oświadczenia przez zainteresowane osoby,

niekoniecznie podejrzanego (oskarżonego), nie stanowiące jednak zachowania naruszającego prawo, nie może mieć tu żadnego znaczenia – decyduje bowiem wola uprawnionego świadka i jego interes, tak jak on go rozumie.

Nie przekonuje także powoływanie się na przepis art. 352 k.p.k., jako

ten, który nie pozwala ograniczyć się do uzyskania pisemnego oświadczenia świadka o skorzystaniu z prawa odmowy złożenia zeznań, gdyż z przepisu tego na pewno zakaz taki nie wynika, a prezes sądu, informując

uprawnionego świadka o możliwości złożenia takiego oświadczenia z całą

pewnością nie przekracza uprawnień przyznanych mu tym unormowaniem.

Następuje bowiem dopuszczenie dowodu, zgodnie z wnioskiem zawartym

m. in. w akcie oskarżenia, a złożenie pełnowartościowego procesowo pisemnego oświadczenia uniemożliwia przeprowadzenie dowodu z zeznań

świadka, bez szkody dla prawidłowego toku postępowania, z oszczędzeniem kosztów, także społecznych, a przede wszystkim w zgodzie z gwarantowanym ustawą karną procesową najszerzej rozumianym interesem

świadka. Tak samo jest jeżeli chodzi o przepis art. 333 § 2 k.p.k., gdyż dotyczy on zupełnie innej problematyki i unormowanie w nim zawarte w żadnym wypadku nie może być odnoszone do możliwości złożenia pisemnego

oświadczenia o skorzystaniu z prawa odmowy zeznań. Tu mowa jest bowiem o zeznaniach świadka, które są, w istocie, zbędne dla dalszego toku

postępowania karnego, natomiast zdanie drugie wynika oczywiście z tego,

że zeznań osób wymienionych w art. 182 k.p.k. nie można w takiej sytuacji

procesowej odczytać. Jednakże z art. 333 § 2 k.p.k. nie można wnioskować o niedopuszczalności pisemnego oświadczenia o skorzystaniu z prawa odmowy zeznań. Unormowanie tego przepisu, również jego zdania

drugiego, kwestii tej w ogóle nie dotyczy. Nie przekonuje także odwołanie

do przepisu art. 365 k.p.k., gdyż przyjęcie pisemnego oświadczenia, o którym tu mowa, w żadnym razie nie narusza zasady ustności rozprawy, a jego ścisła wykładnia nie stoi na przeszkodzie dopuszczalności pisemnej

formy oświadczenia, o którym mowa w art. 186 § 1 k.p.k., gdyż treść

oświadczenia, o czym była już mowa, nie dotyczy okoliczności dowodowo

istotnych, a jedynie danych osobowych i skorzystania przez świadka z

uprawnienia przyznanego przez ustawę procesową.

Także w realiach sprawy rozpoznawanej przez Sąd Rejonowy i Sąd

Okręgowy w T. kwestia ta rysuje się jednoznacznie, tym bardziej przekonując, że skorzystanie z możliwości złożenia pisemnego oświadczenia jest

zgodne zarówno z interesem świadków, jak i interesem wymiaru sprawiedliwości – pewności, że z uprawnienia tego korzysta właściwa osoba i w

sposób swobodny. Jak się wydaje, w świetle akt sprawy, nadesłane do sądu dokumenty zostały podpisane przez świadków uprawnionych w tej

sprawie do skorzystania z prawa odmowy zeznań. Natomiast, wobec identyczności, także technicznej, treści oświadczeń, można było mieć wątpliwości, czy osoby podpisujące miały świadomość ich treści. Jeżeli taka jest

ocena organu procesowego, to nic nie stoi na przeszkodzie, by, w tych

szczególnych okolicznościach braku pewności co do wartości procesowej

oświadczenia pisemnego, wezwać tych świadków do osobistego stawiennictwa, wobec treści art. 177 § 1 k.p.k., i odebrać od nich oświadczenia,

upewniając się w ten sposób o ich prawdziwości i, ewentualnie, o swobodnym podjęciu decyzji.

Rozważając kwestię pisemnego oświadczenia w tym zakresie, warto

zwrócić uwagę na formę i treść informacji kierowanej do świadków będących osobami, o których mowa w art. 182 k.p.k., w zależności, co oczywiste, od sytuacji procesowej – w postępowaniu przygotowawczym i w

związku z rozprawą. Informacja taka musi, przede wszystkim, zawierać

treść sformułowaną neutralnie, bez najmniejszej nawet sugestii co do tego

jak powinien świadek postąpić, jednak z zaznaczeniem, w wypadku gdy

świadek na wcześniejszym etapie postępowania skorzystał z tego uprawnienia, że może zmienić swoje stanowisko i złożyć zeznania. Taka forma i

treść informacji skierowanej do uprawnionego świadka wraz z wezwaniem

do osobistego stawiennictwa celem złożenia zeznań nie stanowi naruszenia, ani nawet zagrożenia, dla żadnej zasady czy przepisu ustawy karnej

procesowej.

Zwrócić też należy uwagę na pewną jednak niekonsekwencję w stanowisku Prokuratora Prokuratury Krajowej, utwierdzającą w przekonaniu o

trafności stanowiska Sądu Najwyższego przyjętego w tej uchwale. Dostrzega się bowiem możliwość odstąpienia od ustności oświadczenia wobec organu procesowego, w wypadku gdy świadek nie może się stawić z

przyczyn od siebie niezależnych, co jednak stanowi przecież odstąpienie

od zasad, mających wynikać z obficie powołanych przepisów Kodeksu postępowania karnego, które powinny być ściśle przestrzegane, gdy za odstąpieniem od nich nie wskazuje się konkretnego unormowania. Co więcej,

wskazanie takiej sytuacji, jako jedynego wyjątku, absolutnie nie przekonuje, gdy z przepisów tego samego kodeksu wynika, że w takiej sytuacji

można skorzystać z instytucji sądu wezwanego albo sędziego wyznaczonego ze składu orzekającego (art. 396 § 2 k.p.k.), a w postępowaniu przygotowawczym prowadzący postępowanie może po prostu udać się do

miejsca przebywania świadka i przesłuchać go. Okazuje się więc możliwe,

w świetle stanowiska Prokuratora, odebranie pełnowartościowego procesowo oświadczenia o skorzystaniu z prawa odmowy złożenia zeznań w

formie pisemnej bez naruszenia przepisów Kodeksu postępowania karnego, interesu świadka i wymiaru sprawiedliwości. Oczywiście jest to stanowisko trafne, tyle tylko, że należy je odnieść do wszystkich świadków, o

których mowa w art. 182 k.p.k., mających składać zeznania w toku całego

postępowania i we wszystkich sytuacjach procesowych.

Mając te rozważania na względzie, Sąd Najwyższy podjął powyższą

uchwałę dotyczącą wykładni art. 186 § 1 k.p.k.