I KZP 2/06 · Sąd Najwyższy

UCHWAŁA Z DNIA 29 MARCA 2006 R.

I KZP 2/06

W wypadku warunkowego umorzenia postępowania karnego sąd,

zgodnie z art. 67 § 3 k.k. w zw. z art. 49 § 1 k.k., może orzec świadczenie

pieniężne na rzecz każdego podmiotu, wpisanego do wykazu prowadzonego przez Ministra Sprawiedliwości, o którym mowa w art. 49 a § 2 k.k.

Przewodniczący: sędzia SN J. Sobczak.

Sędziowie SN: P. Kalinowski, R. Malarski (sprawozdawca).

Prokurator Prokuratury Krajowej: A. Herzog.

Sąd Najwyższy w sprawie Jacka Ł. po rozpoznaniu przedstawionego

na podstawie art. 441 § 1 k.p.k. przez Sąd Okręgowy w L., postanowieniem

z dnia 29 grudnia 2005 r., zagadnienia prawnego wymagającego zasadniczej wykładni ustawy:

„Czy w razie warunkowego umorzenia postępowania karnego świadczenie

pieniężne, o którym mowa w art. 49 § 1 k.k., może zostać orzeczone na

rzecz dowolnego podmiotu zamieszczonego w wykazie prowadzonym

przez Ministra Sprawiedliwości (art. 49a § 2 k.k.), czy też tylko na rzecz takiego podmiotu zamieszczonego w tym wykazie, którego podstawowym

zadaniem lub celem statutowym jest spełnianie świadczeń na określony cel

społeczny, bezpośrednio związany z ochroną dobra naruszonego lub zagrożonego przestępstwem popełnionym przez sprawcę, wobec którego warunkowo umorzono postępowanie karne?”

postanowił

udzielić odpowiedzi jak wyżej.

UZASADNIENIE

Sąd Rejonowy w L., przyjmując, że Jacek Ł. popełnił w dniu 21 maja

2005 r. stanowiące wypadek mniejszej wagi oszustwo określone w art. 286

§ 3 k.k., wyrokiem z dnia 7 października 2005 r. warunkowo umorzył postępowanie karne wobec oskarżonego na roczny okres próby i – na podstawie art. 67 § 3 k.k. – orzekł od oskarżonego na rzecz Domu Dziecka w

G. świadczenie pieniężne w kwocie 400 zł.

Apelację od powyższego wyroku złożył Prokurator Rejonowy w L.,

zarzucając obrazę prawa materialnego, mianowicie art. 49 § 1 k.k., przez

orzeczenie świadczenia pieniężnego na rzecz instytucji, której podstawowym zadaniem lub celem statutowym nie jest spełnianie świadczeń na cel

społeczny, bezpośrednio związany z ochroną dobra naruszonego przestępstwem dokonanym przez oskarżonego.

Sąd Okręgowy w L., rozpoznając środek odwoławczy oskarżyciela

publicznego, powziął wątpliwość co do wykładni art. 49 § 1 k.k. w zw. z art.

67 § 3 k.k., którą postanowieniem z dnia 29 grudnia 2005 r. przekazał w

trybie art. 441 § 1 k.p.k., Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia.

Prokurator Prokuratury Krajowej, ustosunkowując się do przedstawionego pytania prawnego, wyraził pogląd, że w wypadku warunkowego

umorzenia postępowania karnego sąd może orzec świadczenie pieniężne

wymienione w art. 39 pkt 7 k.k. na rzecz podmiotu wpisanego do wykazu

prowadzonego przez Ministra Sprawiedliwości, którego podstawowym zadaniem lub celem statutowym jest spełnianie świadczeń na określony cel

społeczny, bezpośrednio związany z ochroną dobra naruszonego lub zagrożonego przestępstwem popełnionym przez sprawcę.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Przedstawione przez sąd odwoławczy zagadnienie prawne wymagało dokonania zasadniczej wykładni ustawy, choć w kierunku przeciwnym do

proponowanego przez prokuratora Prokuratury Krajowej. Za potrzebą

udzielenia odpowiedzi na sformułowane przez sąd drugiej instancji pytanie

prawne przemawiały zarówno racje podniesione w uzasadnieniu postanowienia wydanego przez ten sąd, jak i fakt, że zaprezentowana w nim kwestia prawna, wynikła ze zmiany art. 49 k.k. dokonanej ustawą z dnia 8 października 2004 r. (Dz. U. Nr 243, poz. 2426), która weszła w życie z dniem

16 maja 2005 r., nie była dotąd ani przedmiotem wypowiedzi Sądu Najwyższego, ani obiektem dociekań w piśmiennictwie prawa karnego.

W pierwszym rzędzie, poniekąd w celu „oczyszczenia przedpola”, należało odnotować w istocie niekontrowersyjne zapatrywanie prawne, będące rezultatem gramatycznej wykładni art. 49 § 1 k.k., że w razie warunkowego umorzenia postępowania karnego dopuszczalne jest orzeczenie wobec sprawcy świadczenia pieniężnego wymienionego w art. 39 pkt 7 k.k.

(zezwala na to wprost art. 67 § 3 k.k.) tylko na rzecz instytucji, stowarzyszenia, fundacji lub organizacji społecznej, wpisanej do wykazu prowadzonego przez Ministra Sprawiedliwości (art. 49 a § 2 k.k.) i w wysokości nie

wyższej niż 20 000 zł. Trzeba zauważyć, że zwrot „skazano sprawcę”, którym ustawodawca posłużył się w art. 49 § 1 k.k., nie jest powiązany z nakazem orzekania świadczenia pieniężnego na rzecz podmiotów wyszczególnionych w stosownym wykazie Ministra Sprawiedliwości ani z unormowaniem określającym górną granice tego świadczenia, ale wyłącznie z tym

fragmentem komentowanego przepisu, który poświęcony jest wskazaniu

podstawowych zadań lub celów podmiotów w nim wymienionych.

Zgodzić należało się z prokuratorem Prokuratury Krajowej, że – stojąc na gruncie mającej zdecydowane pierwszeństwo wykładni językowej –

przewidziana w art. 49 § 1 k.k. dopuszczalność stosowania świadczenia

pieniężnego na rzecz podmiotu, którego podstawowym zadaniem lub ce-

lem statutowym jest spełnianie świadczeń na określony cel społeczny,

bezpośrednio związany z ochroną atakowanego dobra prawnego, odnosi

się jedynie do sprawców, wobec których zapadły wyroki skazujące, a nie

wyroki warunkowo umarzające postępowanie karne.

Przedstawione stanowisko, zasadzające się na niemożności łączenia

pojęcia „skazano sprawcę” z instytucją warunkowego umorzenia postępowania karnego, okazało się trafne ze względu na dyrektywę języka prawniczego, która – jak przyjmuje się powszechnie w literaturze – wchodzi w grę,

a więc pozwala interpretatorowi odstąpić od znaczenia potocznego danego

zwrotu, również gdy określone wyrażenie zostało zdefiniowane kontekstowo przez samego prawodawcę (zob. L. Morawski: Wykładnia w orzecznictwie sądów. Komentarz, Toruń 2002, s. 130). Jakkolwiek ustawy karne nie

definiują bezpośrednio terminu „skazanie”, to jednak sens tego pojęcia,

rzecz oczywista na użytek rozwiązania przedstawionego przez sąd odwoławczy zagadnienia prawnego, wynika choćby z zestawienia przepisów art.

413 § 2 k.p.k. i art. 414 k.p.k. W tym pierwszym wskazuje się wyraźnie, co

powinien zawierać wyrok skazujący, natomiast w drugim określa się wymogi, jakim odpowiadać powinien wyrok umarzający i warunkowo umarzający postępowanie. Rozróżnienie przez ustawodawcę „skazania” od „warunkowego umorzenia postępowania karnego” rysuje się zatem jako czytelne. Ów sposób rozumienia obu terminów znajduje potwierdzenie w doktrynie prawa karnego (zob. A. Marek: Warunkowe umorzenie postępowania

karnego, Warszawa 1973, s. 195; R.A. Stefański w: Z. Gostyński red.: Kodeks postępowania karnego. Komentarz, Warszawa 2004, tom II, s. 806).

Warto na koniec tej części rozważań zaznaczyć, że świadczenie pieniężne stosowane w wyroku warunkowo umarzającym postępowanie, z

istoty rzeczy traci cechy środka karnego, a staje się obowiązkiem o wyraźnie wychowawczym charakterze (zob. Z. Sienkiewicz w: O. Górniok red.:

Kodeks karny. Komentarz, Warszawa 2006, s. 156).

Wbrew jednak stanowisku wyrażonemu przez prokuratora Prokuratury Krajowej, Sąd Najwyższy jest zdania, że żadne szczególnie istotne czy

doniosłe racje nie przemawiają za odstąpieniem in concreto od zasady

pierwszeństwa wykładni językowej. Za bezzasadną należało uznać tezę, że

wynik wykładni językowej art. 49 § 1 k.k. w omówionym wyżej zakresie

prowadzi do rażąco niesprawiedliwych lub irracjonalnych konsekwencji.

Po pierwsze – pogląd, że regulacja z art. 49 § 1 k.k. w zakresie

wskazującym podstawowe zadania lub cele statutowe podmiotów w nim

wymienionych nie odnosi się do orzekania świadczenia pieniężnego w wypadku warunkowego umorzenia postępowania karnego, wcale nie pozostaje w oczywistym konflikcie lub sprzeczności ze znaczeniem innych norm

systemu, w tym i z tymi, które mają wyższą moc prawną. Co prawda ratio

legis nowego brzmienia art. 49 § 1 k.k. wiązało się z usunięciem nieprawidłowości występujących przy wykorzystywaniu środków finansowych pochodzących z nawiązek i świadczeń pieniężnych (zob. uzasadnienie projektu ustawy, druk nr 2783 Sejmu RP IV kadencji), ale nie ulega wątpliwości, że większa swoboda sądu w tym zakresie, przy stosowaniu tych środków, w razie warunkowego umorzenia postępowania karnego nie będzie

generowała zjawisk niepożądanych, albowiem – co trzeba dobitnie jeszcze

raz zaakcentować – sąd będzie skrępowany wykazem prowadzonym przez

Ministra Sprawiedliwości (art. 49 a § 2 k.k.). Będzie mógł w takim wypadku

orzec świadczenie pieniężne, zgodnie z art. 67 § 3 k.k., tylko na rzecz

podmiotu wymienionego w tym wykazie.

Po drugie – wykluczone jest, aby omówione wyżej znaczenie literalne

art. 49 § 1 k.k. prowadziło do rażąco niesprawiedliwych rozstrzygnięć lub

pozostawało w oczywistej sprzeczności z powszechnie akceptowanymi

normami moralnymi. Odwrotnie, umożliwi ono sięgnięcie po świadczenie

pieniężne w razie warunkowego umorzenia postępowania karnego w

sprawach o przestępstwa, w których zdefiniowanie naruszonego lub zagro-

żonego dobra prawnego rodzi znaczne trudności, a czasami jest wręcz

niemożliwe. Przyjęta interpretacja stworzy tym samym w pewnych sytuacjach szansę na osiągnięcie celu, który legł u podstaw skorzystania w danej sprawie z dobrodziejstwa warunkowego umorzenia postępowania karnego. Postulowana przez prokuratora Prokuratury Krajowej odpowiedź na

konkretne pytanie prawne mogłaby w niektórych wypadkach zablokować

orzeczenie świadczenia pieniężnego po myśli art. 67 § 3 k.k., mimo że byłoby to ze względów wychowawczych pożądane.

Po trzecie – z całą stanowczością wypadało odrzucić przypuszczenie

(choćby teoretyczne), że wykładnia literalna komentowanego przepisu mogłaby wywołać konsekwencje trudne do przyjęcia z punktu widzenia społecznego lub innego. Przedstawione wyżej wywody skłaniają raczej do

konstatacji, że właśnie rygorystyczne stosowanie wszystkich ograniczeń

zawartych w art. 49 § 1 k.k. przy ferowaniu wyroków warunkowo umarzających postępowanie karne prowadziłoby w pewnych wypadkach do następstw pozostających w konflikcie z naczelnymi zasadami prawa karnego.

Przedstawione rozważania pozwalają stwierdzić, że pójście w kierunku wskazanym we wniosku prokuratora Prokuratury Krajowej, a więc przypisanie przy rozwiązywaniu konkretnego zagadnienia prawnego prymatu

wykładni funkcjonalnej i systemowej, oznaczałoby wkroczenie na drogę

wykładni kreatywnej, stanowiącej swoiste „poprawianie” czy „korygowanie”

ustawy, mimo że wykładnia językowa jest w tym względzie jednoznaczna i

nie ma powodów, aby od jej wyniku odchodzić.

Sumując: skoro ważne racje nie przemawiały za odstąpieniem od

wyniku wykładni językowej analizowanego przepisu i tym samym za oparciem się o rezultat wykładni funkcjonalnej czy systemowej, należało przyjąć, że w wypadku warunkowego umorzenia postępowania karnego sąd,

zgodnie z art. 67 § 3 k.k. w zw. z art. 49 § 1 k.k., może orzec świadczenie

pieniężne na rzecz każdego podmiotu, wpisanego do wykazu prowadzonego przez Ministra Sprawiedliwości, o którym mowa w art. 49 a § 2 k.k.

Wobec powyższego Sąd Najwyższy podjął uchwałę o treści podanej

na wstępie.