I KZP 2/02 · Sąd Najwyższy

UCHWAŁA Z DNIA 25 LUTEGO 2002 R.

I KZP 2/2002

W sytuacji, gdy skazany wykonał obowiązki wynikające z istoty kary

ograniczenia wolności i pozostałe obowiązki z nią związane, z wyjątkiem

obowiązku naprawienia szkody, sąd orzekający na podstawie art. 65 k.k.w.

o zamianie tej kary na karę zastępczą przyjmuje za podstawę orzeczenia

zakres kary pozostającej jeszcze do wykonania, ustalony w trybie art. 64

k.k.w.

Przewodniczący: sędzia SN S. Zabłocki.

Sędziowie SN: H. Gradzik, P. Kalinowski (sprawozdawca).

Zastępca Prokuratora Generalnego: R. Stefański.

Sąd najwyższy w sprawie Leszka L., po rozpoznaniu, przekazanego

na podstawie art. 441 § 1 k.p.k. przez Sąd Okręgowy w K. postanowieniem

z dnia 29 listopada 2001 r., zagadnienia prawnego wymagającego zasadniczej wykładni ustawy:

„Czy orzekając o zamianie kary ograniczenia wolności na podstawie art. 65

k.k.w. na karę zastępczą, w sytuacji wykonania przez skazanego całości

pracy wskazanej przez sąd i zrealizowania pozostałych obowiązków, łączących się z tą karą przy uchylaniu się skazanego od obowiązku naprawienia szkody (art. 36 § 2 k.k.), sąd może określać rozmiar kary zastępczej

w zależności od stopnia realizacji poszczególnych obowiązków?”

uchwalił

udzielić odpowiedzi jak wyżej.

UZASADNIENIE

Wątpliwość przedstawiona do rozstrzygnięcia Sądowi Najwyższemu

powstała na tle następującego stanu faktycznego. Sąd Rejonowy w K. nakazem karnym z dnia 12 listopada 1998 r. w sprawie II K 1965/98 uznał

Leszka L. za winnego popełnienia przestępstwa z art. 209 § 1 k.k. i na

podstawie tego przepisu w zw. z art. 34 § 1 i 2 k.k. oraz art. 35 § 1 k.k.

wymierzył mu karę 5 miesięcy ograniczenia wolności z obowiązkiem wykonywania nieodpłatnej kontrolowanej pracy na cele społeczne w wymiarze

30 godzin w stosunku miesięcznym. Natomiast w oparciu o przepisy art. 36

§ 2 k.k. w zw. z art. 72 § 1 pkt 3 k.k. oraz art. 72 § 2 k.k. sąd zobowiązał

skazanego do bieżącego łożenia na utrzymanie córek oraz częściowego

naprawienia szkody z tytułu zaległych alimentów, poprzez zapłacenie na

rzecz Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w K. kwoty 1.500 zł w

terminie roku od daty uprawomocnienia się orzeczenia.

W toku postępowania wykonawczego skazany wykonywał pracę

wskazaną przez sąd, natomiast szkodę naprawił jedynie częściowo, tj. do

kwoty 500 zł. Postanowieniem z dnia 13 marca 2001 r. Sąd Rejonowy w K.

uwzględnił wniosek kuratora i na podstawie art. 65 § 1 i 2 k.k.w. zamienił

skazanemu karę 5 miesięcy ograniczenia wolności na 2 miesiące i 15 dni

zastępczej kary pozbawienia wolności, przyjmując jeden dzień tej kary za

równoważny dwóm dniom kary ograniczenia wolności. W motywach tego

rozstrzygnięcia wyrażono pogląd, że brak naprawienia szkody powoduje

sytuację, w której nie zostały przez skazanego wykonane wszystkie obowiązki określone w wyroku. W zażaleniu na powyższe postanowienie skazany powołał się na obiektywne trudności wynikające z braku pracy zarobkowej, uniemożliwiające mu dotychczasowe wykonanie obowiązku naprawienia szkody i wniósł o wyrażenie zgody na spłatę należności w ratach.

Rozpoznając wniesiony środek odwoławczy Sąd Okręgowy w K. powziął

wątpliwość co do prawidłowej interpretacji normy art. 65 k.k.w., wyrażoną w

przedstawionym pytaniu.

Sąd Najwyższy zważył co następuje:

Na wstępie odnotować trzeba, że sądy procedujące w tej sprawie

skoncentrowały swoją uwagę wyłącznie na problematyce związanej z brakiem wykonania obowiązku naprawienia szkody, gdy tymczasem z akt

sprawy jednoznacznie wynika, że skazany Leszek L. nie realizował również

drugiego z nałożonych nań obowiązków w postaci bieżącego łożenia na

utrzymanie córek, o czym świadczą dokumenty. W rzeczywistości zatem

stan faktyczny sprawy nie przedstawia się tak, jak to sformułowano w pytaniu, z którego miałoby wynikać, że zrealizowane zostały pozostałe obowiązki łączące się z karą ograniczenia wolności – poza naprawieniem

szkody. Jednak z uwagi na to, że przedstawione do rozstrzygnięcia zagadnienie zostało postawione w sposób bardziej abstrakcyjny, ale zachowujący znaczenie z punktu widzenia orzekania w tej konkretnej sprawie, należało dojść do przekonania, że warunki określone w przepisie art. 441 § 1

k.p.k. zostały spełnione.

Z mocy ustawy, do istoty kary ograniczenia wolności należą obowiązki wymienione bezpośrednio w art. 34 § 2 k.k., natomiast obowiązki określone w przepisach art. 72 § 1 pkt 2, 3 lub 5 oraz § 2 k.k., a także dozór

sprawowany przez podmioty wymienione w art. 36 § 1 k.k., mają charakter

fakultatywny i ich nałożenie na skazanego na karę ograniczenia wolności

zależy od uznania sądu. W toku wykonywania kary ograniczenia wolności,

obowiązki nałożone w oparciu o przepisy art. 72 § 1 pkt 3 – 8 k.k. oraz dozór kuratora, mogą być – stosownie do dyspozycji przepisu art. 61 § 1

k.k.w. – rozszerzane modyfikowane lub uchylane „jeżeli względy wychowawcze za tym przemawiają”. Także liczba godzin pracy wykonywanej w

stosunku miesięcznym może ulec zmniejszeniu, ale nie więcej niż do połowy wyznaczonego czasu pracy.

Jest oczywiste, że realizacja wszystkich nałożonych na skazanego

obowiązków prowadzi do uznania kary ograniczenia wolności za wykonaną. Z drugiej strony, brak zastosowania się przez skazanego do któregokolwiek z ciążących na nim obowiązków wynikających zarówno z art. 34 §

2 k.k., jak i nałożonych w trybie art. 36 § 2 k.k., może zostać zakwalifikowany jako uchylanie się od wykonania kary ograniczenia wolności. Działając na podstawie art. 64 k.k.w. – w przypadku braku wykonania pełnego

wymiaru pracy lub innych obowiązków związanych z karą ograniczenia

wolności – sąd bada, czy i w jakim zakresie można ją uznać za wykonaną

ze względu na osiągnięte cele tej kary. Natomiast ocenę, czy cele kary zostały osiągnięte należy wiązać z tymi celami kary ograniczenia wolności,

które wskazane są w przepisie art. 53 k.k.w. Zatem obowiązkiem sądu

orzekającego w tym przedmiocie jest zasięgnięcie informacji w zakładzie

pracy, w którym była ona wykonywana i od kuratora sądowego dla ustalenia, czy skazany pracował sumiennie, przestrzegał w miejscu pracy porządku i dyscypliny oraz czy przepracowany okres w wystarczającym stopniu ukształtował w nim społecznie pożądane postawy, w szczególności poczucie odpowiedzialności i potrzebę przestrzegania zasad porządku prawnego /por. K. Postulski: Zakres orzekania sądu w postępowaniu wykonawczym (przegląd postępowań incydentalnych) /w:/ Nowa kodyfikacja karna.

Kodeks karny wykonawczy. Krótkie komentarze, z. 10, s. 134. Warszawa

1998/. Podkreślić trzeba, że przepis art. 64 k.k.w. nie stawia żadnych ograniczeń możliwości uznania kary za wykonaną wynikających z zakresu niewykonanej pracy lub niezrealizowanych obowiązków, z wyjątkiem obowiązku naprawienia szkody. W doktrynie treść wyłączenia zawartego w przepisie art. 64 k.k.w. in fine nie jest interpretowana jednolicie. Część autorów

jest zdania, że nie istnieje możliwość uznania kary za wykonaną w sytuacji,

gdy skazany nie dopełnił obowiązku naprawienia szkody (K. Postulski –

tamże s. 133, Z. Hołda, K. Postulski: Kodeks karny wykonawczy. Komen-

tarz. Gdańsk 1998, s. 201). Odmienny pogląd prezentuje natomiast S. Pawela uważając, że również w przypadku braku wykonania w całości lub w

części obowiązku naprawienia szkody dopuszczalne jest uznanie kary

ograniczenia wolności za wykonaną, a obowiązek ten można egzekwować

w drodze postępowania egzekucyjnego w trybie art. 196 k.k.w. (Kodeks

karny wykonawczy. Praktyczny komentarz. Warszawa 1999, s. 201). Jednak w uwagach do tego ostatniego przepisu również i ten autor przyznaje,

że ciężar wyegzekwowania naprawienia szkody tą drogą spoczywa wyłącznie na uprawnionych podmiotach, a nie na sądzie. Tym samym obowiązek nałożony na skazanego w ramach sankcji karnej, pomimo braku

wykonania, przestaje mieć charakter publiczny, co w sumie osłabia całość

przytoczonego wywodu.

Zauważyć trzeba również, że pogląd o szczególnym znaczeniu, jakie

ustawodawca przywiązywał do obowiązku naprawienia szkody, wydaje się

potwierdzać także treść przepisu art. 74 § 2 k.k. , stosowanego odpowiednio na gruncie kary ograniczenia wolności (art. 36 § 3 k.k.). Przewidziana

tam możliwość zwolnienia od obowiązków związanych z warunkowym zawieszeniem wykonania kary pozbawienia wolności (odpowiednio karą

ograniczenia wolności), również została wyłączona w odniesieniu do obowiązku naprawienia szkody. Wskazuje to na pewną konsekwencję ustawodawcy, który wyraźnie zabrania zwolnienia jedynie od tego obowiązku (art.

74 § 2 k.k. w zw. z art. 36 § 3 k.k.), jak i uznania kary za wykonaną bez wykonania tego obowiązku (art. 64 k.k.w. in fine.).

Powyższe prowadzi do przekonania, że w odniesieniu do obowiązków innych niż naprawienie szkody, ocena sądu orzekającego, czy i w jakim stopniu k.o.w. została wykonana, jest związana jedynie z wymaganiem

osiągnięcia celów kary. Zatem brak realizacji tych obowiązków w całej rozciągłości lub tylko w pewnym zakresie, nie jest przeszkodą do uznania

k.o.w. za wykonaną – nawet w całości. Sytuacja przedstawia się odmien-

nie, gdy chodzi o obowiązek naprawienia szkody. Brak jego realizacji do

pełnej wysokości określonej w wyroku, zawsze prowadzi do uznania, że

k.o.w. – w tej części – nie została wykonana, niezależnie od tego, czy do

wyrównania wciąż pozostaje pełna należność, czy też zobowiązanie w jakimś stopniu zostało spełnione. Jednocześnie, dopiero stwierdzenie przez

sąd wykonawczy – w oparciu o przepis art. 64 k.k.w. – braku wykonania

całości lub części kary, otwiera drogę do rozważenia, czy niewykonanie

obowiązku jest wynikiem uchylania się od odbycia k.o.w. i może być podstawą do zastosowania instytucji przewidzianej w przepisie art. 65 k.k.w.

Konsekwencją ustalenia, że brak realizacji obowiązków wynikających z art.

34 § 2 k.k. lub nałożonych na podstawie art. 36 § 2 k.k. w zw. z art. 72 § 1

pkt 2, 3 lub 5 oraz § 2 k.k., ma charakter uchylania się od odbywania kary

ograniczenia wolności w rozumieniu przepisu art. 65 § 1 k.k.w., jest orzeczenie kary zastępczej – w pierwszej kolejności – grzywny, a gdy jej orzeczenie byłoby niecelowe z uwagi na brak możliwości jej uiszczenia lub

ściągnięcia w drodze egzekucji – kary zastępczej pozbawienia wolności.

Przed podjęciem decyzji w przedmiocie zamiany kary ograniczenia wolności na karę zastępczą sąd ma obowiązek ustalić, czy uchylanie się od kary

ograniczenia wolności i należących do jej istoty obowiązków oraz od innych

poleceń nałożonych w związku z jej wykonaniem – jest zawinione przez

skazanego, czy też jest następstwem przeszkód niezależnych od niego lub

trudnych do przezwyciężenia /por. S. Pawela: op. cit., s. 202/. Z ugruntowanego orzecznictwa Sądu Najwyższego wynika bowiem, że uchylaniem

się od wykonania kary jest „takie zachowanie skazanego, które jest wyrazem jego negatywnego stosunku do tej kary, czy też nałożonych w związku

z nią obowiązków, a więc wynika ze złej woli, nie zaś z innych przyczyn –

obiektywnych lub nawet przez niego zawinionych” (uchwała SN z dnia 11

maja 1974 r. IV KRN 19/74, OSNKW 1974, Nr 7-8, poz. 141 z glosą J.

Skupińskiego, PiP 1975, z. 7, s. 182: postanowienie SN z dnia 23 lutego

1974 r. IV KRN 17/74, OSNKW 1974, Nr 5, poz. 93, postanowienie SN z

dnia 8 października 1976 r. N 13/76, OSNKW 1976, z. 12, poz. 159,

uchwała SN z dnia 20 czerwca 1979 r. VI KZP 6/79, OSNKW 1979, z. 9,

poz. 89, postanowienie SN z dnia 26 lipca 1980 r. V KRN 146/80, OSNKW

1980, z. 10-11, poz. 82, postanowienie SN z dnia 31 maja 1989 r. V KRN

79/89, OSN PG 1989, z. 12, poz. 122; por. także S. Zimoch: O uchylaniu

się od odbywania kary ograniczenia wolności oraz rodzajach kar zastępczych. NP. 1977, z. 2, s. 207).

Obecna regulacja prawna, zawarta w art. 65 § 1 k.k.w. zd. drugie,

wiąże uchylanie się od kary ograniczenia wolności z umyślnością )a więc

wyraźnie negatywnym nastawieniem woli) i uporczywością w naruszaniu

nałożonych obowiązków lub dozoru. Jednocześnie, stawia je na równi z

punktu widzenia wywoływanego skutku, tj. uruchomienia procedury zamiany kary ograniczenia wolności na karę zastępczą. Również sposób przeliczania kary ograniczenia wolności na kary zastępcze nie jest w art. 65 § 1 i

2 k.k.w. uzależniony ani od przyczyny tej zamiany, ani od stopnia wykonania kary ograniczenia wolności, w tym również zakresu pozostałych do wykonania obowiązków. Zamiana na karę zastępczą jest więc możliwa i dopuszczalna również wtedy, gdy uporczywe uchylanie się dotyczy tylko jednego z obowiązków nałożonych na skazanego, przy jednoczesnym zrealizowaniu pozostałych składników kary ograniczenia wolności. Rozważenia

wymaga zatem zagadnienie, w jakim stopniu – przy określaniu rozmiaru

kary zastępczej – należy uwzględnić rodzaj i zakres zrealizowanych przez

skazanego obowiązków, a także wymiar wykonanej pracy.

Zarówno w doktrynie, jak i w orzecznictwie Sądu Najwyższego, prezentowane jest stanowisko, że w omawianej sytuacji, zamianie na karę zastępczą nie może podlegać cały wymiar kary ograniczenia wolności ustalony w wyroku. Sąd wykonawczy działający w trybie art. 65 § 1 k.k.w. powinien przyjąć za podstawę rozstrzygnięcia tylko tę część kary, która nie zo-

stała wykonana przez skazanego /por. K. Postulski – op.cit. s. 138, także Z.

Hołda, K. Postulski: op. cit., s. 205/. Dokonywanie zamiany całego okresu

kary ograniczenia wolności, ustalonego w orzeczeniu skazującym, na karę

zastępczą, w sytuacji, gdy znacząca część wymiaru pracy lub wyznaczonych obowiązków została wykonana, byłoby rozwiązaniem oczywiście niesprawiedliwym.

Już na gruncie poprzednio obowiązującego stanu prawnego Sąd

Najwyższy odniósł się do tej kwestii wskazując, że w przypadku spełnienia

warunków przewidzianych w art. 84 § 2 k.k. z 1969 r. sąd orzekający w

przedmiocie określenia kary zastępczej, „powinien przyjąć za podstawę

orzeczenia karę nie wykonaną przez skazanego (...). Odmienny pogląd

byłby również sprzeczny z poczuciem sprawiedliwości, gdyż prowadziłby

do dwukrotnego odbywania kary” (postanowienie z dnia 24 lipca 1973 r. V

KRN 269/73, OSN PG 1973, z. 12, poz. 171).

Pewną wskazówkę w omawianej materii zawiera dyspozycja art. 64

k.k.w. Przepis ten dopuszcza możliwość orzekania o zakresie uznania kary

ograniczenia wolności za wykonaną zarówno w przypadku niewykonania

pełnego wymiaru pracy na cele społeczne, jak i w sytuacji, gdy nie zostały

zrealizowane wszystkie obowiązki nałożone na skazanego. Wprawdzie wyklucza on możliwość uznania kary za wykonaną bez zrealizowania obowiązku naprawienia szkody, ale nie wynika z niego, że zakres wszystkich

obowiązków, którym skazany się poddał w całości lub częściowo, pozostaje bez wpływu na treść orzeczenia wydawanego w oparciu o przepis art. 65

k.k.w. Nic nie sprzeciwia się przyjęciu, że ten sam sposób rozumowania, tj.

ustalenie stopnia realizacji obowiązków nałożonych na skazanego, dla

oceny zakresu wykonania kary ograniczenia wolności, powinien dotyczyć

również obowiązku naprawienia szkody. Całkowicie nieracjonalne byłoby

twierdzenie, że częściowe wykonanie wszystkich innych – poza naprawieniem szkody – obowiązków związanych z karą ograniczenia wolności, pro-

wadzi do zredukowania wymiaru kary zastępczej, natomiast nawet częściowa realizacja obowiązku naprawienia szkody, pozostaje bez wpływu na

rozmiar kary orzekanej zastępczo. Istotnym problemem jest natomiast zagadnienie kryteriów pozwalających na uznanie, w jakiej części kara ograniczenia wolności została wykonana. Stosunkowo najmniej wątpliwości rodzi

układ, w którym przedmiotem niepełnego wykonania jest określony w wyroku skazującym wymiar czasu pracy na cele społeczne. W takim wypadku

zamianie na karę zastępczą podlega pozostały okres, przez który kara

ograniczenia wolności w tej formie miała być wykonywana. Sposoby przeliczania tego okresu na wymiar kary zastępczej określają przepisy art. 65 §

1 i 2 k.k.w. Natomiast w sytuacji, gdy skazany uchyla się od wykonania

części nałożonych na niego obowiązków lub nie realizuje któregoś z nich w

całości, istotne znaczenie będzie miała ocena, jaki jest ciężar gatunkowy

niedopełnionego obowiązku i jaki był jego udział w całości obciążeń wynikających z kary ograniczenia wolności wymierzonej w konkretnej sprawie.

Wskazując na potrzebę kształtowania rozmiaru kary zastępczej orzekanej

w wypadku braku wykonania części kary ograniczenia wolności, jako pewnej proporcji między obciążeniami wynikającymi z treści wyroku, a ciężarami efektywnie poniesionymi przez skazanego, trzeba podkreślić znaczenie wagi poszczególnych obowiązków zarówno z punktu widzenia osiągnięcia celów kary, jak i ochrony interesów osób trzecich. Kryteria tej oceny

z istoty rzeczy muszą być jednak powiązane z realiami konkretnej sprawy.

Każdorazowo będą one zatem przedmiotem szczegółowej analizy dokonanej przez sąd orzekający w trybie art. 65 k.k.w., a następnie ewentualnej

kontroli instancyjnej.