I KZP 21/11 · Sąd Najwyższy

POSTANOWIENIE Z DNIA 19 STYCZNIA 2012 R.

I KZP 21/11

Jeżeli po przekazaniu do rozstrzygnięcia Sądowi Najwyższemu

zagadnienia prawnego wymagającego zasadniczej wykładni ustawy (art.

441 § 1 k.p.k.) nastąpi taka zmiana stanu prawnego, że podjęcie

uchwały staje się zbędne, to postępowanie w tym zakresie – na

podstawie art. 61 § 1 ustawy z dnia 23 listopada 2002 r. o Sądzie

Najwyższym (Dz. U. Nr 240, poz. 2052 ze zm.) – należy umorzyć.

Przewodniczący: sędzia SN Rafał Malarski.

Sędziowie SN: K. Klugiewicz (sprawozdawca), R. Sądej.

Prokurator Prokuratury Generalnej: A. Herzog.

Sąd Najwyższy w sprawie skazanego Jerzego F., po rozpoznaniu

w Izbie Karnej na posiedzeniu w dniu 19 stycznia 2012 r., w sprawie

przekazanego na podstawie art. 441 § 1 k.p.k., postanowieniem Sądu

Apelacyjnego w Ł. z dnia 26 października 2011 r., zagadnienia prawnego

wymagającego zasadniczej wykładni ustawy, na podstawie art. 61 § 1

ustawy z dnia 23 listopada 2002 r. o Sądzie Najwyższym, Dz. U. Nr 240,

poz. 2052 ze zm.,

p o s t a n o w i ł umorzyć postępowanie.

UZASADNIENIE

Sąd Apelacyjny w Ł., rozpoznając zażalenie skazanego Jerzego F.

na postanowienie Sądu Okręgowego w P. z dnia 8 lutego 2011 r., którym

umorzono

postępowanie

wykonawcze

w

przedmiocie

wniosku

skazanego o udzielenie mu warunkowego przedterminowego zwolnienia

z odbycia reszty kar, uznał, że wyłoniło się następujące zagadnienie

prawne wymagające zasadniczej wykładni ustawy:

"Czy w przypadku odbywania przez skazanego sumy dwóch (lub więcej)

kar orzeczonych w wymiarze po 25 lat pozbawienia wolności, dla

ustalenia daty powstania uprawnienia skazanego do ubiegania się o

warunkowe przedterminowe zwolnienie z reszty kary, podstawę

formalnych przesłanek stanowi przepis art. 79 § 1 k.k., pozwalający na

udzielenie warunkowego zwolnienia z sumy dwóch lub więcej nie

podlegających łączeniu kar pozbawienia wolności, które skazany ma

odbyć kolejno – czy też przepisem określającym minimalne okresy kar,

jakich odbycie uprawnia do ubiegania się o przedterminowe zwolnienia

skazanych na kary pozbawienia wolności z art. 32 pkt 4 i 5, jest art. 78 §

3 k.k.; czy też okresy uprawniające do ubiegania się o warunkowe

zwolnienie powinny być dla każdej z tych kar ustalone oddzielnie i

następnie zsumowane, a jeśli tak, to jak należy – wobec treści art. 78 § 3

k.k. – ukształtować sytuację osoby skazanej na jedną lub więcej kar 25

lat pozbawienia wolności tak, by nie była ona mniej korzystna od sytuacji

prawnej osoby skazanej na dożywotnie pozbawienie wolności?"

W uzasadnieniu swojego stanowiska Sąd Apelacyjny w Ł. wskazał,

że w omawianej materii zarówno w doktrynie, jak i judykaturze, pojawiły

się daleko idące rozbieżności co do ustalania jednolitych zasad

określających

przesłanki

formalne

ubiegania

się

o

warunkowe

przedterminowe zwolnienie z odbycia reszty kar w stosunku do

sprawców skazanych na kilka, niepodlegających łączeniu, kar 25 lat

pozbawienia wolności. Uznał również, że brak dostatecznej regulacji

ustawowej spowodował wystąpienie w Kodeksie karnym swoistego

rodzaju luki normatywnej, a w dążeniu do jej uzupełnienia zarysowały się

w orzecznictwie trzy rozbieżne stanowiska.

W pierwszym z nich przyjmowano, że w takiej sytuacji podstawę

ustalenia formalnych przesłanek ubiegania się o warunkowe zwolnienie

stanowi przepis art. 79 § 1 k.k., pozwalający na udzielenie warunkowego

zwolnienia z sumy dwóch lub więcej niepodlegających łączeniu kar

pozbawienia wolności, które skazany ma odbywać kolejno, przy

zastosowaniu obostrzeń wynikających z art. 78 § 2 k.k. Według

kolejnego stanowiska okresy uprawniające

do

ubiegania się o

warunkowe zwolnienie powinny być dla każdej z tych kar ustalone

osobno i następnie zsumowane. Wreszcie zgodnie z trzecim poglądem,

jedynie w przypadku osób skazanych na karę dożywotniego pozbawienia

wolności warunkowe zwolnienie może nastąpić po odbyciu 25 lat kary.

Natomiast osoby skazane na karę 25 lat pozbawienia wolności lub na

kilka niepodlegających łączeniu kar, z których chociażby jedna jest karą

25 lat pozbawienia wolności, a które skazany ma odbywać kolejno, albo

wreszcie na dwie lub więcej niepodlegające łączeniu kary pozbawienia

wolności, których suma przekracza 15 lat, nawet gdy dotyczy to

skazanych określonych w art. 64 § 1 i 2 k.k., mogą być warunkowo

zwolnione po odbyciu 15 lat kary.

W konkluzji uzasadnienia swojego postanowienia Sąd Apelacyjny

w Ł. wyraził pogląd, że sytuacja osób skazanych na jedną lub więcej kar

25 lat pozbawienia wolności nie powinna być gorsza od sytuacji prawnej

osób skazanych na karę dożywotniego pozbawienia wolności, przeczą

bowiem temu podstawowe względy humanitaryzmu. Tak więc należałoby

przyjąć, że okres 25 lat jest okresem maksymalnym, po którym skazany

może ubiegać się o warunkowe zwolnienie.

W pisemnym stanowisku odnoszącym się do przedstawionego

przez

Sąd

Apelacyjny

w

Ł.

zagadnienia

prawnego,

prokurator

Prokuratury Generalnej wniósł o wydanie postanowienia odmawiającego

podjęcia uchwały, albowiem przedstawione zagadnienie prawne nie

spełnia przesłanek określonych w art. 441 § 1 k.p.k. Podkreślił, że w dniu

16 września 2011 r. Sejm RP uchwalił ustawę o zmianie ustawy –

Kodeks karny wykonawczy oraz niektórych innych ustaw, która

opublikowana została w dniu 10 listopada 2011 r. (Dz. U. Nr 240, poz.

1431), mocą której została wypełniona "swoista luka" w art. 79 k.k., której

istnienia dopatrywał się Sąd Apelacyjny w Ł. (art. 4 pkt 5 i art. 13 cyt.

ustawy). W tym stanie rzeczy, zdaniem prokuratora Prokuratury

Generalnej, potrzeba wyjaśnienia stanu prawnego stała się już

nieaktualna, tym bardziej że przepis art. 4 § 1 k.k. nakazuje stosowanie

po dniu 1 stycznia 2012 r. ustawy „nowej”, gdyż obowiązująca dotąd

regulacja z pewnością nie jest dla sprawcy względniejsza.

Sąd Najwyższy rozważył, co następuje.

O ile należy zgodzić się ze stanowiskiem prokuratora Prokuratury

Generalnej, że w przedmiotowej sprawie brak jest podstaw do podjęcia

uchwały, to jednak nie implikuje to jeszcze wydania postanowienia o

odmowie podjęcia uchwały (o czym poniżej).

Fundamentalny dla rozstrzygnięcia Sądu Najwyższego był fakt, że

stan prawny od chwili przedstawienia przez Sąd Apelacyjny w Ł.

zagadnienia prawnego wymagającego zasadniczej wykładni ustawy, co

nastąpiło w dniu 26 października 2011 r., do dnia posiedzenia Sądu

Najwyższego, uległ istotnej zmianie.

Dotychczas, tj. do dnia 31 grudnia 2011 r., sytuacja prawna osób

skazanych na niepodlegające łączeniu kary, z których chociażby jedna

była karą 25 lat pozbawienia wolności lub dożywotniego pozbawienia

wolności, które skazany miał odbywać kolejno, w zakresie warunków

formalnych ubiegania się o warunkowe przedterminowe zwolnienie z

odbycia reszty kar, nie była jednoznacznie uregulowana w przepisach

prawa ani też jednolicie interpretowana tak w orzecznictwie, jak i

doktrynie, co w sposób bardzo staranny, wnikliwy i szczegółowy

przedstawił Sąd Apelacyjny w Ł. w uzasadnieniu swojego postanowienia.

Jednakże w dniu 1 stycznia 2012 r. wszedł w życie dodany do art.

79 k.k. jego § 3, który stanowi, że "przepis art. 78 §3 k.k. stosuje się

odpowiednio, jeżeli chociażby jedna z niepodlegających łączeniu kar,

które skazany ma odbywać kolejno, jest karą 25 lat pozbawienia

wolności lub dożywotniego pozbawienia wolności". Nie wymagająca

pogłębionej egzegezy jego treść przesądza o tym, że skazanego na dwie

lub więcej niepodlegających łączeniu kar, które skazany ma odbywać

kolejno, a z których chociażby jedna jest karą 25 lat pozbawienia

wolności, można warunkowo zwolnić po odbyciu 15 lat kary, natomiast

skazanego na dwie lub więcej niepodlegających łączeniu kar, które

skazany ma odbywać kolejno, a z których chociażby jedna jest karą

dożywotniego pozbawienia wolności, można warunkowo zwolnić po

odbyciu 25 lat kary. Są to zatem minimalne okresy kar, których odbycie

uprawnia skazanych do ubiegania się o warunkowe przedterminowe

zwolnienie z wykonania reszty tych kar, jeżeli oczywiście nie zachodzi

przypadek, o jakim mowa w art. 77 § 2 k.k.

Słusznie prokurator Prokuratury Generalnej w swoim pisemnym

wniosku uznał, iż odpowiednie zastosowanie przepisu art. 78 § 3 k.k.

polegać ma na jego stosowaniu wprost, bez żadnej modyfikacji. To

"odpowiednie zastosowanie" przepisu art. 78 § 3 k.k., do sytuacji

opisanych w art. 79 § 3 k.k., dotyczy jedynie odróżnienia sytuacji osób

skazanych na karę 25 lat pozbawienia wolności albo dożywotniego

pozbawienia wolności. W uzasadnieniu rządowego projektu przywołanej

powyżej ustawy wskazano wprost, że "w art. 79 k.k. dodano § 3, zgodnie

z którym art. 78 § 3 miałby zastosowanie, jeżeli chociaż jedna z

niepodlegających łączeniu kar, które skazany ma odbywać kolejno, jest

karą 25 lat pozbawienia wolności lub dożywotniego pozbawienia

wolności" (druk nr 3961 Sejmu RP VI kadencji).

Przedstawione zatem przez Sąd Apelacyjny w Ł. zagadnienie

prawne wymagające zasadniczej wykładni ustawy, z uwagi na zmianę

stanu prawnego,

stało się nieaktualne,

gdyż

nie

wymaga już

rozstrzygnięcia (zob. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 17 marca

2005 r., I KZP 1/05, R-OSNKW 2005, poz. 582).

Inaczej przedstawiałaby się sytuacja, gdyby, z uwagi na treść

przepisu art. 4 § 1 k.k., ustawa w brzmieniu obowiązującym do dnia 31

grudnia 2011 r. była dla skazanego względniejsza od ustawy

obowiązującej obecnie. Tak jednak nie jest, albowiem rozwiązanie

zawarte w art. 79 § 3 k.k. jest najkorzystniejsze z możliwych, jakie na

gruncie ustawy obowiązującej poprzednio można byłoby przyjąć. Należy

również zaznaczyć, że zgodnie z art. 10 ust. 1 powołanej wyżej ustawy,

"przepisy w brzmieniu nadanym tą ustawą stosuje się również przy

wykonywaniu orzeczeń, które stały się wykonalne przed dniem jej

wejścia w życie".

Zgodnie z przepisem art. 61 § 1 ustawy z dnia 23 listopada 2002 r.

o Sądzie Najwyższym "jeżeli skład Sądu Najwyższego uzna, że

przedstawione zagadnienie wymaga wyjaśnienia, a rozbieżności –

rozstrzygnięcia, podejmuje uchwałę, w przeciwnym razie odmawia jej

podjęcia, a jeżeli podjęcie uchwały stało się zbędne – umarza

postępowanie". W dotychczasowym orzecznictwie Sądu Najwyższego

wyrażano

pogląd,

że

przedstawione

do

rozstrzygnięcia

Sądowi

Najwyższemu zagadnienie prawne, z uwagi na zmianę stanu prawnego,

może stać się "bezprzedmiotowe" ("traci rację bytu") i dlatego może nie

wymagać już odpowiedzi (zob. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia

17 marca 2005 r., I KZP 1/05, R-OSNKW 2005, poz. 582; postanowienie

Sądu Najwyższego z dnia 21 września 2005 r., I KZP 16/05, R-OSNKW

2005, poz. 1715). Przyjmowano jednocześnie w tym względzie, że w

takiej sytuacji należało postanowieniem odmówić udzielenia odpowiedzi

na pytanie prawne. Powyższe stanowiska odwoływały się jednak do

orzecznictwa

Sądu

Najwyższego

i

poglądów

doktryny

(zob.

postanowienie pełnego składu Izby Karnej Sądu Najwyższego z dnia 21

października 1997 r., I KZP 23/96, niepubl.; R. A. Stefański: Instytucja

pytań prawnych do Sądu Najwyższego w sprawach karnych, Kraków

2001, s. 298) – do których odwołał się również w swoim piśmie

prokurator

Prokuratury

–

Generalnej

wyrażonych

na

gruncie

obowiązywania przepisów ustawy z dnia 20 września 1984 r. o Sądzie

Najwyższym (Dz. U. z 2002 r. Nr 101, poz. 924 ze zm.), która nie

zawierała odpowiednika art. 61 § 1 obecnie obowiązującej ustawy o

Sądzie

Najwyższym

w

zakresie,

w

jakim

nakazuje

umorzenie

postępowania w sytuacji, gdy podjęcie uchwały stało się zbędne. Coś

natomiast jest „zbędne”, gdy jest zbyteczne, niepotrzebne, niekonieczne

i gdy bez tego można się obejść [zob. S. Dubisz (red.): Uniwersalny

słownik języka polskiego, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa

2003, t. 5, s. 605; M. Szymczak (red.): Słownik języka polskiego,

Warszawa 1983, t. 3, s. 982].

Sprawa niniejsza niewątpliwie stanowi właśnie przykład do

zastosowania tego przepisu. W sposób zupełnie wyjątkowy, po

przedstawieniu zagadnienia prawnego, a przed jego rozstrzygnięciem,

zmienił się stan prawny w tak istotny sposób, że problem interpretacyjny

przedstawiony

przez

Sąd

odwoławczy

–

rzeczywisty

na

tle

dotychczasowego stanu prawnego – rozstrzygnął już ustawodawca,

poprzez dodanie przepisu wprost i jednoznacznie regulującego taką

sytuację procesową. Podobne stanowisko wyraził już Sąd Najwyższy w

uzasadnieniu postanowienia składu siedmiu sędziów z dnia 17 kwietnia

2003 r. (WZP 1/03, OSNKW 2003, z. 7-8, poz. 62).

Stwierdzić

zatem

rozstrzygnięcia

Sądowi

należy,

że

jeżeli

Najwyższemu

po

przekazaniu

zagadnienia

do

prawnego

wymagającego zasadniczej wykładni ustawy (art. 441 § 1 k.p.k.) nastąpi

taka zmiana stanu prawnego, że podjęcie uchwały staje się zbędne, to

postępowanie w tym zakresie – na podstawie art. 61 § 1 ustawy z dnia

23 listopada 2002 r. o Sądzie Najwyższym (Dz. U. Nr 240, poz. 2052 ze

zm.) – należy umorzyć.

Mając powyższe na uwadze, Sąd Najwyższy orzekł jak w części

dyspozytywnej postanowienia.